Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

Z ogniem

Grażyna Bacewicz

Andrzej Biernacki

Redakcja i korekta
Anna Mieczkowska

Projekt graficzny okładki
Małgorzata Rokicka

Zdjęcia na okładce pochodzą z archiwum rodzinnego autorki

Skład i łamanie
Agnieszka Kielak

© Copyright by Skarpa Warszawska, Warszawa 2018
© Copyright by Joanna Sendłak, Warszawa 2018

Wydanie pierwsze
ISBN: 978-83-63842-73-4

Wydawca
Agencja Wydawniczo-Reklamowa
Skarpa Warszawska Sp. z o.o.
ul. Borowskiego 2 lok. 205
03-475 Warszawa
tel. 22 416 15 81
redakcja@skarpawarszawska.pl
www.skarpawarszawska.pl

Dystrybucja:
Firma Księgarska Olesiejuk Sp. z o.o. Sp. j.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: hurt@olesiejuk.pl
tel. 22 733-50-10
www.olesiejuk.pl

Skład wersji elektronicznej
pan@drewnianyrower.com

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

egz.recenzencki wydawcy

Wstęp

Grażyna Bacewicz i Andrzej Biernacki poznali się w Warszawie w 1935 roku.

Ona, wówczas dwudziestosześcioletnia kompozytorka i skrzypaczka, była już po studiach w Konserwatorium Muzycznym w Warszawie u profesora Kazimierza Sikorskiego (kompozycja) i Józefa Jarzębskiego (skrzypce), które ukończyła w 1932 roku. Odbyła też podróż do Paryża, gdzie studiowała kompozycję pod kierunkiem Nadii Boulanger.

On, kiedy poznał Grażynę, miał trzydzieści dwa lata. W 1928 roku skończył studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego i otrzymał dyplom lekarza. Jeszcze podczas studiów, latem 1925 roku, szkolił się w Paryskim Instytucie im. L. Pasteura. Cały rok 1929 spędził w Brazylii, gdzie w polskiej kolonii „Orzeł Biały” w stanie Espirito Santo zbierał materiały dotyczące tamtejszych warunków zdrowotnych. Na przełomie lat 1935 i 1936 otrzymał stypendium naukowe Fundacji im. J. Potockiego, dzięki któremu wyjechał na roczny staż, najpierw do Wiednia, później do Instytutu C. Forlaniniego w Rzymie, następnie do Davos, Paryża, Szczecina i Berlina.

Właśnie ten rok rozłąki Andrzeja i Grażyny, wówczas narzeczonych, zaowocował listami, na których została oparta powieść. W tekście książki fragmenty autentycznych listów oznaczone są kursywą i zachowano w nich oryginalną pisownię.

Grażyna w 1935 roku brała udział w I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie, na którym otrzymała pierwsze wyróżnienie. Już wtedy Andrzej był u jej boku. On sam w jednym z listów do Grażyny wspomina:

Kiedyś nie mogłem zasnąć i zacząłem sobie przypominać wszystkie spotkania z Tobą „wcześniejsze”. Przypominam sobie, przypominam i nagle uświadamiam sobie, że pamiętam je o wiele lepiej, niż jakiekolwiek inne zdarzenia z tego czasu. Nie mówię już o takich zdarzeniach jak koncert w Konserwatorium, szaleństwo w Adrii (pamiętam jak dzisiaj: siedzieliśmy po krótszej stronie i dalszej od parkietu w loży i dziwiłem się, że stawiasz takie długie kroki w tańcu jak na kobietę), ale np. spotkanie kiedyś na Mazowieckiej. Rozmawialiśmy w banalny sposób, ale pamiętam to jak wczoraj.

Na koncertach spotykałem Cię z B. i pamiętam zawsze, jaki miałaś męski sposób podawania ręki, pamiętam ruchy, zmiękczenie niektórych wyrazów, jednym słowem moc rzeczy. Czy ja zdawałem sobie wtedy sprawę z kim rozmawiam, z kim tańczę? Jakie to dziwne i jakie rozkoszne!

Czas, który spędzili w oddaleniu, okazał się trudny do wytrzymania zwłaszcza dla energicznej Grażyny. Zdarzały się momenty tęsknoty, zwątpienia we wspólną przyszłość. W takich chwilach, żeby odegnać przykre uczucia, rzucała się w wir pracy, całodziennych, niekończących się zajęć: grała w orkiestrze Polskiego Radia pod dyrekcją Grzegorza Fitelberga, komponowała – przeważnie nocami – występowała z Kwartetem smyczkowym, w którym grała I skrzypce, brała udział w solowych koncertach radiowych i recitalach skrzypcowych. A jednak, od czasu do czasu, wracały chwile bolesnej tęsknoty.

W liście z 3 marca 1936 r. Grażyna pisała:

Widzisz, jestem człowiekiem, który nie zna miary. Jak bez miary Cię kocham, tak samo łatwo wpadam w rozpacz bez miary z powodu Ciebie, w ogóle wszystko u mnie w życiu jest przeolbrzymione. Mam nadzieję, że wyleczysz mnie kiedyś z tego, jak będziemy razem żyć – naturalnie z wyjątkiem miłości do Ciebie.

Andrzej, z dalekiego Rzymu, pisał 6 marca 1936 roku:

Nasze życie, nasze wspólne życie jest dla mnie sprawą najważniejszą! Ten sam, zupełnie ten sam żal za chwilami, które mijają na rozłące i ja przeżywam i jak mocno! Czy ja to łatwo znoszę, czy nie chciałbym powrócić? Przysięgam Ci Najdroższa, że nigdy nie przeżywałem takiej tęsknoty i nigdy nie okaleczyłem sobie tak strasznie życia jak teraz! To, że się nie użalam tak bardzo, to przecież niczego nie dowodzi, nic a nic, że nie cierpię! Czy to wszystko warto? Czy warto się tak męczyć? Czy nie robimy szalonego głupstwa? Grażynko! Moja Najdroższa, Moja Najukochańsza, ja jestem w coraz większej rozterce!

Obydwoje byli jednak ludźmi ambitnymi, silnymi osobowościami, żadne z nich nie wyobrażało sobie życia bez pracy. W tamtych czasach kobieta wyłamująca się ze stereotypów, niezależna, samodzielna, odnosząca sukcesy była wyjątkiem. Grażyna pragnęła dorównać otaczającym ją mężczyznom, nie lubiła być traktowana z pobłażaniem, z przymrużeniem oka. Jako żona mogłaby zadowolić się rolą kobiety ciepłej, dbającej o domowe ognisko, tymczasem pragnęła tworzyć, wyrwać się ze schematów, czuć się wolna.

W liście z 22 stycznia 1936 roku pisała:

W ogóle coraz wyraźniej widzę, że kobieta, która ma do czynienia ciągle z mężczyznami, jeżeli chce, żeby ją szanowali, musi zadzierać nosa. Żałuję, że to nie leży w mojej naturze. Mam nadzieję, że jednak zmuszę się do wyrobienia w sobie trochę udawanej zarozumiałości. To jest najlepsze lekarstwo na mężczyzn.

Miłość, która przebija z ich listów, sprawiła, że zdołali przetrwać rozstanie.

Dziś, w czasach natychmiastowej komunikacji, trudno sobie wyobrazić, co przeżywali zakochani, czekając kilka dni na odpowiedź drugiej osoby.

W liście z 6 kwietnia 1936 roku Andrzej pisze:

Moja najdroższa! Jaka to okropna rzecz odległość, rozmowa listami, oczekiwanie! Ja myślę dzisiaj, że jest to główny powód wszystkich moich (a może i Twoich) niepokojów i zmartwień. Czy ja mogę z Tobą rozmawiać? To jest wszystko zupełnie fikcja! Piszę list w chwili, gdy Ty piszesz inny. Dostaję i odpisuję na list w chwili, kiedy Ty dostajesz i odpisujesz coś zupełnie innego, to można na prawdę sfiksować!

W końcu pokonali rozterki i zdecydowani na zawarcie małżeństwa szukali mieszkania, w którym osiądą po ślubie. Pobrali się 6 sierpnia 1936 roku w kościele Świętego Aleksandra w Warszawie.

Historia ich uczucia biegnie na tle dojrzewającego w Niemczech i we Włoszech faszyzmu. Widzimy losy młodych ludzi pełnych żaru i ambicji, ich życie toczy się w skromnych finansowo warunkach, w otoczeniu rodziny, przyjaciół i współpracowników.

Z ogniem

Szczupła szatynka weszła do pokoju i postawiła walizkę na podłodze. Rozejrzała się. Wnętrze przypominało klasztorną celę z wyżłobionymi w ścianach niszami, schodkami prowadzącymi do okna i żelaznym łóżkiem ustawionym w rogu pokoju. Pod ścianą stało drewniane krzesło. Grażyna usiadła na nim i zrzuciła z nóg pantofle. Dopiero teraz ogarnęło ją zmęczenie. Od dawna była przepracowana, wykończona nadmiarem zajęć, a w pociągu nie zmrużyła oka. Aż do Krzemieńca był straszny tłok, jakiś facet, który siedział przy oknie, zaczął się awanturować, chciał, żeby zgaszono światła, więc w przedziale zapadła ciemność. Przymknęła oczy, miarowy stukot pociągowych kół sprawiał, że zajęła się liczeniem dźwięków: cztery puknięcia szyn, dwa kół, brzęk semaforów, cztery puknięcia szyn, dwa kół… tak w nieskończoność.

Nagle otworzyła oczy, bo w ciemności stuknęła odrzucana na środek przedziału torebka. Jej torebka, w której miała pieniądze i dokumenty. Pochyliła się, macała na oślep, w końcu znalazła ją, a kiedy do przedziału wpadł snop światła z mijanej stacyjki, sprawdziła zawartość. Nic nie zginęło. Jej serce tłukło się jak szalone, dłonie skostniały ze strachu. Tak ciężko pracowała, żeby zarobić kilka groszy na podróż, a przecież chciała kupić matce[1] zimowy płaszcz, siostrze Wandzi[2] maszynę do pisania, i koniecznie musiała oddać bratu Kiejstutowi[3] pieniądze, które kiedyś dał jej na studia w Paryżu! No i skrzypce – nie miała dobrych skrzypiec, a na czymś musiała grać, wiele traciła, koncertując ze złym instrumentem. Przycisnęła torebkę do brzucha i zastygła w bezruchu, co mogła zrobić? Awanturować się? Krzyczeć? Po co? W jakim celu? Mężczyzna udawał, że śpi, ona zrobiła to samo. Dopiero w hotelu zmęczona upadła na łóżko, ale nie potrafiła zasnąć.

Po południu rozpoczęły się obrady. Brała w nich udział jako jedna z niewielu kobiet. Dyskutowano o reformie szkolnictwa muzycznego, sprawach stypendiów, amatorstwa muzycznego, muzyki kościelnej, kwestii wydawniczej, o płytach, propagandzie muzyki współczesnej. Teraz jej kolega, kompozytor Roman Palester[4], czytał cichym głosem swój referat – „O roli społecznej kompozytorów”. Dawniej czerpałaby satysfakcję z faktu, że mogła zabierać głos na równi z innymi kompozytorami, ale teraz myślała o mężczyźnie, który został w Warszawie. Kiedy głosowano za utworzeniem Izby Muzyków, widziała jego twarz, może zbyt okrągłą, ale skupioną, chwilami surową. Na nią zawsze patrzył z czułością, w jego oczach wyczuwała miłość.

Andrzej po raz pierwszy spotkał Grażynę na koncercie w Filharmonii Warszawskiej. Przedstawił ich sobie Bogdan[5], skrzypek, z którym wspólnie wynajmował mieszkanie. Poczuł mocny uścisk dłoni, zbyt mocny jak na kobietę, tak wtedy pomyślał.

Ona zaśmiała się i spytała:

– Naprawdę lubi pan starego Dukasa[6]?

– Wyobrażasz go sobie tańczącego z miotłą, Grażynko? – spytał z powątpiewaniem Bogdan.

– Owszem, dlaczego nie?

– To poważny lekarz, który zbawia świat.

– Daj spokój, stary, ta piękna kobieta pomyśli, że jestem ponurakiem.

– Więc potrafiłby pan latać na miotle? – zainteresowała się Grażyna. Niebieskie oczy błysnęły figlarnie spod ciemnych rzęs.

– Jeśli pani rozkaże…

– Oj, uważaj, ta drobna istota trzyma w garści cały Kwartet. Trzech facetów słucha jej bez mrugnięcia oka.

– Z wyjątkiem ciebie, Bogdanie. A może zamierzasz opuścić nasze szeregi?

– Nigdy! Beze mnie posypalibyście się na pierwszym koncercie, nie bój się, moja droga, zostanę do końca, nawet jeśli pójdziemy na dno. Kapitan ostatni schodzi ze statku!

– Zapominasz, że to ja jestem kapitanem! – stwierdziła cierpko Grażyna i zerknęła na Andrzeja. Przez dłuższą chwilę nie odwracała wzroku, w końcu powiedziała do Bogdana:

– Przyprowadź do nas doktora w niedzielę na obiad, mama się ucieszy, uwielbia poznawać ludzi!

– Przyjdę z radością, dziękuję za zaproszenie. – Andrzej ukłonił się szarmancko.

Grażyna odwróciła się i znikła w tłumie.

– Co za dziewczyna! Dobrze ją znasz?

– Uważaj, to istny wulkan.

– Cudowna, fantastyczna!

– Już przepadłeś, mój drogi. – Bogdan z troską poklepał ramię doktora.

Po obradach zorganizowano koncert. Grażyna poszła się przebrać. Nie czuła głodu, chociaż podczas ostatniej doby zjadła tylko kanapkę z serem. Wyjęła z walizki wieczorową suknię. Kiedy zapięła zamek, pomyślała, że znowu schudła. Chwyciła skrzypce i wybiegła z pokoju. Koncertu nie pamiętała, walczyła z tremą. Zawsze, kiedy wychodziła na estradę, czuła zdenerwowanie, a dziś akompaniator spóźnił się z wejściem fortepianu o całe pół taktu, co wytrąciło ją z równowagi.

Po koncercie wszyscy poszli do restauracji, a raczej knajpy przypominającej dworcową spelunkę. Ktoś zamówił dla Grażyny małą wódkę, więc wypiła bruderszaft z drugą skrzypaczką.

– Eugenia[7].

– Grażyna.

Objęły się i pocałowały w policzki. Potem Grażyna wymknęła się z knajpy i wróciła do swojej celi. Nareszcie usnęła. Nawiedził ją przyjemny sen: siedziała w objęciach Andrzeja na kanapie w jego mieszkaniu przy Kopernika, razem słuchali nagrania Ucznia czarnoksiężnika. Ciekawe, co teraz robił Andrzej? Kiedy pierwszy raz widział ją na estradzie Filharmonii, miał zabawną minę, chyba nie spodziewał się, że jest tak dobrą skrzypaczką. Jego podziw odczuła jak ciepło rozchodzące się po całym ciele. Wtedy pomyślała, że dopłynęła do spokojnej przystani, że przy nim zawsze będzie się czuła bezpieczna, niezależnie od okoliczności.

Andrzej kochał muzykę i nie ingerował w jej sprawy warsztatowe, których strzegła jak skarbu. Nikomu nie zdradziłaby muzycznych pomysłów, żadnemu kompozytorowi ani wykonawcy! Czasami myślała dźwiękami, jakby chodziła pod niebem zbudowanym z kombinacji cyfr, rozbieganych, pulsujących barwą. Zdarzało się, że temat fugi Bacha godzinami brzmiał w jej uszach, nawet kiedy z kimś rozmawiała, wtedy oddalała się wewnętrznie, jakby patrzyła na świat przez drugą stronę lunety; codzienne sprawy traciły znaczenie, nawet miłość wydawała się przemijająca. Naprawdę ważna była tylko muzyka, ona nadawała życiu sens. Dopiero po zapisaniu nut na papierze, po wielu godzinach spędzonych przy fortepianie na poszukiwaniu zbliżonej do ideału formy brzmieniowej, mogła komuś powiedzieć o nowym utworze. Komponowała samotnie i tylko wtedy, gdy miała pewność, że nikt nie zakłóci jej prywatności.

Kiedy zbiegła ze sceny po drugim etapie konkursu Wieniawskiego, za kulisami wpadła na Andrzeja. Zachował się bardzo ładnie, nie krytykował jej, nawet się uśmiechnął i wręczył kwiaty. A przecież zagrała fatalnie, całkowicie położyła Koncert d-moll Wieniawskiego, rozczarowała wszystkich, którzy liczyli na jej wygraną. Nic na to nie mogła poradzić, nie tłumaczyła się nikomu: ani Andrzejowi, ani dziennikarzowi, który pytał o przyczynę spadku formy. Porażkę zniosła cierpliwie. Tylko jej siostra Wanda wszystko niepotrzebnie wypaplała Andrzejowi. Wieczorem podszedł do niej i szepnął na ucho:

– Nie przejmuj się, Grażynko, nikt nie zagrałby dobrze, gdyby całą noc siedział na komisariacie policji. Swoją drogą ten złodziej, niby taki miłośnik muzyki, sam sobie sprawił zawód, przyczyniając się do spadku twojej formy. Jego kulturalność była powierzchowna.

– Ale zostawił w pustym mieszkaniu skrzypce, suknię koncertową i pantofle, to miłe z jego strony.

– Szarmancki gość, bez dwóch zdań.

– Poza tym wyniósł wszystko, okradł całe mieszkanie! Teraz mamusia i Wanda boją się zostać na Długiej, będziemy musiały poszukać nowego lokum.

Andrzej nagle spoważniał, chwycił ją za łokieć i odprowadził na bok, w miejsce, gdzie nikt ich nie słyszał.

– Muszę ci o czymś powiedzieć, Grażynko – zaczął ostrożnie.

– Stało się coś?

– Nie, ale tobie pierwszej mówię. Dziś złożyłem papiery do Fundacji Potockiego[8] w sprawie stypendium. Zdaniem profesora mam spore szanse. Być może na rok wyjadę za granicę.

– Na rok?! – Oczy Grażyny stały się jeszcze większe niż zwykle.

– Do Wiednia, Rzymu, Berlina, Londynu…

– Kiedy?

– Dopiero w listopadzie.

– To już za dziewięć miesięcy!

– Widzisz, kochanie, mamy mnóstwo czasu. Jeszcze będziesz miała mnie dosyć…

Grażyna przymknęła oczy, nie chciała się budzić, jeszcze nie teraz, sen był ciepły i przytulny. Poczuła się, jakby tamta rozmowa była iluzją, nierealną fikcją. Przecież za kilka dni wróci z Krzemieńca do Warszawy, zobaczy Andrzeja, a on powie, że nie dostał stypendium, że nigdy się nie rozstaną. Usiadła na łóżku i potrząsnęła głową, żeby ułożyć gęste, ciemne włosy. Nie wytrzyma długiej rozłąki, chyba że przedtem wezmą ślub, ale w przeciwnym razie…

Ubrała się w pośpiechu, bo musiała biec na śniadanie, list pisała w biegu:

Krzemieniec, 7 lipca 1935 r.

Drogi Dudusiu!

Jesteśmy już prawie na ukończeniu obrad. W drugim i trzecim dniu wyłoniło się wiele bardzo ciekawych spraw. Śmieszną gafę na przyjęciu zrobiła Szymanowska[9], a mianowicie pomyliła starostę z kelnerem (trochę podobni do siebie) i ciągle używała go na posyłki i oburzona była, gdy siadał koło niej.

Nie pytam się o nic, gdyż nie spodziewam się odpowiedzi. Trzymaj się dobrze! Ściskam serdecznie,

Gr.

Po śniadaniu poszły z Eugenią na spacer. Po drodze wrzuciła do skrzynki list. Szły energicznie, minęły niskie domki, po chwili weszły na polną drogę. Niebo było niebieskie, wśród polnych kwiatów brzęczały pszczoły. Po powrocie do Warszawy pojedzie z Andrzejem na wieś, na Mazury. On zajął się wszystkim: wypożyczył kajak, do którego przystosował żagiel, dzięki czemu wiosłowanie nie będzie męczące, nawet załatwił namiot.

– Jesteś zadowolona z wczorajszego koncertu? – spytała Eugenia. Stanęły na chwilę, żeby obejrzeć miasto ze szczytu wzgórza. Z tej perspektywy domki przypominały nuty dryfujące nad linią horyzontu. Widok był piękny, ale zachwyt odczuwałaby pełniej, gdyby obok niej stał Andrzej. Kiedy wyjedzie za granicę, tęsknota stanie się nie do zniesienia. Grażyna poczuła irytację.

– Pianista odstawał ode mnie o pół taktu, zawsze gra za wolno – powiedziała z pretensją.

– Ja byłam zadowolona, kiedy zrobiłam vide, szybko się zorientował, chociaż niczego wcześniej nie ustalałam. Wiesz, cieszę się, że tu jestem, wreszcie odpocznę!

– A ja dziś wrócę do domu. Pójdę na stację i zamienię bilet. – W głosie Grażyny pobrzmiewała stanowczość.

– Tęsknisz za przystojniakiem, który odprowadził cię na dworzec?

– Wcale nie! Po prostu mam dużo pracy.

– Widziałam, jak na ciebie patrzył, zakochany po uszy. Muzyk?

– Na szczęście lekarz.

– Nie wolałabyś muzyka? Moglibyście razem grać, lekarz będzie rzadkim gościem w domu.

– Nie zniosłabym, gdyby ktoś wtrącał się do mojej pracy.

– Więc nie wychodź za mąż, po co?

– Gdybym nie miała męża, nikt nie traktowałby mnie poważnie.

– Ach, ci mężczyźni! Myślą, że wszystko im wolno, że są lepsi od nas, pokażemy im jeszcze, zarozumialcom!

Zaśmiały się i zaczęły biec w dół. Polna droga leniwie kładła się wśród łąk, na których pasły się stada owiec.

– Kiedy ślub? – spytała Eugenia, kiedy znowu weszły do miasta.

– Jak najszybciej, przed jego wyjazdem.

– Na długo znika?

– Na cały rok! – westchnęła Grażyna.

Godzinę później kupowała już bilet do Warszawy. Niestety, nie było bezpośredniego połączenia, więc zdecydowała się jechać do Lwowa. W ciągu dnia zwiedzi miasto, a wieczorem złapie warszawski pociąg. Nie przejmowała się trudami podróży, bo z każdą chwilą zbliżała się do Andrzeja. Po powrocie weźmie urlop w Polskim Radiu, jak najszybciej wyruszą na Mazury. Zgodziłaby się nawet na podróż dookoła świata, byleby nie musieli się rozstawać. Gdyby Andrzej kochał ją naprawdę, nie wyjeżdżałby na tak długo! „Istnieje szansa, że nie dostanie tego przeklętego stypendium od Mussoliniego” – pomyślała Grażyna ze złością. Myśli wirowały jak stado jaskółek, które świergocząc, wlatywały do gniazd przyklejonych pod dachem niedużej stacji. Na niebie nie było obłoków, a ciepły, południowy wiatr głaskał jej włosy.

– Panienka tak sama podróżuje? – zapytał jakiś żołnierz. Grażyna bez słowa chwyciła bilet i pobiegła do hotelu spakować walizkę. Wymknęła się ukradkiem, jakby uciekała ze statku pełnego szaleńców, którzy woleli spędzać czas na rozmowach niż komponować. Zaraz po powrocie, jeszcze przed wyjazdem na wieś, przeleje na papier szkic utworu, który słyszała w głowie. Kto wie, może powstanie Trio albo Kwartet lub Sinfonietta? Sześć lat temu napisała Sinfoniettę na kwintet smyczkowy, w drugiej części lekko sparodiowała starego Haydna i Mozarta. W myślach usłyszała Danse antique i zaśmiała się cicho. Potem skomponowała Sinfoniettę na orkiestrę symfoniczną, specjalnie na końcowy egzamin w Konserwatorium Warszawskim. Poza tym utworem przygotowała Sonatę na skrzypce, którą pisała podczas studiów w tysiąc dziewięćset dwudziestym dziewiątym roku, oraz II Kwartet smyczkowy, ale ten ostatni jednak wyrzuci, jak wiele wczesnych utworów, żeby nie zaśmiecały myśli. Na egzamin przygotowała także Psalm: De profundis clamavi ad Te, Domine na głosy solowe, chór i orkiestrę, tyle pracy, a oni postawili jej czwórkę! Coś takiego! Chcieli zniszczyć jej karierę! Co za absurd! Grażyna spojrzała w niebo i uśmiechnęła się na wspomnienie siedzącej ponuro komisji złożonej z surowych mężczyzn, którzy usiłowali dać jej do zrozumienia, że wszyscy uczniowie profesorów Sikorskiego[10] oraz Szymanowskiego[11] są zbyt awangardowi, że nie szanują tradycji, tylko piszą modernistyczne wydziwy. I dobrze! Dzięki temu w Paryżu czuła się absolutnie wolna, stała się prawdziwą modernistką! Jeszcze wróci na rue Lamandé i to niedługo! Kochany profesor Sikorski – odwiedzi go zaraz po powrocie do Warszawy.

W pociągu z Krzemieńca znowu nie zmrużyła oka, pewnie dlatego dzień, który spędziła we Lwowie, zamienił się w sen. Spacerowała wąskimi uliczkami, oglądała wystawy sklepów, ale miała wrażenie, że znalazła się w Łodzi. Jedna z ulic do złudzenia przypominała Księży Młyn. Gdy mieszkała z rodziną w Łodzi, uczyła się w szkole Heleny Kijeńskiej[12]. Profesor Dobkiewicz[13] napawał ją lękiem, bo kiedy patrzył przez niezwykle grube okulary, jego oczy stawały się ogromne jak meduzy. Kiedy poznała go bliżej, zrozumiała, że jest łagodny, i właśnie jemu pokazała swój pierwszy utwór, Temat z wariacjami na fortepian.

Pewnego letniego dnia tysiąc dziewięćset dwudziestego czwartego roku, tuż przed końcem roku szkolnego, kiedy atmosfera w szkole była już wakacyjna, a w klasach pachniało jaśminem kwitnącym pod oknami, Grażyna wyjęła z teczki kartkę zapisaną drobnym, odręcznym pismem i postawiła na pulpicie fortepianu.

– Co tam masz, drogie dziecko? – spytał profesor, poprawiając ciężkie okulary, które nieustannie zsuwały się z długiego nosa, odsłaniając oczy mrugające szybko jak skrzydła motyla.

– Napisałam to niedawno – powiedziała i zaczęła energicznie grać. Smukłe, niezwykle długie palce biegały po klawiaturze, z łatwością obejmowała decymę, uderzała skomplikowane akordy, których nikt nie potrafił zagrać.

Kiedy skończyła, profesor podszedł do pulpitu, wziął kartkę, podsunął tak blisko oczu, że niemal dotknął nosem papieru. Patrzył w skupieniu, a moment rozciągał się w umyśle Grażyny w nieskończoność, niemal utonęła w przestrzeni między dźwiękiem a słowem.

– Sama to napisałaś? – zapytał w końcu profesor, patrząc badawczo na okrągłą buzię piętnastolatki przypominającej bardziej pisklę niż opierzonego ptaka.

Dziewczynka kiwnęła głową i wzięła od niego kartkę, jakby bała się, że krótkowzroczne oczy profesora zetrą z niej nuty.

– To znakomite, ciekawe, bardzo pomysłowe. Interesująca figuracja, ornamenty, zróżnicowanie faktury, zmiany tonacji. I krótkie fugato, w którym powtarzasz motyw czołowy w tonacji E-dur, bardzo interesujące. Znasz Wariacje b-moll opus trzecie Szymanowskiego?

– Nie.

– Koniecznie posłuchaj, macie coś wspólnego. Dziękuję, że pokazałaś mi swój utwór, Grażynko, to dla mnie zaszczyt.

– Nie jestem do końca zadowolona…

– Myślisz, że kiedyś będziesz?

– Oczywiście!

– Życzę ci tego z całego serca, ale obawiam się, że to niemożliwe. Gdybyś naprawdę była zadowolona z jakiegoś utworu, nie czułabyś potrzeby dalszego pisania, a przecież jesteś artystką, kompozytorką, to oczywiste. Artyści, moja droga, to ludzie stale z siebie niezadowoleni. Niepewność popycha ich do tworzenia, naucz się żyć między chwilami, w których komponujesz. Inaczej zawsze będziesz czegoś szukała na oślep. Rozumiesz? – Uśmiechnął się krzepiąco i dodał:

– Myślę, że przedstawię radzie pedagogicznej propozycję wykonania twojej kompozycji w przyszłym roku na koncercie w konserwatorium. A teraz zmykaj do domu i odpocznij w wakacje. Gdzie spędzisz lato?

– Na Litwie, we wsi Ardzijauskai, u rodziny ojca.

– Dobrze, baw się, biegaj, nabieraj sił, po wakacjach zaczniemy pracę.

Wspomnienie profesora Dobkiewicza było wyraźne. Grażyna zatrzymała się i spojrzała w niebo, lato wydało się równie ciepłe jak tamto, które spędziła z rodzeństwem na litewskiej wsi. Kiedy to było? Jedenaście lat temu, dziś miała dwadzieścia sześć lat. Wtedy zamiast biegać z innymi dziećmi siedziała w pokoju i zapełniała nutami jedną kartkę po drugiej. Żadna z tamtych kompozycji nie przetrwała, a miała tyle pomysłów, nieskończoną liczbę pomysłów, które musiała natychmiast zapisać, w przeciwnym wypadku niecierpliwiła się, wszystko ją irytowało. Nie lubiła takiego stanu, ale nie potrafiła uwolnić się od niego, życie w przerwach między komponowaniem nadal traciło sens. Może przy Andrzeju wreszcie odzyska spokój?

Na obiad zjadła jabłko, a wieczorem już siedziała w pociągu do Warszawy.

1 Maria Modlińska (1871–1958), córka Stanisława i Natalii z domu Zdzitowieckiej, matka Grażyny Bacewicz.

2 Wanda Bacewicz (1914–2011), polska poetka, prozaik, dziennikarka, siostra Grażyny Bacewicz.

3 Kiejstut Bacewicz (1904–1993), polski pianista kameralista, pedagog, brat Grażyny Bacewicz. W latach 1957–1969 rektor Akademii Muzycznej w Łodzi, twórca pierwszej polskiej katedry kameralistyki. W 1993 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa tej uczelni.

4 Roman Palester (1907–1989), polski kompozytor, od 1947 r. przebywający na emigracji.

5 Bogdan Łosakiewicz (1903–1986), polski skrzypek, pedagog.

6 Paul Dukas (1865–1935), francuski kompozytor i nauczyciel muzyki, autor utworu Uczeń czarnoksiężnika opartego na balladzie Goethego.

7 Eugenia Umińska (1910–1980), polska skrzypaczka, profesor Konserwatorium Towarzystwa Muzycznego w Krakowie.

8 Fundacja im. Jakuba hr. Potockiego została utworzona na mocy testamentu z dnia 22 września 1934 roku. Pomimo trudności prawnych i finansowych do końca roku 1935 przyznanych zostało osiem naukowych stypendiów krajowych oraz dwa zagraniczne.

9 Stanisława Korwin-Szymanowska (1881–1938), siostra Karola Szymanowskiego, śpiewaczka.

10 Kazimierz Sikorski (1895–1986), polski kompozytor i teoretyk muzyki, pedagog.

11 Karol Szymanowski (1882–1937), polski kompozytor, uczeń Gustawa Neuhausa, autor m.in. Harnasiów, III Symfonii Pieśń o nocy, Króla Rogera.

12 Helena Kijeńska-Dobkiewiczowa (1880–1962), na początku XX wieku założyła Konserwatorium Muzyczne w Łodzi skupiające grono pedagogów i muzyków.

13 Antoni Dobkiewicz (1875–1956), urodzony w Kijowie, pianista, pedagog, profesor Konserwatorium Heleny Kijeńskiej w Łodzi, prywatnie jej mąż.

Andrzej przyszedł na dworzec z bukietem polnych chabrów, które kupił na rogu Świętokrzyskiej i Marszałkowskiej. Z ostatniej rozmowy z profesorem Orłowskim wydedukował, że sprawy przyznania mu stypendium zmierzają w dobrym kierunku, wszystko wskazywało na to, że późną jesienią wyruszy w podróż. Teraz stał na peronie i patrzył na sapiący parowóz, który wolno wtaczał się na stację. Na razie nie wspomni Grażynie o rozmowie, do tematu wyjazdu wróci, kiedy sprawy będą absolutnie pewne.

Wagony stanęły zgrzytliwie. Rozejrzał się i zobaczył jej drobną sylwetkę, zwiewną niczym ptak, który zrywa się do lotu. Przytulił ją mocno. Jakim cudem dawniej znosił samotność, nawet szczycił się niezależnością? Odsunął Grażynę na odległość ramion, nachylił się i pocałował w usta. Emanowała energią, jakby nieustannie biegła przed siebie, dalej i dalej. Czy dotrzyma jej kroku?

– Nareszcie wróciłaś!

– Strasznie za tobą tęskniłam – powiedziała cicho i wysunęła się z jego objęć. Kilka kroków przeszli w milczeniu, potem zalała go fala słów:

– Załatwiłeś bilety, a kajak? Na długo jedziemy? Na całe dwa tygodnie czy tylko dziesięć dni? Bo jeśli o mnie chodzi, wolałabym przed końcem urlopu popisać w spokoju, wiesz, że Wandzia z mamusią jadą na Litwę, to jedyna chwila, żebym mogła spokojnie komponować. No, ale nasze wakacje są najważniejsze. Co pan szanowny powie na to, żebym nauczyła się wiosłować? Może to ja będę pana woziła po jeziorach? Co? – Grażyna przekrzywiła zaczepnie głowę i odrzuciła kosmyk ciemnych włosów, który zasłaniał niebieskie oczy. Andrzej uśmiechnął się ciepło i podniósł walizkę.

– Nigdy nie pozwolę, żeby droga pani męczyła się bez potrzeby, moja uparta Litwinko!

– Jestem łagodna i spolegliwa, jak mawiał profesor Tatarkiewicz.

– A to nowina! Nie widziałem cię kilka dni i tak się zmieniłaś! Niedawno czytałem w pewnej gazecie o twoim wyrazistym temperamencie, cytuję pewnego krytyka…

– Byłeś u mamusi! Pokazywała ci recenzje z Litwy!

– Owszem, zjadłem cudowny obiadek i poczytałem gazety, które zbiera twoja mamusia. Jest z ciebie dumna, podobnie jak ja! Trzy lata temu pismak z gazety „Rytas” ośmielił się napisać, że zaprezentowałaś się wyraziście, płomiennie, jasno, bez żadnej romantycznej przewlekłej płaczliwości, chłodno bez sentymentalizmu, a twój temperament jest wyrazisty, „prawy”, orientacja szybka, ruchy zdecydowane – Andrzej cytował tekst z pamięci, wystarczyło, żeby raz rzucił okiem, a pamiętał wszystko doskonale. Czuł, że zrobił wrażenie na Grażynie, która zatrzymała się przed dworcem i chwyciła go za rękę.

– Duduś, proszę cię, nie jedźmy na Mazury, tylko weźmy ślub od razu, teraz! Wszystko załatwię sama, nawet nie zauważysz! Potem sobie jedź, jeśli musisz, na to stypendium Mussoliniego, ale najpierw się pobierzmy!

– Grażynko kochana, nie ma potrzeby się śpieszyć, nawet mnie dobrze nie znasz.

– Znam doskonale!

– Ale pomyśl logicznie, skoro mamy się pobrać, nic się nie stanie, jeśli zrobimy to po moim powrocie, wtedy będę mógł zapewnić ci przyszłość, znajdę pracę i zaczniemy normalne życie.

– Normalne?

– Zwyczajne, bez zbędnych emocji, spokojne, jak moi rodzice.

– Wolałabym nie czekać tak długo, nie wiem, czy potrafię czekać!

– Nie wiesz, czy chcesz zostać moją żoną, Grażynko?

– Wiem, oczywiście, że chcę, ale…

– Więc umówiliśmy się: pobierzemy się po moim powrocie i razem poszukamy mieszkania. A teraz odprowadzę cię do domu i wrócę jutro. Bilety na pociąg załatwiłem, kajak czeka na jeziorku, żagiel gotowy, namiot duży niczym pałac dla mojej księżniczki, słowem, nie przejmuj się niczym!

Grażyna patrzyła na niego uważnie, w końcu uśmiechnęła się. Był taki przystojny, kiedy marszczył brwi, taki władczy, że nie potrafiła mu się przeciwstawić. A może nie chciała? To było takie ekscytujące, kiedy ktoś mówił jej, co ma robić. Zwykle sama rozwiązywała rodzinne sprawy, miała serdecznie dosyć odpowiedzialności. To było takie przyjemne, kiedy ktoś decydował za nią!

Przed dworcem pozwoliła objąć się w talii. Andrzej szarmancko otworzył drzwi taksówki. Jechali przez miasto, senne, oblepione lipcowym upałem. Ulice opustoszały, zapełnią się znowu jesienią, ale wtedy Andrzej wyjedzie i znowu zostanie sama, zupełnie sama z tysiącem spraw. Czasami chciałaby zamknąć się w pokoju i zapomnieć o wszystkim zamiast martwić się brakiem pieniędzy na czynsz czy ubranie, na maszynę do pisania dla siostry, długiem, który zaciągnęła u brata. I jeszcze musi kupić nowe skrzypce! „Ale co tam, ostatecznie nie ma się czym przejmować, wszystko przemija, a z kosmicznego punktu widzenia, liczy się tylko sztuka, tylko muzyka” – pomyślała i uspokoiła się.

Po raz pierwszy usłyszała, jak Andrzej chrapie, kiedy wyjechali pod namiot. Dźwięk był donośmy, niósł się daleko w las, sunął po tafli jeziora aż na drugi brzeg, w nieokreśloną przestrzeń, niczym warkot silnika lub pomruk burzy. Przeraziła się, ale było za późno, zakochała się, nawet ta przypadłość ją rozczulała. Pływali kajakiem po Mazurach przez całe dziesięć dni, wytrzymywała smaganie mokrym żaglem po twarzy, bzyczenie komarów, ukąszenia jadowitych czerwonych mrówek wpełzających do namiotu, piła wodę z jeziora gotowaną na ognisku. Wstawała o świcie i kuląc się z zimna, zawinięta w koc próbowała nie myśleć o pająkach, których misternie tkaną wydzielinę z obrzydzeniem zrywała z twarzy w panicznym biegu przez las w kierunku pól, gdzie mogła rozgrzać się na słońcu. Pływali to tu, to tam, jedli w przygodnych chałupach, spali w namiocie, czasem w polu na sianie. Andrzej był zachwycony, ona próbowała przetrwać, wrócić do miasta w stanie nienaruszonym, z kilkoma zadrapaniami, okropnie pogryziona, podobno wypoczęta. A kiedy już znajdzie się w domu, odpocznie w pracy, grając w orkiestrze radiowej i komponując – o tym marzyła najbardziej.

– O czym myślisz, Grażynko? – Usłyszała głos Andrzeja, który wynurzył się nagle tuż obok kajaka i zakołysał łódką tak silnie, że krzyknęła ze strachu.

– O niczym, przecież zabroniłeś mi myśleć!

– Prosiłem, żebyś się nie martwiła, problemy finansowe to drobiazg, fiume, zawsze jakoś sobie poradzimy!

– Gdybym była sama, ale rodzina, mamusia, Wanda, Kiejstut…

– Ja też mam rodzinę, kochanie, brata[14] i siostrę[15].

– Ale wyjechałeś z Lublina do innego miasta i nic cię nie obchodzi – stwierdziła z przekąsem Grażyna, zanurzając końce palców w wodzie i strzepując kilka kropli na jego nos. Przymknął oczy jak rozgniewany bóbr i zakołysał kajakiem.

– Przestań, bo wpadnę do wody!

– To co? Najwyżej trochę popływasz, nie rozumiem, dlaczego nie lubisz pływać, to cudownie przyjemne! Jest upał, nie możesz stale siedzieć w kajaku!

– Mogę!

– Bogdan uprzedzał mnie, że jesteś upartą Litwinką, ale mu nie wierzyłem.

– Zawsze byłam uparta, godzinami potrafiłam powtarzać jeden utwór, jeśli zrobiłam błąd. Pamiętam, jak kiedyś ojciec kazał nam grać trio Mozarta, a kiedy się pomyliłam, spojrzał z wyrzutem i powiedział bardzo cicho: „Grażynko, popraw się!”.

– To wystarczyło?

– Żebyś wiedział, Dudusiu. I ty też się popraw, kochanie, wystaw mnie na brzeg.

– Jak sobie życzysz, nawet taki zimny drań jak ja ma sumienie.

Andrzej parsknął wodą, odepchnął mocno kajak, a po chwili znaleźli się w szuwarach. W powietrze wystrzeliła spłoszona kurka wodna. Grażyna spojrzała w niebo, obłoki przypominały postacie Gargantuy i Pantagruela kroczących gdzieś po nieboskłonie. Uśmiechnęła się do nich.

14 Mieczysław Kwiryn Biernacki (1891–1959), polski matematyk, doktoryzował się w Paryżu, od 1946 roku członek PAU, autor ponad 80 prac z dziedziny geometrii i analizy matematycznej, profesor uniwersytetu w Lublinie, brat Andrzeja Biernackiego.

15 Jadwiga Biernacka-Ciccotti (1907–1985), siostra Andrzeja Biernackiego.

Teraz za oknem padał deszcz, krople miarowo uderzały o parapet, wystukując monotonny rytm. Oderwała wzrok od papieru nutowego i przypomniała sobie minę Andrzeja, kiedy żegnali się na dworcu w Warszawie. Wyjechał zaledwie trzy dni temu, a już za nim tęskniła. Był dopiero dwudziesty czwarty listopada! Jakim cudem wytrzyma cały rok? Trzysta sześćdziesiąt pięć dni, całe pięćset dwadzieścia pięć tysięcy sześćset minut, to będzie ile sekund? Zaczęła liczyć w pamięci, a cyfry przesuwały się w umyśle podobnie do dźwiękowych pasm. – Trzydzieści jeden milionów pięćset trzydzieści sześć tysięcy sekund – wyszeptała, a ogrom tej liczby przeraził ją jeszcze bardziej. Żeby chociaż przyszedł już list od Andrzeja! Zaglądała do skrzynki kilka razy: rano, kiedy biegła do Radia na próbę orkiestry, po południu, kiedy wróciła do domu z zakupami, godzinę później, gdy szła na próbę Kwartetu na Kopernika, i po powrocie, kiedy wpadła na Mokotowską, żeby przebrać się na wieczorny koncert, i ponownie, kiedy z niego wróciła taksówką o dziesiątej wieczorem. Teraz w końcu znalazła chwilę dla siebie. Muzyka, którą słyszała w głowie, połączyła się z rytmem deszczowych kropli. Zapisała kilka taktów i usłyszała kroki na korytarzu. Wanda nigdy nie wracała do domu tak późno, musiało się wydarzyć coś niezwykłego, coś, o czym siostra chciała jej powiedzieć. Grażyna odłożyła nuty i wstała od fortepianu. W tej samej chwili klamka poruszyła się, drzwi odemknęły się leciutko.

– Co się stało, Wan? – spytała Grażyna, widząc w szparze ciemne włosy siostry.

– Wybacz, Grażynko, nie chciałam cię budzić, myślałam, że już śpisz!

– Pisałam.

– Przepracowujesz się, musisz się wreszcie porządnie wyspać. Nie gniewaj się, ale zupełnie zapomniałam, rano wyjęłam ze skrzynki list od Andrzeja i noszę go w torebce, co za gapa ze mnie! Nie jesteś zła, kochana?

– Ależ skąd.

Grażyna wzięła od niej kopertę ze starannie naklejonymi znaczkami. Natychmiast rozerwała papier i zaczęła czytać.

– Co pisze?

– Och, już dojechał na miejsce i wszystko wygląda dobrze, pozdrawia ciebie i mamusię. – Grażyna wysiłkiem woli zmusiła się, żeby nie okazywać wzruszenia, powstrzymała napływające łzy. Uśmiechnęła się nawet do Wandy najweselej, jak potrafiła.

– Dlaczego wracasz tak późno?

– Byłam na randce z panem Piotrem.

– I jak było?

– Okazał się kompletnym chamem, zaczął się do mnie dostawiać w drodze powrotnej i musiałam się bronić bukietem róż, zdzieliłam go kwiatami z całej siły, róże rozpadły się w drobny mak, więc je wyrzuciłam. Odszedł jak niepyszny! Że też nie może się we mnie zakochać jakiś przystojny facet, który nie ma żony! Uciekłabym z takim na koniec świata, natychmiast, tak jak stoję!

– Na pewno niedługo ktoś się w tobie zakocha, mam takie przeczucie, Wandziu.

– Co ja zrobię bez ciebie, kiedy wyjdziesz za mąż?

– Przecież nie pojadę na koniec świata, będziemy się odwiedzały.

– Jesteś najbliższą mi osobą! – wyznała Wanda, a jej oczy zwilgotniały.

Siostry objęły się, stały na środku pokoju, pocieszając siebie nawzajem. Były podobne, miały kasztanowe włosy, niewielki wzrost, ale ciało Wandy miało bujniejsze kształty, co przyciągało mężczyzn. Kiedy ubrała się w obcisłą garsonkę, upięła włosy i włożyła obcasy, przypominała gwiazdę filmową. Miała zielone oczy, które mrużyła, kiedy patrzyła w dal. Chociaż była krótkowidzem, nie nosiła okularów. Wzrok zepsuła w dzieciństwie, gdy ukryta w ciemności pod stołem, w tajemnicy przed ojcem czytała książki zamiast razem z rodzeństwem grać w domowym kwartecie. Nikt nie potrafił zmusić jej do ćwiczeń na fortepianie. Grażyna zawsze broniła siostrę, dlatego trzymały się razem. A dziś jej mała siostrzyczka, którą pamiętała jeszcze jako różowe niemowlę, patrzyła na nią z napięciem.

– O co chodzi Wan, masz problemy?

– Nie wiem, czy powinnam mówić – Wanda urwała i podeszła do fortepianu. Uderzyła górne C i odwróciła się.

– Przecież zawsze sobie wszystko mówimy. Przysięgałyśmy szczerość, bez niej żadna miłość nie miałaby sensu!

– Czasami mam dosyć pracy w biurze, pomyślałam więc… zastanawiałam się, czy nie byłoby dobrze zacząć śpiewać.

– Śpiewać? Przecież nie lubiłaś uczyć się muzyki!

– Ale skończyłam konserwatorium, nie chciałam tylko grać na fortepianie, zawsze wolałam śpiewać.

– Dlaczego nigdy tego nie powiedziałaś?

– Nie chciałam robić kłopotów, lekcje kosztują. Ale teraz, kiedy Halszka[16] i Janka[17] śpiewają, pomyślałam, że może mogłabym spróbować. Jak uważasz, Grażynko? Oczywiście odłożyłam trochę, więc na początek wystarczy.

– To wspaniały pomysł, umówię cię z profesor Szymanowską. Skoro uczy Jankę i Halszkę, może uczyć i ciebie!

– Ale jeszcze nie teraz, później, nie jestem gotowa i, błagam, nikomu nic nie mów, to nasza tajemnica! – Wanda podbiegła do Grażyny. – Och, Grażynko, jesteś taka dobra!

Grażyna patrzyła, jak uradowana siostra wybiega z pokoju. Do tej pory sądziła, że tylko Wanda w całej rodzinie nie została muzykiem, a tu taki zwrot! Gdyby nie obiecała zachować tajemnicy, od razu napisałaby do Andrzeja. Co biedny Duduś robił, tak daleko od niej? Usiadła przy fortepianie i wyjęła z koperty list. W górnym rogu widniała data: 22 listopada 1935 rok. List szedł całe dwa dni. Przez trzysta sześćdziesiąt dwa długie, szare, pozbawione nadziei dni będzie wypatrywała jego listów, które podobno mają zastąpić obecność, a tak naprawdę ranią i zadają ból, bo przypominają o czasie dzielącym ją od chwili, kiedy znowu przytuli się do niego. Jak mógł zostawić ją na tak długo! To okropnie egoistyczne! Paradoksalnie jedynym ratunkiem przed tęsknotą wydawało się zapomnienie, w przeciwnym razie zwariuje, oszaleje z rozpaczy!

Kiedy patrzyła na jego równy charakter pisma, list pozbawiony skreśleń, odarty z emocji, które nią szarpały, poczuła złość. Może Andrzej pisał na zimno, po to tylko, żeby ją uspokoić, a co gorsza rozbawić? Gdyby została panią doktorową Biernacką, przynajmniej mieszkałaby wśród jego rzeczy, miała absolutną pewność, że do niej wróci, tymczasem czuła się rozbita.

16 Halszka Baranowicz-Bacewicz (1908–1990), śpiewaczka, żona Kiejstuta Bacewicza.

17 Janina Baranowicz (1910–1978), śpiewaczka, siostra Halszki Bacewicz.

Andrzej wsiadł do pociągu relacji Warszawa – Wiedeń i umieścił walizkę na półce ponad siedzeniem. Potem otworzył okno i pomachał do Grażyny. Stała na peronie, trochę bezradna, ale uśmiechnięta. Z wysokości pociągowego okna wydawała się jeszcze szczuplejsza niż zwykle. Kiedy byli razem w domu, jej obecność wypełniała całe mieszkanie. Konduktor ponaglał tłoczących się przy drzwiach pasażerów. Andrzej przez chwilę miał zamiar wyskoczyć z pociągu, chwycić ją w ramiona, zostać w Warszawie, ale zanim odwrócił się od okna, usłyszał gwizdek konduktora, który machnął czerwonym lizakiem, dając maszyniście sygnał do odjazdu. Pociąg szarpnął wagonami i powoli ruszył. Grażyna uśmiechała się smutno, ręka uniosła się w pożegnalnym geście. Andrzejowi nieprzyjemnie skurczył się przełyk, jakby w krtani utkwił mu kawał chleba.

– Zaraz napiszę, Grażynko! – zawołał, wychylając się coraz bardziej. W końcu jej sylwetka rozpłynęła się w obłoku białej pary wydmuchanej przez komin parowozu. Zatrzasnął okno i usiadł.

Naprzeciwko ulokowało się dwóch Czechów, obok rodzina z Austrii: pulchna kobieta, jej dziewięcioletnia córka o niebieskich oczach i jasnych lokach oraz żylasty mąż zasłonięty sumiastymi wąsami. Andrzej słuchał turkotu kół. Za oknem przesuwały się zaorane pola, bezlistne lasy, wsie, zapadał jesienny zmierzch, nad drogami wisiały mgły, więc zamknął oczy. Pod powiekami nadal trwało lato, usłyszał jej śmiech, chlupot wody, zakołysał kajakiem, widział zielony blask promieni słonecznych prześwietlających płótno namiotu, budzili się wolno, przytuleni do siebie, oderwani od rzeczywistości, w pauzie ponad życiem.

– Bilety do kontroli! – Usłyszał głos konduktora i obudził się.

– Kiedy będzie granica?

– Za godzinę kontrola, proszę naszykować paszporty.

– Poczęstuje się pan kanapką? – spytała gruba kobieta, jej córka uśmiechnęła się anemicznie.

– Dziękuję. Może panie mają ochotę na kawałek domowego ciasta? Matka mojej narzeczonej piecze wspaniałe ciasta.

– Ta chudziutka panienka, która pana odprowadzała, to pana narzeczona? – spytała dziewczynka.

– Przestań, Vero, nie wypada tak zwracać się do nieznajomych! – fuknęła matka, ale dziewczynka wyciągnęła rękę po ciasto, które Andrzej wyjął z podróżnej teczki.

Na granicy nie było długiej kontroli. Do przedziału zajrzało dwóch austriackich żołnierzy i konduktor, przekartkowali paszporty, poszli dalej.

Kiedy pociąg ruszył, Andrzej poszedł do wagonu restauracyjnego, nie znalazł jednak wolnego miejsca, przez jakiś czas stał na korytarzu, a kiedy wrócił do przedziału, wszyscy już spali. Vera miała na kolanach okruchy ciasta, jej matka pochrapywała z odrzuconą do tyłu głową, a ojciec sapał zza wąsów z głową zwieszoną na piersiach. Czesi także drzemali, więc zamknął oczy i obudził się o 6.30, kiedy pociąg wtaczał się na dworzec w Wiedniu. Pożegnał Verę mrugnięciem oka. Poszedł prosto do dworcowej restauracji zjeść śniadanie. Zamówił herbatę oraz jajka na bekonie. Jadł wolno, żeby zabić czas, bo przed siódmą rano nie chciał nikogo budzić. Wyjął mapę Wiednia, znalazł kartkę z adresem, potem zapłacił i wyszedł na ulicę. Ranek był zimny, nasycone wilgocią powietrze oblepiało twarz. Autobusem dojechał na Schwarzspanierstrasse. Nacisnął dzwonek przy drzwiach, długo czekał, aż ktoś otworzy. W końcu usłyszał słaby szelest po drugiej stronie, na progu pojawiła się staruszka.

– Pan do kogo? – spytała anemicznym głosem.

– Do pana Karola.

– Wyjechał dwa dni temu.

– Niemożliwe, jestem z nim umówiony.

– Pan jest tym Andrzejem, na którego czekał?

– Tak, Andrzej Biernacki.

– Niech pan wejdzie, siostra właśnie robi śniadanie. – Staruszka znikła w korytarzu prowadzącym do kuchni. W mieszkaniu pachniało konfiturami i kawą, wreszcie poczuł przyjemne ciepło. Usiadł na krześle, które niepokojąco zatrzeszczało pod jego ciężarem.

– Karolek wyjechał do chorego ojca, nie wiemy, kiedy wróci. Może się pan zatrzymać w jego pokoju, tak powiedział. Zabrał swoje rzeczy, zmieniłam pościel, a siostra posprzątała. – Wskazała głową jeszcze starszą kobietę, która trzęsącą się ręką próbowała nalać wrzątek do filiżanki. Wylała połowę, a to, co udało się ocalić, postawiła przed nim na stole.

– Moja siostra jest kompletnie głucha – stwierdziła z przekąsem.

– Ona, biedaczka, traci wzrok – oświadczyła niespodziewanie głośno głucha staruszka.

– Nieprawda, dobrze widzę – oburzyła się pierwsza kobieta i mrugnęła porozumiewawczo do Andrzeja.

– Kochany Karolek przepisał mi jakieś kropelki, ale powiedział, że z głuchotą sobie nie poradzi.

– Co powiedział?

– Że zostanie u nas w pokoju Karolka!

– Nie zostanie?

– Zostanie! Zostanie!

– Ach tak, podam później.

– Widzi pan? Nic nie słyszy! Jak pan ma na imię?

– Andrzej.

– Też ładnie. To klucz do pokoju Karolka, tylko niech pan niczego nie zmienia, on niedługo wróci, obiecał, kochany chłopiec!

Andrzej wypił kawę i wstał. Kiedy stanął na progu pokoju, pomyślał, że Karol rzeczywiście znalazł najtańsze lokum w Wiedniu, a z całą pewnością najzimniejsze, staruszki w ramach oszczędności ogrzewały bowiem tylko kuchnię. Zrezygnowany wstawił do pustej szafy walizkę, usiadł na łóżku i mocniej otulił się jesionką w odcieniu tabaczkowym, którą zabrał w ostatniej chwili, tylko na prośbę Grażyny. Wyjął z teczki fotografię oprawioną w ramkę i postawił na biurku. Grażynka patrzyła buńczucznie spod gęstej, ciemnej grzywki, trochę zaczepnie, jakby mówiła „no Doduś, rusz się, załatw swoje sprawy, a potem pogadamy!”. Wstał więc i poszedł na uniwersytet zameldować się u profesora. Kiedy się znalazł w tłumie studentów, poczuł się staro i obco. Młodzi lekarze rozmawiali w grupkach, śmiali się, czekając na rozpoczęcie wykładu.

– Czy tutaj odbędą się zajęcia profesora Neumana[18]? – spytał jednego z młodych mężczyzn.

– Tak, zaraz się zaczną.

– Wykłady są ciekawe?

– Niezwykle! Profesor jest najwybitniejszym specjalistą pulmonologiem. Pan go zna?

– Nie osobiście, czytałem wiele jego prac.

– O, właśnie idzie, niech pan podejdzie od razu, nie lubi przerw ani spóźnień – szepnął chłopak.

Andrzej podszedł do starszego mężczyzny. Przedstawił się, a potem mocno uścisnął dłoń profesora. Możliwie rzeczowo przedstawił swoją sprawę.

– Oczywiście, panie kolego, od jutra może pan uczęszczać na mój oddział, ale radzę panu zapisać się na kurs rentgenologii do profesora Fleischnera[19]. Kurs trwa dwa tygodnie, jak długo zostanie pan w Wiedniu?

– Myślę, że miesiąc, potem jadę do Rzymu, do Instytutu Forlaniniego.

– Wspaniale, proszę pozdrowić ode mnie profesora.

– Dziękuję. – Andrzej ukłonił się i czekał, aż starszy mężczyzna otworzy drzwi auli wykładowej. Potem wmieszał się w tłum i specjalnie usiadł z przodu. Wyciągnął skoroszyt, a kiedy zapadła cisza, głos profesora zabrzmiał nadspodziewanie dźwięcznie. Czy sam w jego wieku będzie jeszcze miał siłę wykładać?

Kiedy po zajęciach wyszedł na ulicę, było już ciemno. Chłód nasilił się, zaczął prószyć śnieg, drobne niczym konfetti białe płatki przylepiały się do twarzy. Nie miał ochoty wracać do lodowatego domu starszych pań, postanowił zwiedzić filharmonię. Żeby się rozgrzać, gwizdał pod nosem temat z „Dziewiątej” Beethovena, szedł energicznie, stawiał długie kroki. Wysoki, postawny mężczyzna, zawsze pewny siebie i władczy, na dnie duszy czuł niemiły smak tęsknoty. Całe szczęście, że duża liczba zajęć nie pozwoli mu myśleć o Grażynie. Wyjazd na stypendium, a także współpraca z profesorem Orłowskim[20] wiele dla niego znaczyły. Doskonale wiedział, że w tej chwili kształtowała się jego lekarska kariera. Andrzejowi właściwie nigdy nie przyszło do głowy, że mógłby wykonywać jakiś inny zawód. W swojej rodzinie był przedstawicielem trzeciego pokolenia lekarzy. Tylko przez chwilę marzył o karierze muzyka, nawet uczył się grać na fortepianie. Niewykluczone, że z powodu miłości do muzyki zwrócił uwagę na Grażynę, była wirtuozem skrzypiec, posiadała dar, którego jemu zabrakło. Ale czy ta ognista dziewczyna będzie potrafiła stworzyć ciepły dom, jaki zbudowała jego matka? Wychowała troje dzieci, a prócz tego zajmowała się wszystkimi sprawami. Jego brat Miecio skończył Wydział Matematyki na uniwersytecie w Lublinie, a siostra Jadwiga wyszła za mąż za włoskiego dziennikarza i w Argentynie urodziła córkę, której nigdy nie widział, miał małą siostrzenicę Ewę.

Nagle, podczas zimowej przechadzki po Wiedniu, rodzina wydała mu się niezwykle ważna, a przecież po studiach wyjechał do Brazylii, gotowy nie wracać, tak głęboko wszedł w świat ludzi, którym pomagał. Jak nazywał się leniwiec wychowany od małego? Ludwig? Zwierzę uwieszone na jego szyi, najlepszy przyjaciel, jakiego wówczas miał. Dawniej kpił z miłości, wątpił w jej istnienie, aż do dnia, kiedy spotkał Grażynę.

Kiedy wszedł do filharmonii, był cały obsypany śniegiem. Zanim podszedł do kasy, strząsnął z płaszcza puch.

– Może bileciki na Horowitza z Brunonem Walterem[21]? – zapytał konspiracyjnym szeptem jakiś osobnik.

– Nie, dziękuję.

– Okazja, w kasie nie mają. A może na jutro, na Pabla Casalsa[22]? Albo do opery na „Nibelungi”?

– Dziękuję, tylko się rozglądam.

– Jak pan chce…

Mężczyzna odszedł, a kasjerka oświadczyła, że biletów brak. Andrzej poczuł złość, chociaż i tak nie miał pieniędzy na bilety. Wyszedł z budynku, podeszwy jesiennych butów zaczęły przemiękać. Prawie biegł nieznanymi ulicami, z trudem znalazł właściwy dom. Staruszki już spały. Błądząc w półmroku, żeby ich nie zbudzić, na bosaka skradał się do pokoju. Pod drzwiami zastał żelazny piecyk. Kiedy włączył go do kontaktu, zrobiło się trochę cieplej. Usiadł za biurkiem, ale nie zdecydował się na zdjęcie płaszcza. Przeglądał notatki z wykładów, a potem zabrał się do pisania wstępu pracy naukowej, którą szykował na konkurs Polskiego Związku Przeciwgruźliczego.

Badanie morfologiczne krwi nie ma dotąd większego zastosowania w gruźlicy. Objawy hematologiczne zakażenia gruźliczego nie są ani tak wyraźne, ani tak cechujące jak w innych chorobach, poza tym gruźlica jest chorobą niezwykle wielopostaciową, o najróżniejszym przebiegu i wywołuje jednocześnie zmiany w wielu narządach i układach. Wpływ jej na skład krwi nie ogranicza się więc do bezpośredniego oddziaływania zarazka i jadów na układ krwiotwórczy, ale polega na działaniu wielu czynników pośrednich: zaburzeń czynności różnych narządów, gruczołów o wewnętrznym wydzielaniu, zaburzeń w układzie wegetatywnym, odczynach odpornościowych, wreszcie zależy od zmian gruźliczych w samych narządach krwiotwórczych. Ustalenie w tych warunkach zależności między zmianami gruźliczymi i składem krwi jest rzeczą trudną, czasami nawet niemożliwą[23].

Andrzej przerwał pisanie, wyjął z szuflady drugie zdjęcie Grażyny i ustawił obok pierwszego, zapatrzył się w przestrzeń pokoju, jakby próbował wydobyć z cienia obraz narzeczonej, a potem zaczął pisać list:

Wiedeń, 22 listopada 1935 r.

Pierwszy dzień przeszedł jako tako. Odpędzam jak mogę wszystkie ponure myśli i ciągle mi się wydaje, że wyjechałem na krótką przejażdżkę, z której zaraz powrócę. Jesteśmy jeszcze bardzo blisko siebie, Grażynko, zaledwie jeden dzień podróży i będziemy ciągle bardzo blisko, zaledwie dwa dni z Rzymu. Umilam sobie zresztą moją samotność i rozmawiam teraz, podczas pisania listu z dwiema Grażynkami. Jedna stoi sobie trochę wyżej na biurku, a druga maleńka pod lampką. Widzisz więc, że nie jestem sam i że jesteśmy zawsze razem, a nawet rozdwoiłaś się, Grażynko.

Jest już późno, Grażynko i muszę iść spać. Jutro i codziennie będę wstawał o 6.30, ale za to przyrzekam Ci kłaść się wcześnie.

Na dobranoc całuję Cię jak mogę najserdeczniej i najmocniej i błagam Cię, żebyś pamiętała o swoim zdrowiu (nie gniewaj się, Najdroższa, za ostatnie zdanie!).

Twój Duduś.

18 Wilhelm Neuman (1877–1944), austriacki internista, wybitny specjalista od leczenia i badania gruźlicy klinicznej.

19 Felix Fleischner (1893–1969), austriacki radiolog, od 1948 roku działający w Ameryce, specjalista od prześwietlania płuc.

20 Witold Orłowski (1874–1966), profesor medycyny, członek PAU, potem PAN, kierownik II Kliniki Chorób Wewnętrznych UW, wychowawca pokoleń lekarzy.

21 Bruno Walter (1876–1962), dyrygent niemiecki.

22 Pablo Casals (1876–1973), kataloński wiolonczelista, kompozytor i dyrygent.

23 Dr Andrzej Biernacki, Badanie Morfologiczne Krwi w Gruźlicy, Wydawnictwo Polskiego Związku Przeciwgruźliczego, Warszawa 1937.

Grażyna wsunęła kartki do koperty i przyjrzała się naklejonym znaczkom, które Andrzej wybrał starannie z myślą o swojej matce, zapalonej filatelistce. W odruchu bezsilnej złości chciała porwać kopertę, cisnąć razem ze znaczkami do śmietnika, jednak zmieniła zdanie i schowała list do szuflady. Więc stało się – podzieliła los własnej matki, która od lat chowała do szuflady listy od męża[24]. Kiedy ich ojciec wyjechał na Litwę? W 1923 roku? Przedostał się przez zieloną granicę i zamieszkał w Kownie. Maria bardzo przeżyła rozstanie, chociaż Grażyna podejrzewała, że miłość rodziców ostygła dawno temu, nadszarpnięta przez czas i zmagania z biedą. Jednak żadne z rodziców nie przyznałoby się do porażki, nawet do kryzysu małżeństwa. Grażyna nigdy w domu nie słyszała ich awantur. Kiedy ojciec wyjechał, nie wiedziała, jak powinna postąpić: zostać z matką czy ruszyć w ślad za Witkiem[25], który jako najbardziej szalony z całej czwórki przy pierwszej okazji dołączył do ojca, a teraz studiował muzykę i filozofię na litewskim uniwersytecie. Kiedy sama pojechała odwiedzić ojca, Witek z dumą podał jej jakieś pismo. Stała na środku pokoju, kartkując gazetę o dźwięcznym tytule „Sztuka”.

– Jest jakaś recenzja z twojego koncertu?

– Nie, siostrzyczko! Zobacz stopkę redakcyjną.

– Coś takiego! Mój brat został redaktorem pisma! – zawołała w końcu.

– Poważnego pisma o sztuce światowej. Kiedyś może zamieszczę recenzję z naszego koncertu, współpracuję z niezwykle zdolnymi ludźmi…

– Gratuluję, braciszku!

Witek ukłonił się szarmancko i puścił do niej oko. Lubiła, kiedy się wygłupiał, otaczała go aura lekkości. Kiedy poszli z ojcem na plażę, paradował po deptaku śmiesznym krokiem ubrany w pasiasty szlafrok, którego nie zdjął pomimo upału. Bywał dziwakiem, ale właśnie za to go uwielbiała.

– Chodzisz na wykłady z filozofii? – spytała cicho.

– Oczywiście, ty też powinnaś.

– Kiejstut mnie namawia. Boję się, że w końcu rzuci muzykę i zostanie naukowcem, tak bardzo zaangażował się w pisanie pracy o Humie.

– Ja nie wiem o czym pisać, wszystko mnie pasjonuje, nie tylko empiryzm. Mówię ci, Grażynko, pochodź na wykłady, w dzisiejszych czasach nie wystarczy tylko grać, wszystko pędzi do przodu, ale awangarda to sięganie do początków. Znasz Pitagorasa? Czytałaś neoplatoników albo Steinera czy Swedenborga, a może Bergsona? Uwielbiam Swami Vivekanandę i Yogi Ramacharakę, literaturę wedyjską! Właściwie całą antropozofię i jogę. Staram się ćwiczyć umysł.

– Pamiętasz, jak Kiejstut ćwiczył jogę i uczył się hipnozy?

– Kiedyś opowiadał, że poszedł do kawiarni i zahipnotyzował nieznajomą panienkę, która siedziała przy stoliku obok, a potem nie potrafił jej obudzić.

– I co zrobił?

– Nie wiem, chyba uciekł.

– To do niego niepodobne, pewnie jednak się ocknęła.

– A pamiętasz, jak mamusia kiedyś zemdlała, kiedy przebił sobie ramię szpilką od jej kapelusza?

– Nie pojawiła się ani jedna kropla krwi, a kiedy wyciągnął szpilkę, dziurka w ramieniu zniknęła.

– Mama przeraziła się nie na żarty.

– Słyszałam od Halszki, że teraz ją hipnotyzuje, ona niczego nie pamięta, a kiedy wraca jej świadomość, czuje się wypoczęta. Mówiła, że podobno chodziła po domu i robiła dziwne rzeczy, wszystko, co Kiejstut jej kazał.

– To nic trudnego, każdy jogin potrafi w podobny sposób wpływać na umysły.

– Ty nie potrafisz! – parsknęła Grażyna.

– Nie? Poczekaj, zaraz cię zahipnotyzuję i będziesz musiała w szlafroku wyjść na estradę!

– W tym pasiastym okropieństwie? Zresztą, bardzo proszę, Kiejstut mówił, że nie można nikogo zmusić do zrobienia rzeczy sprzecznej z jego naturą. Nie zmusiłbyś kogoś dobrego, żeby zabił.

– To się okaże – prychnął Witek i wrócił do fortepianu.

Grażyna w myślach usłyszała Dwa preludia i fugi na fortepian, które napisała w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku. Wtedy fascynowała ją komórka dźwiękowa, atom budujący temat, który powracał sekwencyjnie. Miała dość systemu dur–moll, a dawne formy muzyczne traktowała jako pretekst do szukania własnych rozwiązań. Była buntowniczką, prawdziwą modernistką!

Tyle czasu upłynęło od ich spotkania w Kownie. Grażyna zamknęła szufladę z listem Andrzeja i pomyślała, że prześladuje ją fatum, wszystkie osoby, które były jej naprawdę bliskie, opuszczały ją, w dodatku wszyscy twierdzili, że dzieląca ich odległość nie ma znaczenia! Wyglądało na to, że będzie musiała wyostrzyć intuicję albo nauczyć się czytać myśli na odległość. „Tylko czy to było możliwe? Pewnie nie” – zastanawiała się tuż przed zaśnięciem. We śnie znalazła się nad jeziorem. Płynęła kajakiem w kierunku śluzy, Andrzej siedział za nią. Nagle, zupełnie jak w rzeczywistości, pojawiła się przed nimi betonowa, masywna ściana. Grażyna poczuła strach, podobnie jak tamtego dnia, kiedy woda pod kajakiem nagle zaczęła chlupotać i podnosić się, a ogromne ściany betonu zbliżały się do siebie niepowstrzymanie, tylko cudem, ostatnim paroksyzmem woli zdołała wyskoczyć z kajaka, zanim jego dziób utkwił pomiędzy blokami betonu, uciekła i wskoczyła na samą górę budowli. Po prostu uniosła się jak we śnie, w onirycznej przestrzeni, która była bardziej realna niż rzeczywistość. Andrzej został w kajaku i machał do niej rozpaczliwie, w ostatniej chwili odepchnął się wiosłem od masywnej ściany. W jej śnie – nie wiedzieć czemu – był ubrany w tabaczkową jesionkę, Grażyna próbowała mu coś powiedzieć, ale obudziła się.

Przez kilka minut leżała w ciemnym pokoju, za oknem padał deszcz, po słonecznym śnie został tylko ślad. Za to w umyśle wyraźnie brzmiała muzyka, najpierw słaba i delikatna, potem coraz bardziej precyzyjna: usłyszała obój, melodia płynęła przez pokój w kierunku okna, zanim wybrzmiała, Grażyna usiadła na łóżku. Poruszała się lekko, żeby nie spłoszyć doznań, podeszła do fortepianu i zaczęła notować. Nagle drzwi pokoju otworzyły się, stanęła w nich Wanda.

– Grażynko, spóźnisz się do Radia, zaraz wychodzę.

– Tak, tak, idę – mruknęła i zapisała jeszcze kilka taktów. Potem pobiegła do łazienki, a po kilku minutach, ubrana w elegancką garsonkę oraz botki na obcasie, zapinała guziki popielatego płaszczyka.

– Znowu nie jadłaś śniadania, tak nie można, Grażynko, martwię się o ciebie. – Troska w głosie Wandy była szczera.

– Nie martw się, rano nigdy nie mam apetytu, później zjem ogromny obiad.

– Miałam piękny sen, chodziłam po łąkach nad jakimś jeziorem i rwałam kwiaty – rozmarzyła się Wanda.

– Na pewno wydarzy się coś wspaniałego.

– Może na kursie poznam kogoś? Dziś idę na pierwsze zajęcia bezwzrokowego pisania na maszynie.

– Wspaniale, powodzenia!

– Nie wiesz, czy Kiejstut wpadnie na obiad w niedzielę?

– Z Halszką i Janeczką, mamusia przygotuje coś pysznego.

– Uważaj na siebie, Grażynko!

– Trzymaj się, Wandziu.

Pożegnały się na przystanku autobusu i poszły każda w swoją stronę.

Dzień Grażyny był szczelnie wypełniony. Najpierw miała próbę orkiestry radiowej, potem próbę Kwartetu, przy okazji porozmawia z Bogdanem i pozamiata mieszkanie – ach, ci mężczyźni, nie potrafili sami utrzymać porządku! A wieczorem zagra koncert. Nie miała pojęcia, kiedy skończy pisać temat Tria, który usłyszała po przebudzeniu. W każdym razie musiała zdążyć przed grudniem, zostało niewiele czasu. A jutro miała koncert w Towarzystwie Muzyki Polskiej. Ostatnio tam grała dwudziestego siódmego maja. Planowała wykonać to samo co wtedy: Partitę na skrzypce i fortepian. Będzie jej akompaniował Jerzy Lefeld[26]. Lubiła z nim grać. Był przystojnym mężczyzną o skupionym wyrazie twarzy, zawadiacko zerkał zza okularów. Przyjaźnili się od czasów studiów, zagrali razem niejeden koncert. Kiedy spotkali się na ostatniej próbie, Jerzy uśmiechnął się wesoło.

– Jak nastrój młodej kompozytorki, która ma wiele do powiedzenia? – spytał zaczepnie, imitując głos pewnego krytyka, za którym obydwoje nie przepadali.

– Znakomicie, a twój?

– Ja mógłbym akompaniować ci we śnie, tak dobrze pamiętam tekst. Z niejednej beczki jedliśmy sól, Grażynko. Co u Wandzi? Przyjdzie na koncert?

– Oczywiście, zajrzy do pokoiku.

Jerzy z rozmachem usiadł za fortepianem, zagrali Partitę, a potem dwa Kaprysy.

Po próbie pożegnali się, Grażyna poszła do domu, przebrała się, następnie wróciła do Radia. W czasie koncertu, ledwo żywa ze zmęczenia, śledziła gesty dyrygenta, żeby nie przegapić swojego wejścia. Kiedy wieczorem znalazła się w domu, siadła przy stole w kuchni, obserwując matkę i Wandę, które nakrywały do stołu.

– Jesteś blada, Grażynko, co jadłaś na obiad?

– Jerzy poczęstował mnie kanapkami.

– Zjedz kaszę z grzybami – zaproponowała matka i postawiła przed nią aromatyczną górkę okraszoną suszonymi borowikami.

Po kilku kęsach Grażyna poczuła się najedzona, odsunęła prawie pełny talerz.

– Chyba mam tremę przed koncertem – westchnęła.

– Pamiętasz, co napisali w maju tego roku po koncercie w Towarzystwie Muzyki Polskiej? – spytała mamusia.

– Coś pompatycznego.

– Felicjan Szopski w „Kurierze Warszawskim” napisał, że… zaraz znajdę. – Matka podeszła do szafy, z której wyjęła starannie wycięty fragment gazety przechowywanej specjalnie na wypadek, gdyby jakiś utwór miał zostać ponownie wykonany. Jej córka stawała się znana, już nie była nieśmiałą uczennicą czy grzeczną studentką, zmieniła się w stanowczą młodą kobietę, przed którą świat otwierał drzwi.

– Co napisał, mamusiu? – spytała Wanda.

– Zaraz… – Sięgnęła po druciane okulary i umieściła je na nosie. – Talent Grażyny Bacewicz prowadzi ją na drogi szczerości, usuwa wszelką sztuczność, wszelką szukaninę jakichś sensacyjnych efektów, co uznać trzeba i do czego w dalszym ciągu zachęcać ją należy. Jest w tym talencie zaród rzeczy pięknych i poważnych. „Partita” dlatego robi tak korzystne wrażenie, że są w niej dwie rzeczy jasne: wyraźna, logiczna forma i treść budząca zainteresowanie. Jest w tym utworze młodość, ale zarazem wysoki poziom dojrzałości, jest refleksja ogarniająca i prowadząca myśl zajmująca. Grażyna Bacewicz ma wiele do powiedzenia i umie się już dobrze wypowiedzieć. – Matka z triumfem odłożyła wycinek, spojrzała na córki, które zaczęły się śmiać, śmiały się coraz głośniej, aż Maria zamiast skarcić je także zaczęła chichotać.

W końcu się uspokoiły.

– Masz talent po moim ojcu. Opowiadałam wam, że miał zapędy kompozytorskie? Posiadam kilka pamiątkowych jego kompozycji zadedykowanych złotymi literami: „Jaśnie Wielmożnej Pannie Natalii Zdzitowieckiej”. To było w czasie narzeczeństwa z waszą babką, razem muzykowali na fisharmonii i fortepianach. Wasza babka była uczennicą Noskowskiego i Michałowskiego, grała artystycznie na fortepianie najtrudniejsze utwory prima vista. Dawała koncerty na cele dobroczynne [27]. – Maria zamyśliła się, przed jej oczami przepłynął strumień wspomnień. Zobaczyła bony i służące kręcące się po ogromnym domu i westchnęła ciężko.

– Powiem wam, kochane, że dzisiaj gdy myślą cofnę się ponad pół wieku do lat dziecięcych, kiedy w domu rodzicielskim było służby do pomocy, niemal więcej niż osób domowych, a obecnie patrzę jak wszyscy w rodzinie, każdy w swoim zawodzie, od świtu do nocy pracują i gospodarstwo domowe nawet duże prowadzi się bez żadnej pomocy, wokół wir pracy, ten szalony postęp techniczny i w każdej dziedzinie to tempo pracy, wszystko dawne wydaje mi się jakimś nierealnym, dziwacznym, śmiesznym snem i nie zawróciłabym do owych czasów. Ja kocham pracę i chcę być do samej śmierci zawsze czynna i być świadkiem tego szalonego postępu w świecie! [28]

– I mamusia na pewno będzie – powiedziały córki chórem i wszystkie zaczęły się śmiać.

Grażyna nareszcie poczuła się spokojna wśród kochających ją kobiet. Po wyjeździe Andrzeja potrzebowała wsparcia bliskich, gdyby została zupełnie sama, chyba oszalałaby z tęsknoty. Ale czy ślub z Andrzejem gwarantował, że jej życie potoczy się pomyślnie? Jego rodzina spodziewała się, że zaraz po ślubie przyjdą na świat dzieci, tymczasem ona nie chciała się śpieszyć. Jej matka, Maria, nie była jeszcze stara, miała sześćdziesiąt cztery lata, a urodziła Grażynę w wieku trzydziestu ośmiu lat. Dlaczego sama miałaby się śpieszyć? Najpierw chciała skomponować kilka utworów, potem urodzić dzieci. Czy Andrzej zgodzi się czekać? Życie było bardziej skomplikowane od muzyki!

– Idę do siebie, muszę dokończyć Trio – powiedziała i wyszła z kuchni.

Kiedy zamykała drzwi pokoju, słyszała przyciszoną rozmowę. Godzinę później w domu zgasły światła.

Po południu dwudziestego szóstego listopada Wanda i mamusia elegancko ubrane w garsonki, które same uszyły, weszły do sali koncertowej. Usiadły na miejscach przeznaczonych dla rodzin muzyków lub organizatorów koncertu. Sala szybko się zapełniała, w ciągu kilku minut miejsca siedzące zostały zajęte. Wanda rozglądała się po widowni, Maria siedziała wyprostowana aż do momentu, kiedy jej córka pojawiła się na estradzie. Ludzie zaczęli klaskać, Grażyna szła energicznie, elegancka w koncertowej sukni dyskretnie połyskującej srebrną nitką. Za nią kroczył przystojny pianista w ciemnym garniturze. Obydwoje się ukłonili. Jerzy usiadł za fortepianem, rzucając Grażynie szybkie spojrzenie, jakby łączyła ich niewidzialna nić. Potem popłynęła muzyka, energiczna jak jej twórczyni. Matka przymknęła oczy, żeby lepiej słyszeć, wysunęła do przodu nos, a Wanda patrzyła z dumą. Wydawało się, że Grażyna zupełnie nie miała tremy, przeciwnie – emanowała wewnętrzną radością. Wzrok Wandy prześlizgnął się po estradzie, skierował w bok, po prawej dostrzegła mężczyznę, z którym pracowała w biurze. Chyba ją śledził, bo ostatnio często go widywała. Na wszelki wypadek wyjęła z torebki ciemne okulary, które, niczym tarczę, umieściła na kształtnym nosie. Jerzy po raz ostatni uderzył w klawisze, Grażyna długimi palcami przebiegła gryf skrzypiec. Skończył się pierwszy utwór. Po chwili wybrzmiał I Kaprys, potem drugi. Publiczność zaczęła klaskać, entuzjazm udzielił się wszystkim, Wanda zapomniała o gapiącym się na nią natręcie.

– Słyszy mamusia, jakie Grażynka ma powodzenie?

Matka kiwnęła głową, a w końcu sali ktoś zaczął piskliwie wołać: bis, bis! Wanda podniosła do ust dwa palce i zagwizdała donośnie. Matka zgromiła ją surowym wzrokiem, ale jej oczy się uśmiechały. Była dumna z córki, jej duma rosła z biegiem lat. Kiedy okazało się, że Grażynka ma słuch absolutny, zaczęła ćwiczyć na skrzypcach. Niczego by nie osiągnęła, gdyby nie była uparta. Umiała ciężko pracować i nie bała się wysiłku. Vincas okazał się wymagającym nauczycielem muzyki, Maria zakochała się w nim właśnie dlatego, że był uparty i bezkompromisowy. Nie żałowała swojego wyboru nawet teraz, po trzydziestu dwóch latach od ślubu, pomimo że została sama, potrafiła docenić jego wysiłki. Przecież razem wychowali czwórkę dzieci! Maria stłumiła wzruszenie, nie chciała, żeby na pokryty warstwą jasnego pudru policzek spłynęła łza. Nie ulegało wątpliwości, że dzisiejszy koncert należał do bardziej udanych, a Grażynę oklaskiwano dłużej niż zwykle. Kiedy wyczerpał się impuls przebiegający między dłońmi setek słuchaczy a estradą, matka skierowała się do wyjścia. W tłumie spotkała Kiejstuta i Halszkę.

– Znakomicie poszło Grażynce! – wołał Kiejstut, a Halszka uśmiechnęła się ciepło. „Mój syn znalazł łagodną i miłą żonę, oby Andrzej okazał się odpowiednim mężem dla Grażynki” – myślała Maria, ujmując Kiejstuta pod ramię.

Wszyscy razem poszli do pokoiku artystów. Pod drzwiami kłębił się tłum, Grażynę oblegali znajomi.

– Grażynko! Szalenie poszłaś w górę – szepnęła jej na ucho Wanda i puściła oko, co miało oznaczać, że zaraz wyrwą się z tego zamieszania i wrócą do domu, ciepłego, spokojnego domu, gdzie wreszcie odpocznie.

– Jestem z ciebie dumna, córeczko.

– Miałam okropną tremę, myślałam, że zapomnę tekstu, ale jakoś poszło.

– Gratulacje, siostrzyczko. – Kiejstut, na co dzień poważny i skupiony, śmiał się tak samo jak Witek.

– Następnym razem zagramy razem, braciszku.

– Trzymam cię za słowo, siostrzyczko.

Kiedy wyszli na ulicę, chodnik pokrywała cienka warstewka śniegu. Jak wcześnie zaczęła się zima w tym roku! Pewnie będzie trwała dłużej niż zwykle! Grażyna poprawiła kołnierz jesionki, próbowała opanować dreszcze, ale zimno wstrząsało ciałem. Rozgrzała się dopiero w domu. Przed snem napisała list do Andrzeja:

Warszawa, 26 listopad 1935.

Najukochańszy, Najdroższy Mój Dudusiu!!!

Zapomniałeś Kochanie zabrać ode mnie tremę i dziś strasznie się bałam przed wyjściem. Kiedy jestem tak zmęczona jak teraz, to najbardziej boję się o stronę pamięciową. Nigdy tego nie miałam. No, ale szczęśliwie, jakoś poszło dobrze. Było moc ludzi. Swoją drogą żałowałam strasznie, że Ciebie nie było. Ciągle o Tobie myślałam.

Wandzia jest wniebowzięta, że niby według niej tak strasznie poszłam w górę i żałuje tylko, żeś nie był świadkiem mego „powodzenia”. Akurat przed samym koncertem otrzymałam Twój drugi list. Dziękuję Ci, Kochanie, że często pisujesz do mnie. Żyję teraz tylko Twymi listami. Sama przez kilka dni jeszcze nie mogę się podzielić z Tobą swymi myślami tak, jakbym chciała, ale wiedz, że jestem ciągle z Tobą, wszystko jedno, co robię – ciągle myślę o Tobie.

Dudusiu kochany! Przykro mi, że się czujesz tak osamotniony. Powinno mi to właściwie sprawiać przyjemność (dowód, że jestem niby czymś w Twoim życiu), ale naprawdę sprawia mi to przykrość! […]

Całuję Twoje piękne oczęta, usteczka i w ogóle wszędzie dużo, dużo razy. Co ja bym dała, Najukochańszy, za to, by się móc do Ciebie teraz przytulić! Śpij dobrze.

Gr.

24 Wincenty Bacewicz (1875–1952). Urodzony we wsi Muraszkowizna na Litwie. Po ukończeniu seminarium nauczycielskiego w Wejwerach pracował jako nauczyciel, w 1899 roku przybył do Łodzi, gdzie uczył muzyki i ożenił się z Marią Modlińską. Ojciec Kiejstuta, Witolda, Grażyny i Wandy Bacewiczów.

25 Witold Bacewicz (1905–1970), pianista, kompozytor litewski mieszkający od 1939 roku w USA. Brat Grażyny, Wandy, Kiejstuta Bacewiczów.

26 Jerzy Lefeld (1898–1980), polski pianista, kameralista, kompozytor, pedagog.

27 Fragment listu Marii Modlińskiej do syna Witolda Bacewicza (Małgorzata Gąsiorowska, Bacewicz, PWM, Warszawa 1999).

28 Ibidem.

Andrzej czuł się w Wiedniu bardzo samotny. W tygodniu chodził na wykłady, uczestniczył w zajęciach odbywających się w szpitalu, pisał pracę naukową – jednym słowem jakoś się trzymał, ale w wolnym dniu poczuł się samotny, jak uczestnik wyprawy na Nanga Parbat, który pomylił drogę i zabłądził w śnieżnej zamieci. Kiedy obudził się rano, z kuchni dochodziły głosy staruszek, rozmowa mieszała się z oparami porannej kawy. Głucha staruszka monotonnie powtarzała kwestie, jej siostra o przenikliwym głosie odgrywała rolę suflera. Kiedy skończyły niedzielne śniadanie, rozeszły się do swoich pokojów na tyłach domu, wtedy Andrzej wstał, dygocząc z zimna. Ostrożnie wystawił głowę na korytarz, zakradł się do kuchni i pośpiesznie wypił szklankę ciepłej kawy. Jak spędzi resztę dnia, nie miał pojęcia, ale zamiast pisać pracę w lodowatym pokoju wyszedł na spacer rozgrzać się. Na ulicach było pustawo, szedł bez celu, żeby pozbyć się uczucia osamotnienia, lepkiego niczym płatki śniegu. Minął budynek uniwersytetu i nie wiadomo kiedy, kierując się instynktem jak ptak lecący do gniazda, doszedł do budynku Musikvereinu.

– Chce pan bilet na generalną? – spytał ten sam osobnik, który już raz proponował mu bilety.

– Generalną?

– Bilety są tańsze niż na koncert.

– Na Toscaniniego?

– Mam bilety na generalną ósmego grudnia, najtańsze są na galerii, świetne miejsca, nie pożałuje pan – podkreślił z powagą znawcy, za którego próbował uchodzić.

– Ale na próbę…

– Brahms, Tragiczna uwertura, Serenada, Ein Deutsches Requiem z solistami, chórami, no oczywiście sam wielki Toscanini! Ma pan szczęście, rozchorował się mój stały klient, wielki meloman…

– Dobrze, biorę miejsce na galerii – powiedział stanowczo Andrzej, żeby przerwać potok słów. Schował bilet do kieszeni i od razu poczuł się lepiej, jakby znalazł ślad ludzkiej stopy odciśnięty na bezkresnej, białej równinie.

– Na teraz nie chce pan biletu na balkon? Trwa generalna…

– Dobrze, proszę także na teraz.

– Wiedziałem, że z panem dobrze się robi interesy – mruknął mężczyzna, dyskretnie podając bilet, po czym zniknął w tłumie.

Andrzej wszedł do filharmonii. Kiedy usiadł na balkonie, światło nieznacznie przygasło. Na estradę weszła orkiestra. Zrozumiał, że generalna niczym nie różniła się od koncertu. Orkiestra grała znakomicie, wygórowane oczekiwania związane z wiedeńskimi muzykami sprawiły jednak, że nie doznał wzruszenia. Momentami zamiast słuchać muzyki myślał o Grażynie. Ile ta drobna dziewczyna miała w sobie siły, skoro bardziej wzruszył go majowy koncert w Warszawie, na którym grała Partitę na skrzypce i fortepian, niż sami wielcy Filharmonicy Wiedeńscy! To okropne, że nie będzie jej widział przez rok! Przymknął oczy, próbował skupić się na muzyce, a kiedy zabrzmiały oklaski, pomyślał, że musi natychmiast opisać Grażynie cały koncert. Zerwał się z miejsca, zbiegł na sam dół, przeciskał się przez tłum rozentuzjazmowanych melomanów, którzy nie mogli się nachwalić wykonania, w końcu wyszedł na dwór.

Powoli zapadł zmrok, droga do domu staruszek ciągnęła się w nieskończoność. Kiedy zajrzał do kuchni, kobiety powitały go z matczyną serdecznością.

– Panie Andrzejku, musi pan koniecznie zjeść coś ciepłego.

– Coś mdłego?! – oburzyła się głucha staruszka.

– Coś ciepłego!

– Nic nie jest mdłe, Karolek chwalił naszą kuchnię!

– Niech pan nie zwraca na nią uwagi, nie słyszy, więc zmyśla!

– Nigdy nie skarżył się, że coś jest mdłe! To bardzo kulturalny człowiek, mówił o panu w samych superlatywach.

– Obiad jest znakomity – powiedział Andrzej, pochłaniając z apetytem sznycel wiedeński z kluskami. Na deser dostał torcik czekoladowy i kawę.

– Ta osóbka na zdjęciu u pana w pokoju to żona?

– Narzeczona, pobierzemy się po moim powrocie.

– O zgryzocie?

– Powrocie! Kiedy wróci do domu.

– Biedactwo ma teraz zgryzotę, pewnie bardzo tęskni za tak przystojnym kawalerem!

Andrzej rozłożył ramiona w geście bezradności, ukłonił się, dziękując za obiad, i wrócił do siebie. Staruszki kręciły się po kuchni, stukając naczyniami, a on przysiadł do pracy konkursowej, poczytał jeszcze fachową literaturę. W końcu znużony usnął wcześniej niż zazwyczaj. Rano zabrał się do pisania listu:

Wiedeń, 25 listopad 1935 r.

Najdroższa Grażynko! Strasznie mi jest smutno i strasznie jestem samotny. Wczoraj w niedzielę nie wiedziałem co ze sobą zrobić – włóczyłem się po Wiedniu i gapiłem się razem z rozmaitymi obieżyświatami na rozmaite pomniki i budynki, ale guzik z tego. Gdybyś mogła chociaż na chwilkę być ze mną! Myślałem, że pierwsze dni będą najgorsze, a tymczasem z każdym dniem coraz mi gorzej i coraz bardziej za Tobą tęsknię.

Od jutra będę miał więcej roboty, może więc przyjdę trochę do siebie. […]

Piszę po kilka stroniczek moją pracę, ale jeszcze daleko do końca. W Wiedniu będę na pewno do 15 grudnia, a może dłużej. Napisałem już do Fundacji o forsę, ale jakoś dotąd cicho, myślę jednak, że mi wyślą na czas.

Moja Droga Grażynko, kiedy my się zobaczymy? Co prawda każdy tydzień nas zbliża, ale jak to jeszcze strasznie długo. Musimy się kochanie pocieszać wzajemnie… Całuję Cię jeszcze serdeczniej niż w pierwszym liście i jeszcze mocniej i jeszcze dłużej. Twój Duduś.

Do pokoju Grażyny zajrzała Wanda. Siostra siedziała pochylona nad nutami, ze skupionym wyrazem twarzy, nieobecna duchem, jakby otoczona niewidzialną szybą, spoza której na zewnątrz nie wydobywały się żadne sygnały.

– Kochana, dochodzi trzecia nad ranem, nie możesz tyle pracować, Grażynko, zamęczysz się, wczoraj spałaś trzy godziny, dzisiaj to samo, a przecież o ósmej rano masz koncert w szkole!

– Już kończę, Wandziu, idź spać.

Głos Grażyny wydawał się przytłumiony, jakby machnęła słowami, żeby odgonić realność faktów. Tak naprawdę nie czuła zmęczenia, przeciwnie – ogarnęła ją pasja tworzenia. Jeśli nie skończy utworu do rana, nie zdąży go przepisać na czysto do pierwszego grudnia, a wtedy mogłaby spóźnić się z wysłaniem partytury na konkurs. Nie chciała marnować czasu, skoro zaczęła pisać, jak najszybciej przeleje na papier brzmiące w umyśle dźwięki, w przeciwnym razie nigdy nie zaśnie. Może stary profesor Dobkiewicz miał rację, przestrzegając, żeby nauczyła się żyć w momentach, kiedy nie pisała muzyki. Czasami miała wrażenie, że istniała tylko podczas komponowania. Wtedy nic nie przysłaniało muzyki brzmiącej w umyśle. Czas biegł powoli, na papierze przybywało nut, odręcznie pisanych znaków, które przekształcone w dźwięk oboju, skrzypiec czy fortepianu stworzą skomplikowaną harmonię. Wcześniej napisała Molto allegro i Andante, teraz kończyła Vivo. Odłożyła pióro, cofnęła się o kilka kartek do początku utworu. Usłyszała wstęp oboju, który sunął wolno oparty na dwóch trójdźwiękach molowych c i g, brzmienie przypominało orientalny klimat Debussy’ego, Ravela czy Szymanowskiego. Lubiła Ravela, ale zawsze szła o krok dalej, nie mogło być lepszego sposobu na poznanie muzyki niż jej przetrawienie, budowanie zaskakującego zestawienia. Andante było romantyczne w sposobie prowadzenia kantyleny oboju, ale ożywiła je quasi-ostinatowymi figurami w skrzypcach i wiolonczeli. Za to Vivo okazało się zawadiackie niemal brawurowe. Wróciła do Finału, pisała jeszcze przez godzinę. W końcu postawiła ostatnią nutę. Poczuła radość. Zamknęła fortepian, schowała nuty i podeszła do okna. Po ulicy wolno jechał wóz z węglem ciągnięty przez chudego konia, kopyta klapały o bruk. Od wschodu przejaśniało się. Pomyślała, że dla takich chwil warto żyć, dla uczucia szczęścia, które odczuwała po napisaniu nowego utworu, jakby zrzucała ciężar, unosiła się nad ziemią niczym muzyczna fraza. Dopiero teraz poczuła senność, położyła się w ubraniu na wąskim tapczanie, a kiedy otworzyła oczy, dochodziła siódma rano.

Dzień upłynął szybko. Na audycji szkolnej pomimo zmęczenia grała dobrze, próby orkiestry w Radiu przebiegły spokojnie, a kiedy wróciła do domu, zabrała się do przepisywania Tria. Wysłała je następnego dnia. Kiedy stała w kolejce na poczcie, poczuła satysfakcję ze skończenia trudnej pracy. – Co będzie, to będzie – mruknęła do siebie, nakleiła znaczki i wrzuciła kopertę do skrzynki na listy, którą popukała z przyzwyczajenia, jak zwykle robiły matka i Wanda, żeby upewnić się, czy list opadł na dno i zostanie wyjęty z pozostałą korespondencją. Potem wybiegła z poczty. Przez cały dzień, kiedy grała w orkiestrze, kupowała znaczki, rozmawiała z ludźmi, czuła obecność Andrzeja, jakby za chwilę miała spotkać go na ulicy. I chociaż wiedziała, że to niemożliwe, wracając do domu, rozglądała się uważnie, czy nie zobaczy go w tłumie na Marszałkowskiej, stojącego przed wystawą księgarni na Wilczej, albo na Mokotowskiej obok cukierni, gdzie pijali kawę i jedli rurki z kremem. Jednak nigdzie go nie było, więc wróciła do mieszkania. Jakim cudem wytrzyma całe trzysta pięć dni, które dzieliły ich od spotkania?

– Przyszedł list do ciebie, Grażynko – powiedziała Wanda i podała siostrze kopertę z wiedeńskimi stemplami.

Grażyna rozdarła papier smukłymi palcami, zręcznie jak iluzjonista chowający w rękawie karty.

– Co pisze?

Wanda obserwowała siostrę ze współczuciem. Od kiedy Andrzej wyjechał, Grażyna pobladła, jadła coraz mniej, czyli prawie nic. Nie spała kilka nocy z rzędu, aż jej oczy zaczerwieniły się od przepisywania nut w półmroku.

– Biedak, ma zimno w pokoju! Dużo czasu spędza na wykładach i ciągle pisze pracę na konkurs medyczny. Jestem pewna, że wygra!

– Ty też wygrasz konkurs na Trio, mam dobre przeczucia!

– Całe szczęście, że są te konkursy, chociaż nie liczę na nic, to jednak napisane i już. Gdyby nie było tego przymusu, nigdy nie zdobyłabym się na taki wysiłek! – zaśmiała się Grażyna.

Wanda nałożyła na talerze ziemniaki z kawałeczkiem kotleta, który został z wczorajszego obiadu. Żadna z nich nie zdążyła dziś zrobić zakupów, a matka poszła z wizytą do kuzynek.

– Zaraz biegnę na koncert, Eugenia się rozchorowała, zastępuję ją.

– Dlaczego właśnie ty?

– W ostatniej chwili nikogo nie znaleźli.

– Przepracowujesz się, siostrzyczko!

– Wolę pracować niż tęsknić.

– Zjedz chociaż obiad, bo napiszę Andrzejowi, że o siebie nie dbasz!

– Daj spokój, Wan, nie zawracaj mu głowy głupstwami! Lecę, w przerwie naskrobię kilka słów. Jak twoje sercowe podboje?

– Ciągle nic, chociaż mam wrażenie, że chodzi za mną pewien kolega z biura, żonaty oczywiście.

– Uważaj, Wan, nawet nie zdajesz sobie sprawy, jak bardzo jesteś atrakcyjna!

– Przestań, Grażynko, nie żartuj ze mnie! – rzuciła Wanda i zabrała się do zmywania naczyń. Kiedy skończyła, usłyszała stuknięcie drzwi wyjściowych, w oknie wychodzącym na ulicę zobaczyła biegnącą siostrę. Futerał na skrzypce odbił światło ulicznej latarni, blask zniknął w ciemności.

Kiedy byli dziećmi stale biegali na jakieś koncerty, Grażyna ze skrzypcami, Kiejstut z wiolonczelą, Witek akompaniował im na fortepianie, tylko Wanda zamykała się w komórce na węgiel albo chowała pod stołem, bez przerwy czytała, wszystko, co wpadło jej w ręce: poezje, powieści, nowelki, zatopiona w dźwiękach muzyki granej przez rodzeństwo. Owszem, kochała muzykę, ale wysiłek, który wkładała, żeby nauczyć się czegokolwiek, był bez porównania większy niż reszty rodzeństwa. Biedna, mała Wandzia patrzyła na rodzeństwo z podziwem, jakby tylko oni zasługiwali na uwagę ojca, podczas gdy ona, niezdolna muzycznie, stała się kimś nieistniejącym, niemal przejrzystym, ledwo uchwytnym podobnie jak rym wiersza, światło słoneczne albo zapach wiosny. Kiedy ojciec cichym głosem pytał, gdzie jest Wanda, zawsze mogła liczyć na siostrę. Grażyna broniła jej w każdej sytuacji. Stała się najbliższą jej osobą, gdyby ktokolwiek próbował ją skrzywdzić, miałby z nią do czynienia! Wanda oderwała wzrok od okna i zabrała się do przepisywania tekstu, który miała zredagować na jutro do pracy. Pisała na rozklekotanej maszynie do pisania, której klawisze głośno terkotały. Gdyby grała na fortepianie tak dobrze, jak pisała na maszynie, zostałaby wirtuozem. Może kiedy zacznie uczyć się śpiewu, dorówna pozostałym?

Następnego dnia wieczorem, po porannych próbach orkiestry radiowej oraz popołudniowym graniu w Kwartecie Grażyna wpadła na chwilę do domu. Jak zwykle zastała Wandę pochyloną nad maszyną do pisania.

– Czy ty zawsze musisz brać pracę do domu?

– Sama dużo pracujesz, nie zamierzam próżnować – oświadczyła Wanda i kątem oka obserwowała siostrę, która jadła coś prosto z garnka, popiła zimną herbatą, przebrała się w koncertową suknię, chwyciła skrzypce i wybiegła z domu.

– Kiedy wracasz? – zawołała za nią, ale zamiast odpowiedzi usłyszała trzaśnięcie wyjściowych drzwi i klekot obcasów na schodach.

Samochód, który został wysłany specjalnie po Grażynę, zatrzymał się wprost przed wejściem do Resursy Obywatelskiej. Wbiegła do środka i natychmiast wpadła na organizatora. Łysy jegomość zaprowadził ją do ciasnego pokoiku dla artystów.

– Pani Grażynko, publiczność jest wspaniała, warszawskie elity, ministrowie z żonami, zależy nam, żeby byli zadowoleni z występu.

– Myślałam, że będzie zwykła publiczność.

– Nikt pani nie uprzedził, że będą ministrowie?

– Nie.

– Szkoda, pewnie ubrałaby się pani bardziej wieczorowo…

– Jestem dobrze ubrana, w Paryżu panuje taka moda, a jeśli dla ministrów Paryż to prowincja…

– Po koncercie minister chciałby widzieć panią na bankiecie.

– Niestety nie mam czasu.

Do pokoju zajrzał mężczyzna z kozią bródką.

– Proszę się pośpieszyć, pani kolej. – Wskazał wyjście na estradę.

Grażyna zerwała się, prawie zderzyła ze śpiewakiem, który właśnie schodził ze sceny, a gdy stanęła przed publicznością, usłyszała oklaski. Ukłoniła się, podniosła skrzypce, mrugnęła porozumiewawczo do Jerzego Lefelda akompaniującego na fortepianie i zaczęła grać. Kiedy skończyła występ, szybko pobiegła do pokoiku, gdzie czekał już krytyk muzyczny, wysoki szczupły mężczyzna o profilu drapieżnego ptaka.

– Znakomicie, pani Grażynko, cudownie. Jest pani jedyną kobietą kompozytorem i skrzypaczką w środowisku mężczyzn, a na dodatek tak piękną osóbką, wśród innych kompozytorów lśni pani wprost cudownie!

– Łatwo wam, mężczyznom, mówić różne głupstwa, co z tego, że jestem kobietą? Nawet nie przyszło wam do głowy, żeby mi jakoś pomóc!

– Pomóc? Chodzi o pomoc duchową?

Grażyna schowała skrzypce do futerału i zaśmiała mu się prosto w nos.

– Wy pomożecie mi duchowo? Ależ skąd! Nie o tym mówię. To wstyd, żebym tyle lat musiała czekać na zagranie moich orkiestrowych kompozycji!

– Nie rozumiem, przecież Fitelberg[29] był zachwycony pani Karykaturami.

– Więc niech pan sam spyta Fitelberga, dlaczego mnie nie gra! – Grażyna chwyciła płaszcz, szybko podeszła do drzwi. Otworzyła je zamaszyście, na korytarzu zderzyła się z organizatorem koncertu.

– Już pani wychodzi? A minister?

– Nie mogę zostać, absolutnie nie, jestem zmęczona, rozumie pan? Ledwo trzymam się na nogach!

– Ależ minister czeka, bankiet…

– Żegnam pana.

Grażyna wyminęła go i wybiegła na ulicę. Kierowca na jej widok otworzył drzwi.

– Na Mokotowską, proszę – rzuciła szybko i ruszyli. Co pewien czas przystawali na skrzyżowaniach, kierowca włączył wycieraczki, bo zaczął padać śnieg. Grażyna skuliła się na tylnym siedzeniu, jakby znowu stała się dziewczynką i nic ani nikt nie był w stanie jej pomóc. Co robił Duduś? Powinien siedzieć obok niej, trzymać za rękę, wtedy świat stałby się bezpieczny, nie musiałaby tłumić łez, które płynęły do oczu. Pociągnęła nosem i zrozumiała, że płacze. Bezgłośnie, cicho, w ciemnym samochodzie, zupełnie osamotniona.

– Jesteśmy na miejscu – powiedział kierowca.

– Dobranoc.

Jakoś wygramoliła się z wozu.

Deszcz padał coraz mocniej. Grażyna przeskakiwała kałuże, przyciskając do siebie futerał ze skrzypcami, wbiegła po schodach i otworzyła drzwi do mieszkania. W środku było ciemno, obydwie panie dawno już spały. Zrzuciła buty, boso, żeby nie hałasować, zakradła się do swojego pokoju. Zdjęła koncertową suknię, starannie rozprostowała ją na oparciu krzesła. Umyje się rano, teraz nie miała siły się ruszyć. Kiedy zasypiała, czuła smutek.

29 Grzegorz Fitelberg (1879–1953), polski dyrygent, kompozytor, skrzypek. W latach 1934–1939 zorganizował i prowadził Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia w Warszawie. Prowadził koncerty radiowe, publiczne w Warszawie oraz w Krakowie, koncerty na Wawelu, a w 1937 roku na Wystawie Światowej w Paryżu orkiestra zdobyła złoty medal.

Kolejne dni szybko upłynęły, Andrzej przyzwyczaił się do rytmu wyznaczonego wykładami, wizytami na oddziale szpitalnym oraz uczestniczeniem w zabiegach przepalania zrostów płucnych. Dogadywał się z pacjentami, chociaż nie czuł się swobodnie w języku niemieckim. Odetchnął dopiero w środę, kiedy wyjątkowo nie było wykładów. Wypił kawę w towarzystwie starych sióstr, przejrzał gazetę, w końcu postanowił wybrać się do Schönbrunn.

– Jak dojechać do pałacu? – spytał, odstawiając do zlewu maleńką porcelanową filiżaneczkę ozdobioną różowymi kwiatkami.

– Musi pan, mój drogi, na rogu złapać autobus do Hietzingu.

– Ależ moja kochana, pan Andrzej mógłby pójść piechotą, to ładny spacer, Karolek zawsze chodził piechotą.

– Jeździł autobusem, trzynasta dzielnica jest za daleko.

– Musi pan koniecznie zobaczyć Chiński Gabinet Marii Teresy.

– Salę Lustrzaną, gdzie koncertował mały Mozart! Tylko, panie Andrzejku, niech pan nie zapomni o obiedzie!

– Dziękuję, ale kupiłem bilety na pokaz łyżwiarski, więc późno wrócę, niech panie nie czekają z kolacją.

– Będzie pan cały dzień głodny?

– To niemożliwe, zasłabnie pan, drogi Andrzejku!

– Zjem coś po drodze.

– Co ku przestrodze? – spytała głucha siostra, ale zamilkła, kiedy Andrzej położył jej dłoń na ramieniu i uśmiechnął się pogodnie. Potem odwrócił się i wyszedł z kuchni. Godzinę później wysiadł z autobusu, żwirową alejką ruszył w stronę pałacu, którego żółta fasada widniała na końcu ogrodu w stylu francuskim. Gdyby tylko była przy nim Grażynka, zwiedzanie sprawiłoby mu przyjemność, a tak – szedł wolno między przyprószonymi śniegiem trawnikami, drogą, którą codziennie przemierzał cesarz Leopold, ale zamiast odczuwać satysfakcję tęsknił, jakby wyjeżdżając z Warszawy, zjadł zatrutą potrawę. Kupił bilety i w towarzystwie wycieczki włoskich turystów wszedł do pałacu. Słuchał ich rozmów, języka, który niedługo stanie się jego codziennością, gdyż jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia planował dotrzeć do Rzymu. Nie chciał spędzić świąt w towarzystwie starszych pań, wolał poznać nowych kolegów lekarzy.

– Na tym fortepianie koncertował Mozart – szepnął ktoś.

Andrzej rozglądał się po rokokowych wnętrzach, błyskała złocona sztukateria, czeskie kryształowe lustra, fajanse, które zachwycały jego gospodynie. Cesarz Franciszek Józef zmarł tak niedawno, dziewiętnaście lat temu, w tysiąc dziewięćset szesnastym roku.

– W Błękitnym Salonie Chińskim cesarz Karol Pierwszy podpisał zrzeczenie się z udziału w rządach, co oznaczało koniec monarchii – mówił przewodnik wycieczki, zataczając ramieniem szeroki krąg.

Andrzej odłączył się od Włochów, wyszedł z pałacu i skręcił na wzniesienie, z którego mógł podziwiać panoramę Wiednia. Fontanna Neptuna była przykryta warstwą śniegu, który skrzył się w promieniach słońca. Andrzej strzepnął tabaczkową jesionkę i pomyślał, że dziś w górach byłaby doskonała pogoda na narty, lekki mróz, słońce... Koniecznie napisze do Bogdana, poprosi, żeby przysłał kombinezon narciarski. Kiedyś może wyskoczy w Alpy, rozprostuje kości, poszusuje wśród białych przestrzeni, sam, bez Grażyny, ale narciarskie eskapady zawsze robił sam.

Krokiem człowieka zatopionego w myślach przeciął ośnieżony park, minął przystanek autobusu, a za zakrętem usłyszał krzyki, które dochodziły z pobliskiego boiska.

– Panie, co to za mecz? – zagadnął odźwiernego opartego o drzwi klubu sportowego.

– Jakaś polska drużyna ze Lwowa dostaje wciry od naszych. Chce pan popatrzeć?

– Jaka drużyna?

– Pogoń czy jakoś tak… – portier splunął zamaszyście na ziemię w geście pogardy i przepuścił go.

Andrzej usiadł na drewnianej ławeczce, uległ sportowej gorączce. Biedna Pogoń rzeczywiście grała beznadziejnie, co kilka kroków tracili piłkę, a kiedy wlepili im czwartą bramkę, zdenerwował się, wstał i wyszedł z klubu.

– I co? Nie mówiłem, że dostają wciry?

– Rzeczywiście.

– A pan skąd jest?

– Nieważne. – Andrzej machnął ręką i pobiegł do autobusu, który właśnie stanął na przystanku. W pół godziny dojechał prosto do stadionu. Przed wejściem na lodowisko, w pobliskiej restauracji zjadł sznycel z kluskami, który nawet nie umywał się do dania przyrządzanego przez starsze panie, wielkie mistrzynie kuchni! Na deser wypił kawę, potem wyszedł na ulicę. W kierunku stadionu sunęły tłumy, dziesięć tysięcy ludzi chciało zobaczyć Schäfera, mistrza świata w łyżwiarstwie figurowym. Wiedeń kochał sztukę w każdym wydaniu. Andrzej wszedł do ogromnego sportowego obiektu, znalazł miejsce, z którego dobrze widział niebieskawą taflę lodu, sunących w takt muzyki łyżwiarzy, słuchał metalicznego dźwięku płóz szorujących o lód. W powietrze wzlatywały obłoczki lodowego pyłu, a on czuł się jak rozbitek dryfujący na krze. Z uporem patrzył na lód, kolorowe światła, słuchał głośnej muzyki, oklasków dziesięciotysięcznej widowni, ale bez Grażynki u boku nie czuł radości. Zaraz po powrocie do domu usiadł za biurkiem, żeby napisać do niej list. Była jedyną kobietą, którą kochał. Jej wspomnienie w ciągu kilku tygodni rozrosło się w jego świadomości do rozmiarów kolosa z Muzeum Kapitolińskiego.

Wiedeń, 4 grudnia 1935 r.

Moja Droga Grażynko!

Bardzo się Tobą martwię. To nie ma żadnego sensu tak dużo i nerwowo pracować. Czy musisz koniecznie przyjmować wszystkie koncerty? Gdyby na Twoim miejscu była osoba z nerwami jak postronki i wspaniałym zdrowiem, to można by to jeszcze wytłumaczyć, ale tak, to sama wiesz, jaką sobie szkodę wyrządzasz właśnie, jako kompozytorce i zresztą w ogóle.

Dostałem list od Mamusi (mojej), gdzie dosłownie pisze: „W ogóle nie myślę, aby można było długo wytrzymać taki pracowity, a zarazem denerwujący tryb życia”. (O Tobie oczywiście). […] Wybacz mi, że zrzędzę, ale to naprawdę nie ma sensu. Proszę Cię bardzo moja Kochana Grażynko, żebyś się zmieniła!

Skończyłaś przecież Trio i możesz teraz odpocząć. Wydawaj więcej forsy! Bo przyjadę i ukradnę Ci tę nieszczęsną książeczkę PKO.

Smutno mi się zrobiło, kiedy napisałem „przyjadę”, bo wiem, że to nieprędko. No, ale będę kiedyś pisał taki list, że „przyjadę” nie na żarty.

Z tym piecykiem nie jest tak źle. Rozgrzewa się ogromnie szybko, a zresztą w Wiedniu było ciągle bardzo ciepło. Dopiero dzisiaj spadł śnieg. Korzystam w Wiedniu dużo. Zwłaszcza z tego przepalania zrostów, którego mam się nauczyć i wojować potem w Warszawie, podpatrzyłem dużo rzeczy. Przepisuję już na czysto pracę z gruźlicy i diabli mnie biorą, bo muszę robić aż 3 kopie. Idzie powoli, bo jeszcze ciągle zmieniam. […]

Moja Najdroższa! Jak piszę, to mi się przynajmniej zdaje, że z Tobą rozmawiam i trochę mi weselej, ale czasami i smutniej. Nawet Twojego głosu nie mogę usłyszeć. Niedobrze Grażynko, niedobrze.

Całuję Cię strasznie mocno i kocham jeszcze mocniej,

Duduś.

Ucałuj ode mnie Mamusię i Wandzię, a jak się zobaczysz z Kiejstutem, to i Kiejstuta. Zachowaj znaczki dla Lublina!

Grażyna odczytała przy stole tylko koniec listu. Obydwie, mamusia i Wanda, w odpowiedzi smutno pokiwały głowami, jakby ich gest mógł zobaczyć Andrzej.

– Nie miałam pojęcia, że matka Andrzeja zbiera znaczki – powiedziała Maria z bladym uśmiechem. Sama nigdy nie znalazłaby czasu na tak bezsensowne zajęcie jak zbieranie znaczków!

– Od razu widać, że jego matka nie pracuje zawodowo – dodała z przekąsem.

– Za to zajmuje się całym domem. Jej mąż jest lekarzem, a brat Andrzeja wykłada matematykę. To naukowcy, poważni ludzie.

– Ciekawe, co myślą o muzykach? – sapnęła matka, podnosząc się od stołu na znak, że śniadanie skończone.

– Biegnę do biura – zawołała Wanda, kończąc gorącą herbatę.

– Mam próbę w Radio – dodała Grażyna i razem wybiegły z mieszkania.

Na dworze było chłodno, w nocy spadła cienka warstwa śniegu, pod stopami chrupała zamarznięta w kałużach woda. Siostry pożegnały się na rogu Mokotowskiej i Koszykowej, Grażyna wsiadła w autobus, który zawiózł ją na Zielną. W budynku Radia jak zawsze panował ruch. Wbiegła po schodach, skręciła w wąski korytarz, gdzie w przerwach między jedną próbą a drugą zwykle przesiadywała orkiestra. Tym razem korytarz był pusty. Uchyliła drzwi do sali prób i w ostatniej chwili zajęła swoje miejsce w pierwszym rzędzie skrzypiec. Dyrygent spojrzał posępnie, podniósł batutę, na szybki znak popłynęła muzyka. Jej palce biegały po gryfie, grała jak we śnie, przed oczami miała obraz Andrzeja, który pochylony przy nocnej lampce, zawinięty w płaszcz, okryty kocem, pisał coś, drżąc z zimna przy niskim biureczku. Muzyka urwała się.

– Szukam pani Bacewicz – powiedział woźny, który bez uprzedzenia wszedł na salę prób, a teraz człapał we wskazanym przez dyrygenta kierunku. Koniuszek batuty drżał z oburzenia wycelowany w pierś Grażyny, która wstała, spojrzała nieprzytomnym wzrokiem na kolegów i odebrała kartkę od woźnego. Wiadomość dotyczyła choroby Eugenii, przyjaciel prosił, by za godzinę Grażyna zagrała z nim na audycji w szkole, to sprawa życia i śmierci, błagał o telefon!

– Nie przeszkadzam pani, Grażynko? – spytał kpiąco Fitelberg, jego wargi ułożyły się w ostry uśmiech.

Grażyna pod wpływem impulsu odłożyła skrzypce na krzesło i podała kartkę Fitelbergowi, który zmiął ją ze wściekłością, jakby wręczyła mu jadowitego pająka.

– Co to znaczy!

– Chciałabym zatelefonować, Eugenia zachorowała, muszę ją zastąpić…

– Co to, pogotowie ratunkowe?! – dyrygent krzyknął tak głośno, że skrzypkowie i wiolonczeliści siedzący najbliżej opuścili głowy, jakby niepatrzenie na dyrygenta mogło uchronić ich od wściekłości.

– Koniecznie muszę zatelefonować – powiedziała Grażyna.

– Po próbie! Teraz pani nie zwalniam.

– Wtedy będzie za późno…

– Proszę wrócić na miejsce! – Twarz dyrygenta gwałtownie poczerwieniała, a grdyka poruszała się w górę i w dół, jakby połykał niewidzialny sznur.

Grażyna wyprostowała się, minęła jego podium i bez słowa wyszła na korytarz. Dopiero tu, poza salą prób, ogarnęła ją fala irytacji. Szła korytarzem, a w myśli powtarzała: „jesteśmy okruszkami w kosmosie, co znaczą nasze małe sprawy wobec wieczności, absolutnie nic!”. Za jej plecami trzasnęły otwierane drzwi, Fitelberg wrzeszczał na całe gardło:

– Proszę wracać na próbę, proszę natychmiast wracać, co to jest?!

Drzwi po obydwu stronach korytarza zaczęły się otwierać, z jednych wypadł purpurowy z oburzenia inspektor, który zaczął za nią biec.

– Proszę wracać na próbę orkiestry!

– Wrócę, kiedy skończę telefonować, bo tak mi się podoba! – syknęła Grażyna prosto w nos inspektora, odwróciła się na pięcie i podeszła do automatu telefonicznego, który wisiał na dole w portierni. Kiedy skończyła rozmawiać, zupełnie spokojnie, jakby całe napięcie z niej uleciało niczym z nadymanej piłki, omijając purpurowego inspektora, wróciła do sali. Fitelberg wyciągnął dłoń w geście protekcjonalno-polubownym i pogłaskał ją po twarzy. Zignorowała go, podniosła skrzypce i usiadła. W sali panowało nieznośne milczenie, wszyscy wstrzymali oddech.

– Gdy telefonowano do mnie, nie przerwałem próby – oświadczył dyrygent podniesionym głosem i uderzył kilka razy pałeczką w nuty. – Proszę, od górnego Cis.

Orkiestra zaczęła grać. Muzyka popłynęła lekko, zasnuwając ziemskie sprawy parawanem dźwięków.

Po próbie Grażyna stanowczym krokiem opuściła salę, zanim Fitelberg zdążył ją zatrzymać. Dołączyła do wiolonczelistów, w ich asyście wyszła na ulicę. Na dworze zapadał zmrok. Kiedy pomyślała, że przez całą zimę będzie sama, bez Andrzeja, poczuła irytację. I jeszcze ciemności, nie znosiła ciemności! O wiośnie nawet nie było co marzyć, zima dopiero się zaczynała. Pożegnała wszystkich i na piechotę wróciła do domu, chociaż botki okazały się śliskie, a w brzuchu burczało, bo ze zdenerwowania zapomniała o jedzeniu. „A gdybym przyszła na świat jako mężczyzna, czy wtedy ktokolwiek odważyłby się tak na mnie wydzierać?” – myślała, biegnąc po schodach na trzecie piętro.

W mieszkaniu pachniała ugotowana przez matkę kartoflanka. Wanda wróciła wcześniej, w drugim pokoju energicznie furkotała maszyna do pisania. Na fortepianie czekał na Grażynę list od Andrzeja. Na widok koperty poczuła ulgę, ale na dnie świadomości błysnęła ostra myśl: ślad pretensji o to, że Andrzej zostawił ją samą na tak długo! Przecież gdyby pobrali się przed wyjazdem, na pewno nikt by na nią nie krzyczał, byłaby stateczną mężatką, kobietą, którą należało szanować. Ficio bałby się reakcji Andrzeja! Usiadła za biurkiem i opisała całą awanturę, wcześniejszą rozmowę z krytykiem muzycznym oraz nie do końca dobrą recenzję, w której napisano, że jej utwory zyskałyby w wykonaniu innej skrzypaczki niż sama autorka. Zawiesiła wzrok na półce z książkami, na okładce ukochanego Rabelais’go, i wyobraziła sobie Gargantuę kroczącego po ulicach Paryża. Uśmiechnęła się do siebie i dokończyła list:

Ale ostatecznie wszystko to jest nieważne. Aż się dziwię sama sobie, jak mało obchodzą mnie złe czy dobre recenzje, jak mało obchodzi mnie psucie mojej opinii jako skrzypaczki […], po prostu te rzeczy spływają po mnie nie pozostawiając nawet śladu. A wszystko dzięki temu, że mam Ciebie i że mamy przed sobą przyszłość. Żyję przyszłością i wszystko, co się obecnie dzieje, jest nieważne, przejściowe. […] Mój Boże! Cały list o moich głupich, nieważnych sprawach. Kochanie – martwię się bardzo dwoma rzeczami, mianowicie: jak i gdzie spędzisz wigilię – chyba umrę z żalu, że jesteś tam sam, a druga sprawa, to boję się Twego wyjazdu do Italii. Podobno we Włoszech robią szalone oszczędności żywnościowe, poza tym jeśli Włochom coraz gorzej będzie szło w Abisynii i co daj boże gdyby przegrali – może być koniec Mussoliniego, mogą być rozruchy itd. Kiedy masz zamiar jechać do tych Włoch? Będziesz jeszcze dalej ode mnie. Chciałabym, żeby jak najprędzej zaczął się ten 36 rok. Pomyśl w 36 roku spotkamy się znowu. Proszę Cię, nie przestawaj myśleć o mnie i nie przyzwyczaj się znowu do swej samotności.

– Grażynko, kolacja – szepnęła Wanda, która bezszelestnie otworzyła drzwi pokoju.

– Biegnę.

Grażyna podpisała list i schowała kartki do koperty.

– Jak chcesz, wrzucę go jutro po drodze do biura.

Wanda schowała list do torebki. Obydwie poszły do kuchni, gdzie na stole czekały talerze z zupą.

– Na drugie jest kotlecik z kluskami – powiedziała mama i ostrożnie umieściła serwetkę na kolanach. Spojrzała uważnie na córki. Grażyna była blada, a Wanda zamyślona, co oznaczało tylko jedno: pewnie znowu się zakochała. Maria postanowiła milczeć, poczeka, aż córka sama o wszystkim opowie. Kiedy skończyły jeść, Wanda zaparzyła herbatę. Grażyna mieszała szybko, tworząc wąski lejek na środku szklanki.

– Wiecie, że dyrektor Radia wydał okólnik, że członkowie orkiestry nie mogą grać solo, żebyśmy za dużo nie zarabiali – powiedziała, jakby informowała, że zaczął padać śnieg.

– Przecież to niemożliwe!

– Właśnie tak tłumaczyliśmy, że to niemożliwe, przecież w orkiestrze są prawie sami soliści.

– Co on na to?

– Nic, nakazał drakońskie oszczędności i teraz recitale będziemy mieć bardzo rzadko, a w dodatku od czwartego grudnia wszedł nowy podatek, więc będziemy mieć ledwo kilka złotych ponad trzysta.

– To granda! Przecież ciężko pracujesz, córeczko.

– Zdaje się, że to całe Radio opłacało się tylko wtedy, kiedy się dorabiało solową grą, a teraz za duża praca na taką płacę.

– Musicie coś zrobić, protestować, u nas w biurze było podobnie, nie chcieli dawać nadgodzin, więc ludzie się zbuntowali…

– Mamy iść kupą do Rudnickiego[30], ale czy dojdzie do tego diabli wiedzą.

Mama wypiła kilka łyczków herbaty i westchnęła ciężko:

– Trzeba próbować. Że też przyszło nam żyć w takich czasach! Ja też całe życie musiałam pracować, w domu było pięcioro dzieci, najstarsza piękna Natalia w wieku 21 lat wyszła za mąż za Jana Tarkowskiego, pamiętam, że był niezwykle przystojny. Miała piękny ślub. Ale ja i reszta rodzeństwa po nagłej śmierci rodziców, którzy jak wiecie, obydwoje zmarli w tym samym roku, zaczęliśmy pracować. Ja poszłam na posadę do filii Banku Petersburskiego w Warszawie na Placu Trzech Krzyży, vis a vis Kościoła św. Aleksandra[31].

– Nie była mamusia sama tylko z ciocią Anielą – przypomniała Wanda.

– Moja siostra była młodsza, więc opiekowałam się nią, potem przeprowadziłyśmy się do Łodzi na taką samą posadę i po kilku latach wyszłyśmy za mąż.

– Potem my się urodziliśmy – zaśmiała się Wanda.

– Ciężko pracowałam z mężem bez żadnej pomocy, bardzo wczesny dzień do późna był dla nas stale za krótki, tyle było zawsze roboty.

– Była mamusia szczęśliwa?

– Oczywiście!

– Ale ojciec przecież nas zostawił, wyjechał na Litwę…

– Jak możesz tak mówić, Wandziu! Byłyście już prawie dorosłe, ojciec chciał wrócić do swojego kraju, Litwa odzyska wolność! Wituś się nim opiekuje, dzięki Bogu!

– Więc mama nie jest zła na ojca? – spytała Grażyna.

– Oby twój narzeczony okazał się dla ciebie tak pomocny, jak dla mnie Vincas.

– Gdyby Andrzej naprawdę kochał Grażynkę, nie wyjechałby na rok! – wtrąciła Wanda.

– A z czego by żyli? Przecież jako lekarz musi zdobyć pozycję – fuknęła mama.

– Jestem pewna, że Andrzej mnie kocha!

– Nie powinien jechać na tak długo, przecież rani ciebie. Nie mogę patrzeć, jak bardzo tęsknisz – upierała się Wanda.

– Jesteś niepoprawną romantyczką, poczekaj, aż sama się zakochasz i będziesz chciała wyjść za mąż.

– Nie wiem, czy będę chciała, wolę niezależność niż cierpienie z miłości. – Wanda obróciła się na pięcie i wybiegła z kuchni.

– Twoja siostra chce jak najlepiej, Grażynko. Kto wie, może ma rację? Co zrobisz, jeżeli Andrzej nie wróci?

– Wróci, mamo! Padam z nóg, położę się.

– Nie pracuj po nocy.

– Dobrze, mamo.

Grażyna pocałowała ją w policzek, poczuła ostry zapach wody kolońskiej.

– Niech mama nie siedzi za długo.

– Napiszę list do waszego tatusia i do Witusia.

Grażyna westchnęła, za żadne skarby nie chciałaby podzielić losu matki, która po odchowaniu dzieci właściwie została sama. Jej małżeństwo na przekór wszystkim musi być udane!

Następnego dnia, podczas próby Kwartetu w mieszkaniu przy Kopernika, kiedy usiedli przy pulpitach, Bogdan nagle odwrócił się do niej i oświadczył bez skrępowania:

– Wiecie, Duduś prosił, żebym przysłał mu kombinezon narciarski, chłop ma dobrze, my ciężko pracujemy, a on szusuje na nartach!

– Przecież wiesz, że ma mnóstwo zajęć, ledwo na jeden dzień wyrwie się w góry – zaprotestowała Grażyna.

– Podobno córka jego profesora świetnie jeździ na nartach – stwierdził od niechcenia Bogdan, wbijając w Grażynę zimny wzrok.

– Cieszę się, że ma nowych przyjaciół.

– Wiem od kolegi, który uczył się w Wiedniu u tego właśnie profesora. Po próbie wyślę Dudusiowi kombinezon narciarski, a za rok pojadę z nim na Kasprowy. Weźmiemy cię, Grażynko, jeśli zechcesz, ale chyba nie jeździsz na nartach…

Grażyna zignorowała zaczepkę i podniosła do góry smyczek.

– Proszę, gramy od trzeciego taktu – powiedziała zbyt ostro, prawie jak Ficio, nawet uderzyła smyczkiem o pulpit z nutami.

Wszyscy pochylili głowy, po chwili muzyka wypełniła ciasne mieszkanie.

Kiedy skończyli próbę, po wyjściu wiolonczelisty i altowiolisty, została sama z Bogdanem. Próbowała nie zwracać na niego uwagi, otworzyła szafę Andrzeja, żeby przejrzeć ubrania.

– Sama wyślę kombinezon. Nie wiesz, gdzie się podział?

– Już zapakowałem. – Bogdan wskazał paczkę zawiniętą w pakowy papier. Obok niej leżała druga paczka, którą wręczył jej nonszalancko.

– To miała być niespodzianka od Andrzeja na gwiazdkę, ale obiecałem jego matce, że sprawdzę, czy pasuje, w końcu sama finansowała sprawę.

– Co finansowała?

– Prezent, który kazał ci kupić Duduś pod choinkę. Otwórz! Tylko nie mów mu, że ci powiedziałem, to miała być tajemnica!

– Prezent od Andrzeja?

Grażyna otworzyła paczkę i poczuła pod palcami delikatne futro.

– Ładna rzecz, co? Długo szukałem, przymierz, w sklepie można ewentualnie wymienić rozmiar, ale nie przyjmą zwrotu. Dudusiowi bardzo zależało, żebyś zimą nie marzła. Ma facet klasę, bez dwóch zdań!

Grażyna założyła futerko i przejrzała się w lustrze. Leżało jak ulał, a jednak zamiast radości poczuła złość. Dlaczego Andrzej zlecił taką rzecz Bogdanowi, a w dodatku wziął forsę od matki, która przecież pomyśli sobie o niej Bóg wie co! A jej nie zależało na ubraniach, mogłaby całe lata chodzić w jednym płaszczu, gdyby nie koncerty, publiczność, dziennikarze…

Bogdan zmarszczył brwi i cicho gwizdnął, jakby wyczuł jej myśli.

– Teraz wyglądasz pierwsza klasa, publiczność i krytycy padną trupem! Napiszę Andrzejowi, że pasuje jak ulał, ucieszy się.

– Sama do niego napiszę.

– I tak coś naskrobię, biegnę na pocztę z kombinezonem.

– Dziękuję, Bogdan, że tak się namęczyłeś przeze mnie – powiedziała cicho, zapakowała futro do kartonu i wyszła na korytarz. Kiedy zbiegła ze schodów, przystanęła na dole, oparła futerał ze skrzypcami o parapet i próbowała się uspokoić. Serce biło szybciej niż zwykle, jakby bała się wyjść na estradę, stanąć twarzą w twarz z ludźmi na widowni. A przecież zamiast złościć się, że narzeczony zrobił jej prezent, powinna być zadowolona. Zacisnęła pięści i poszła do domu.

W mieszkaniu terkotała maszyna do pisania. Wanda zerknęła na siostrę zza białej kartki, czarnym od tuszu palcem kręciła kółko z taśmą, która znowu zaplątała się w srebrzyste ramiona wybijające litery.

– Muszę kupić mową maszynę, bo ta się rozpada!

– Dostałam od Andrzeja futro – powiedziała smętnie Grażyna, stawiając karton na stole.

– Przymierz – poprosiła Wanda i krytycznie zmrużyła oczy, kiedy siostra spacerowała po pokoju.

– Niezłe, zna się na rzeczy – skwitowała, wykręcając poplamioną tuszem kartkę z maszyny.

– Tak uważasz? Nie założę go do powrotu Andrzeja – oświadczyła Grażyna. Otworzyła szafę i powiesiła futro na wieszaku.

– Przecież on wróci dopiero jesienią, futerko zjedzą mole.

– A gdyby okazało się, że sam nie zapłacił?

– Napadł na bank?

– Może.

– Ma za mało fantazji…

– Przeciwnie, jest pełen humoru.

– Do napadów nie trzeba dowcipu, wystarczy spryt. Napiszę takie opowiadanie: znany lekarz po godzinach pracy napada na banki, ciekawe, co?

– Przestań, nie mam ochoty na żarty.

– Ja też nie, muszę przepisać masę materiałów, oczywiście na jutro! – Wanda wytarła palce w papier i skończyła terkotliwie kręcić szpulką taśmy. Maszyna znów działała.

Grażyna poszła do swojego pokoju, usiadła przy biurku, wygładziła kartkę i szybko napisała kilka linijek:

Warszawa, 7 grudnia 1935 r.

Kochany Mój!

Zrobiłeś mi niechcący przykrość. Dowiedziałam się przypadkiem od Bogdana, że na moje futerko przysłała Ci Mamusia. […] Rozmawialiśmy kiedyś o przyjmowaniu pieniędzy od rodziców i zgodziłeś się wtedy ze mną, że lepiej nie brać. Nie rozumiem więc Twego stanowiska, po co bierzesz, skoro swoją własną forsę masz w P.K.O. Przecież mogłeś wyjąć wiele Ci było potrzeba. A teraz weź moje położenie. Wiesz, że nie znoszę, jeżeli się wydaje na mnie i akurat tak się składa, że na prezent dla mnie od Ciebie – przysyła Ci Mamusia, która przecież bardzo mnie mało zna, a już z tej strony, że nie lubię jak się na mnie wydaje, to mnie wcale nie zna. Nie gniewaj się, Kochanie, że Ci to piszę, ale przecież musimy być szczerzy dla siebie. […]

Proszę Cię bardzo, żebyś nie zrobił awantury B. za to, że mi się niechcący wygadał, bo będzie miał do mnie żal. […]

Kochanie, nie martw się mną. Umyślnie w tym roku będę dużo pracować (tak sobie postanowiłam), żeby zapracować na bezczynność co najmniej kwartalną jak przyjedziesz. Po Trio już odpoczęłam, ale do 1-go stycznia muszę napisać rzecz na orkiestrę smyczkową (też konkurs) tak, że znowu robota, ale to nic. Lubię pracować. Ty przecież też pracujesz dużo, a ja się nie martwię z tego powodu. Kiedy masz zamiar jechać do Rzymu? Czy nie wiesz jeszcze? Może pojedziesz dopiero po świętach. Jak podobał się Toscanini? Jakie utwory? No na razie idę spać, bo już bardzo późno, a jutro dokończę.

Całuję Twoje oczęta i usteczka – śpij dobrze!

Gr.

30 Edmund Rudnicki, ówczesny dyrektor muzyczny Polskiego Radia.

31 Fragment listu Marii Modlińskiej do syna Witolda Bacewicza (Małgorzata Gąsiorowska, Bacewicz, PWM, Warszawa 1999).

W niedzielę Andrzej nastawił budzik na piątą rano. Kiedy usłyszał metaliczny dźwięk dzwonka, zerwał się i skacząc na jednej nodze po podłodze zimnej jak tafla lodu, drugą stopę wsunął w nogawkę narciarskiego kombinezonu. Ubranie otuliło go ciepłem. Dopiero teraz poczuł radość, jakby po raz pierwszy w życiu jechał na narty. A przecież jeszcze podczas studiów, żeby zarobić kilka groszy, wyznaczał w Tatrach narciarskie szlaki. Teraz nie żałował, że wracając z koncertu, wstąpił do biura podróży zapytać o oferty dla narciarzy. Okazało się, że pewne przedsiębiorstwo autobusowe dysponowało wolnymi miejscami na niedzielny wypad w góry.

– To wyjazd na Raxa, jest pan zainteresowany? – Kobieta uśmiechnęła się i wskazała długopisem mapę wiszącą na ścianie za jej plecami.

– Czy ilość śniegu jest wystarczająca?

– Oczywiście, Rax leży na wysokości dwóch tysięcy metrów nad poziomem morza.

– Tak się składa, że niestety nie mam ze sobą nart.

– Sprzęt można wypożyczyć na miejscu, wiele osób tak robi i nikt się dotąd nie skarżył, sprzęt jest najwyższej jakości.

– A wyciągi narciarskie?

– Kolejka linowa wywozi narciarzy na samą górę. Zaczyna działać o ósmej dwadzieścia, więc wyjazd z Wiednia został zaplanowany na szóstą trzydzieści. Mamy do przejechania blisko dziewięćdziesiąt kilometrów. Warunki na drogach są dobre, prognoza przewiduje słoneczny wyż.

– Dobrze, rezerwuję jedno miejsce.

– Zbieramy się na przystanku pod dworcem kolejowym o szóstej piętnaście rano. Płaci pan gotówką?

Andrzej wyjął z kieszeni portfel.

A rano, kiedy wyszedł na ulicę, tak cicho, żeby nie obudzić starszych pań, przykre uczucie, że niepotrzebnie wydał pieniądze, ostatecznie rozwiało się w rześkim chłodzie poranka. Kiedy wsiadł do autobusu, panował zimowy mrok. Oprócz niego jechała włoska para i dwóch Niemców, którzy głośno rozmawiali, przekrzykując pomruk silnika. Po godzinie autobus stanął przed stacją kolejki linowej. Andrzej, razem z żoną Włocha, wypożyczył narty. Długo wybierał, w końcu zdecydował się na parę eleganckich fischerów. Potem wszyscy wsiedli do kolejki linowej. Wagonik zadrżał, ruszyli powoli, skały dolnej stacji zostały w dole, minęli ośnieżone czubki wysokich świerków, które po chwili zmieniły się w miniatury drzew. Nartostrada znikła w dali, a przełęcz wydawała się nieskończona. Wysiedli na górnej stacji. Andrzej wszedł do kawiarni, zamówił herbatę i poczekał, aż cała grupa zjedzie i zamieni się w punkciki na białym tle. Powrót autobusu zaplanowano na godzinę szóstą po południu, do tego czasu będzie jeździł sam, zmierzy się z majestatyczną górą, która lśniła bielą, rozmigotana w słońcu, jakby ktoś rozsypał za zboczach brokat. Wyszedł z kawiarni, przypiął do butów narty i puścił się w dół. Szusował lekko, co kilka metrów zmieniał tor jazdy, żeby wytracić nadmierną prędkość. Minął wyznaczoną tyczkami trasę i skręcił w bok, na miękki puch, który z szelestem usypywał się spod czubków nart. Kiedy się zmęczył, zatrzymał się w lesie, usiadł na zwalonym pniu i wyjął z plecaka bułkę z serdelkiem oraz tabliczkę czekolady. Jadł w ciszy przerywanej szmerem spadającego ze świerków śniegu. Biel doliny lśniła tak mocno, że przymknął oczy. Kiedy odpoczął, zjechał do końca, a potem znowu wsiadł do kolejki. Dzień minął niezwykle szybko. Gdy po raz trzeci stanął na czubku Raxa, zrozumiał, że teraz zjedzie ostatni raz. Sunął szybko, oswojony z cielskiem góry, unikając wystających spod śniegu skał. Kiedy wjechał na nartostradę przecinającą las, puścił się pędem, przysiadając na tyłach nart, a kijki wsunął pod pachy. Balansował ciałem, ostro wchodził w zakręty. Zahamował dopiero przed drzwiami wypożyczalni, obsypując ludzi fontanną śniegu.

W autobusie spotkał współtowarzyszy wycieczki. Wszyscy byli zmęczeni, zmarznięci, ale szczęśliwi, podobnie jak on. Położył głowę na oparciu fotela, chyba się zdrzemnął, bo na granicy jawy i snu, usłyszał Brahmsa – Niemieckie Requiem opus czterdzieste piąte. Na koncercie Toscaniniego brzmiało znakomicie, ale znowu nie poczuł żadnych „dreszczy w krzyżu”. Chociaż musiał przyznać, że Filharmonicy Wiedeńscy byli lepsi od warszawskich, i to nie tylko smyczki, ale dęciaki z całą resztą również. Mieli tradycję światowych dyrygentów oraz pieniądze. Dlatego na wszystkich koncertach, nawet na próbach generalnych, bywały komplety, chociaż bilety okazały się drogie jak diabli. Andrzej zamierzał napisać Grażynce, że Toscanini wydaje się dyrygentem, którego podczas koncertu można nie widzieć, mimo że wszystkie jego ruchy były rysowane, malowane i fotografowane tysiące razy, to naprawdę przejawiał się tylko na próbach. Prawdopodobnie musiał być strasznym katem dla orkiestry, bo na koncercie najbardziej finezyjne kawałki wychodziły same, jakby bez dyrygenta. Rewelacją okazało się Requiem. Pierwszy raz słyszał tak zinstrumentalizowane chóry. Ale czy to zasługa Toscaniniego, czy raczej chórów operowych? Pomyślał, że w porównaniu z Wiedniem chóry w Warszawie brzmiały jak tenor z fortepianem stale za głośno, nigdy nie budowały tła orkiestrowego.

Do Wiednia wrócili kilka minut po ósmej wieczorem. Pożegnał się z Włochami, a Niemcy próbowali namówić go na jednego, ale wykręcił się, bo rano miał wykład, następnie pracę na oddziale, a potem pisanie pracy na konkurs…

Na stole w kuchni czekała kolacja. Staruszki poszły już spać do swoich pokojów, więc zajadał w ciszy, rozkoszując się smakiem klusek polanych mięsnym sosem. Na palcach zakradł się do swojego pokoju i usiadł za biurkiem. Musiał opisać Grażynie dzisiejszą przygodę, wiele by dał, żeby znaleźć się obok niej. Przez chwilę miał wrażenie, że siedzi w mieszkaniu przy Kopernika, że rozmawiają szeptem. Odezwał się półgłosem, ale dźwięk zabrzmiał obco. Pochylił się nad kartką, opisał wyprawę narciarską, koncert Toscaniniego, na koniec dodał kilka zdań:

Widzisz Grażynko, znowu piszę o sobie, aż mi wstyd. Nie wyobrażasz sobie, jak mi przykro, że prowadzimy teraz takie podwójne życie. Ty ciągle tak nerwowo musisz pracować, masz ciągle przykrości z różnymi łobuzami, sama musisz sobie wszystko urządzać, a co ja? Jeżeli nawet pracuję, to w warunkach przyjemnych, a poza tym jeżdżę na rozmaite Raxy. Żebyś Ty wiedziała, jak ja strasznie, strasznie chciałbym być z Tobą dzisiaj razem! Żebyśmy dzisiaj mieli tylko jedną parę oczu i patrzyli razem na te wszystkie cuda – jak by to było dobrze!

Całuję Cię długo i bardzo serdecznie w buzię,

Twój Duduś.

Nie rozumiem, dlaczego tak się złościsz? – Głos matki brzmiał surowo, Grażyna poczuła się jak mała dziewczynka, która została skarcona i przywołana do porządku.

– Andrzej nie powinien wydawać pieniędzy swojej matki.

– To sprawy między nimi, jestem pewna, że odda jej po przyjeździe albo kupi coś równie cennego. Pamiętaj, nadal nie jesteś jego żoną!

– Ale jesienią będę!

– Przez ten czas dużo się może zdarzyć. Ja z waszym tatusiem pobrałam się w trzy miesiące od dnia poznania. Doskonale pamiętam, był wrzesień i pojechaliśmy do Warszawy. Wasz tatuś był bardzo przystojny, nosił druciane okulary, miał wąsy, które nadawały mu powagi, chociaż w głębi duszy pozostawał nieśmiałym chłopcem. Był taki nieporadny.

– Trudno wyobrazić sobie ojca jako nieśmiałego chłopca, zawsze był apodyktyczny.

– W dniu ślubu taki nie był, byliśmy sami bez rodziny, na ślub przyszła tylko wasza ciotka Aniela z mężem. Miałam na sobie kremową suknię z koronką, wasz tatuś pożyczył od męża Anieli elegancki surdut. Byliśmy biedni jak myszy kościelne, ale szczęśliwi, nie czekaliśmy nie wiadomo na co. Kiejstucik przyszedł na świat już w czerwcu.

– W którym roku braliście ślub?

– W tysiąc dziewięćset trzecim, w kościele Kapucynów na Miodowej, ale zamieszkaliśmy w Łodzi.

– Przy Księżym Młynie? – spytała Wanda.

– Najpierw przy Widzewskiej, bo znacznie taniej, później przenieśliśmy się na Fabryczną, Przędzalnianą, dopiero potem na Księży Młyn, a w końcu na ulicę Szkolną.

– Już wiem, dlaczego lubię się przeprowadzać – westchnęła Grażyna.

– A ja wolałabym do końca życia mieszkać w jednym miejscu, pod warunkiem, że w domu byłoby dużo książek – wtrąciła Wanda.

– Co powiecie, jeśli pojadę na święta do Wiednia? Chciałabym zrobić niespodziankę Andrzejowi! Odłożyłam pewną sumkę na bilet, mogłabym zostać dwa dni w Wiedniu. Potem on pojedzie do Rzymu. Co?

– Robienie niespodzianek mężczyźnie bywa ryzykowne – przestrzegła Wanda.

– Żeby nie pomyślał, że się narzucasz, chociaż w tych czasach młodzi robią, co chcą… – westchnęła matka.

– To jeszcze nic pewnego! Biegnę do Radia na próbę, pa!

Grażyna podbiegła do drzwi.

– Za chwilę ma przyjechać brat Andrzeja, nie wypada, żeby ciebie nie zastał.

– Mam próbę orkiestry, nie mogę się migać, bo mnie wyleją.

– Przecież miałaś dosyć grania w orkiestrze!

– Muszę zarobić na nasze mieszkanie.

– Leć, zajmiemy się Mieciem – obiecała mama i machnęła ręką.

Grażynka była jej ulubienicą, maleńką córeczką, którą urodziła w siódmym miesiącu ciąży, a potem trzymała w kołysce pełnej waty. Krucha istotka, drobna laleczka, a wewnętrznie silniejsza od wszystkich kobiet w rodzinie, nawet od swojej babki Natalii. Maria była pewna, że zawojuje świat.

Grażyna pocałowała matkę w policzek i wybiegła z mieszkania.

– Ty, Wandziu, też powinnaś znaleźć kawalera.

– Nie mam szczęścia, mamusiu. Teraz chodzi za mną kolega z biura, ale nie podoba mi się.

– Jesteś strasznie wybredna.

– Każdy mężczyzna przy bliższym poznaniu okazuje się…

– Nie wszyscy są poetami – fuknęła matka z irytacją.

Najmłodsza córka stale sprawiała problemy. Zamiast ćwiczyć na fortepianie czytała książki, zamiast ustatkować się rozkochiwała w sobie mężczyzn, a potem uciekała. Bez przerwy pisała i pisała! Od stukotu maszyny można było oszaleć!

– Bądź miła dla Miecia, Wandziu.

– On jest strasznie roztrzepany, ostatnio wcisnął w kanapę wałek odwrotną stroną i nie mogłam go wyjąć przez kilka dni.

– Jest naukowcem, więc domowe sprawy nie są dla niego. Zje z nami obiad, a wieczorem wróci do Lublina. Ugotuję kapustę z grzybami, a do tego kartofelki.

Kobiety zaczęły kręcić się po kuchni, jedna obierała ziemniaki, druga szatkowała kapustę. Zapach duszonych dań wypełnił mieszkanie.

Kiedy wieczorem Grażyna weszła do domu, zapach gotowanej kapusty był ciągle wyczuwalny, a Wanda ze śmiechem opowiadała, jak Miecio próbował umieścić abażur na lampie do góry nogami, co odkryła, kiedy w mieszkaniu uniósł się swąd spalenizny. Potem odprowadziła go na pociąg do Lublina. Kiedy stała na peronie, wydało jej się, że przy drzwiach widzi kolegę z biura, tego, o którym plotkowano, że się rozwodzi z żoną. Mężczyzna patrzył wprost na nią, więc żeby z niego zadrwić, pod wpływem impulsu, wspięła się na palce i pocałowała Miecia tak, by tamten przy drzwiach myślał, że jest zakochana. Kiedy odwróciła się, cień mężczyzny zniknął, natomiast oszołomiony Miecio wychylił się przez okno przedziału i chwycił jej rękę.

– Niedługo znowu wpadnę do Warszawy! – wołał, kiedy ruszył pociąg.

Wanda machała zawzięcie, w końcu wagony znikły za zakrętem. Potem odwróciła się i, chichocząc pod nosem, wybiegła z dworca.

Tej historii nie opowiedziała siostrze, przemilczała również fakt, że następnego dnia mężczyzna, którego widziała na dworcu, stał przy portierni i wpatrywał się w nią z napięciem. Wanda ominęła go bez słowa, wysoko trzymając głowę, lekko uśmiechnięta, pogrążona we własnych myślach. Kiedy usiadła za biurkiem, koleżanka siedząca naprzeciwko, spytała:

– Dlaczego jesteś dla niego taka niedobra?

– Dla kogo?

– No, dla Sergiusza, biedak rozwiódł się z żoną specjalnie dla ciebie.

– Dla mnie? Nawet go nie znam.

– Całe biuro uważa, że nie masz serca. Powinnaś chociaż z nim porozmawiać. Nie widzisz, że od dawna chodzi za tobą?

– Naprawdę? Niczego nie zauważyłam, chociaż wczoraj spotkałam go na dworcu.

– Sama widzisz! – Koleżanka zsunęła okulary na czubek nosa i wbiła w Wandę potępiający wzrok. – Nie masz serca, Wandziu. On jest w tobie śmiertelnie zakochany, całe biuro o tym plotkuje.

– Przecież go nawet nie znam! – powtórzyła Wanda z irytacją.

– Właśnie, właśnie, o tym mówię!

– Nie dla mnie się rozwiódł.

– Żal mi go, na miłość nie ma lekarstwa…

Wanda wzruszyła ramionami. Za oknem zaczął padać gęsty śnieg, była połowa grudnia, niedługo będzie musiała pomyśleć o prezentach. Grażynce kupi rękawiczki, żeby mogła rozgrzać dłonie przed koncertami, a mamusi kapcie, futrzane z gumową podeszwą, żeby nie marzła w domu.

Kiedy wychodziła z biura, było już szaro. Pod drzewem stał Sergiusz. Wanda wyminęła go i pobiegła do tramwaju. Ruszył za nią, słyszała jego kroki tuż za plecami. Wsiadła do wagonu, wskoczył w ostatniej chwili i stanął obok niej, wyraźnie czuła zapach wody kolońskiej. Struchlała, bała się poruszyć.

– Pani Wando, proszę się nie bać, odprowadzę panią do domu i pójdę – powiedział wprost do jej ucha.

– To wykluczone, panie Sergiuszu, po drodze mam coś do załatwienia – rzuciła w przestrzeń, a kiedy tramwaj zwolnił, podbiegła do drzwi. Wysiadła tak gwałtownie, że Sergiusz nie zdążył zareagować. Z ulicy widziała jego twarz w oknie wagonu, stał rozżalony, płaczliwy jak mały chłopiec. Przez niego musiała przejść piechotą dodatkowo dwie przecznice. Kiedy wróciła do domu, była zła jak osa. Wbiegła do pokoju Grażyny i stanęła przy fortepianie.

– Co się stało, Wan?

Siostra zmrużyła oczy.

– Łazi za mną pewien facet z biura.

– Nagabuje cię?

– Właściwie nie, ale dziś mnie zaczepił i chciał odprowadzić do domu.

– Żonaty?

– Rozwiódł się.

– Przystojny?

– Dosyć.

– Więc w czym problem?

– Nie jest w moim typie, drażni mnie.

– Może się z nim umówisz, porozmawiasz?

– Nigdy! – obruszyła się Wanda i wybiegła z pokoju.

Grażyna próbowała zrozumieć intencje siostry, potem wróciła do komponowania. Utwór, nad którym obecnie pracowała, był przeznaczony na orkiestrę. Po Trio chciała napisać coś większego, coś, co pokaże pełne brzmienie orkiestry, oczywiście jeżeli zostanie wykonane na koncercie. Napisze coś klasycznego, może Sinfoniettę, połączy tradycyjny model architektoniczny z nowoczesnymi środkami tonalno-harmonicznymi, brzmieniowymi. Pobawi się harmonią, rytmem, kontrapunktem, użyje linearyzmu, zamiast akordowej faktury. Lubiła dysonansowy kontrapunkt, nie będzie się przejmowała, że linia melodyczna niekoniecznie mieściła się w czterotaktowych okresach, w skali dur–moll, mechanicznej rytmice i rozłożonym czy zamaskowanym trójdźwięku. Sztuka była porządkiem, z każdego elementu można stworzyć monument. Chciała się bawić muzyką, zastosować ironię, zagrać na nosie nadętym nudziarzom, starym krytykom! Lubiła się śmiać jak Rabelais, lepiej wykładający filozofię niż akademiccy profesorowie, którymi zachwycał się Kiejstut. Witek miał rację, liczył się tylko élan vital, ruch do przodu, ostre dysonanse, jaskrawe barwy, technika i nowoczesność!

Napisała kilkanaście taktów i przerwała, chciała jeszcze napisać list do Andrzeja. Na razie nie wspomni mu o planach podróży do Wiednia, po prostu w Wigilię wysiądzie z pociągu, znienacka zapuka do jego drzwi. Jeżeli kocha ją, domyśli się i zostanie w Wiedniu! To będzie sprawdzian ich miłości: jeśli pojedzie do Rzymu, będzie znaczyło, że jej nie kocha i wspólne życie nigdy się nie ułoży. Przecież miłość potrafiła wyczuwać czyjeś pragnienia!

Podeszła do biurka i rozprostowała kartkę.

Warszawa, 13 grudnia 1935 r.

Najukochańszy mój Dudusiu! Z niecierpliwością czekałam na list od Ciebie: przyszedł dziś. Dziękuję – wszystko w porządku. […]

Kochanie! Dlaczego wyjeżdżasz już z Wiednia? Posiedź choć przez święta jeszcze. Pojeździsz sobie trochę jeszcze na nartach, a do tych Włochów nie masz się czego spieszyć. Naprawdę namyśl się, jeszcze choć do 26-go. Byłoby mi jeszcze smutniej podczas świąt, jak byś był w nowym miejscu, jeszcze nie urządzony, nieoswojony. […]

Całuję Cię i przytulam się do Ciebie mocno. Spieszę z wysłaniem tego listu, ale i tak nie jestem pewna, czy zastanie Cię jeszcze w Wiedniu. Czy nie zapomniałeś kupić krawata w Wiedniu???

No kończę, bo się spóźnię na próbę.

Całuję Cię bardzo serdecznie, Gr.

Odłożyła pióro i uśmiechnęła się do siebie. To powinno wystarczyć. Jeżeli ją kocha, zrozumie!

Andrzej siedział przed salą wykładową i czytał list od Grażyny. Kiedy skończył, schował kartkę do koperty; wieczorem zawiadomi ją, że jednak na święta pojedzie do Rzymu, bo pobyt w Wiedniu w towarzystwie dwóch staruszek, jednej ślepej, drugiej głuchej, byłby smutniejszy niż Wigilia spędzona w Instytucie z innymi lekarzami. Miał nadzieję, że przed świętami pozna ekipę, z którą później będzie pracował, że oswoi się z miejscem i ludźmi, przecież nie powinien być samotnikiem. Od kiedy poznał Grażynę, bardzo się zmienił, nieustannie zastanawiał się, co powiedziałaby Grażynka, gdyby zachował się w taki czy inny sposób. Czy stał się pantoflarzem? Dawniej w jednej chwili mógł rzucić wszystko i jechać na koniec świata, przez rok mieszkać w brazylijskiej chatce, a dziś, rezerwując bilet na pociąg do Rzymu, czuł się rozbity tylko dlatego, że coraz bardziej oddalał się od ukochanej.

W kolejce do kasy zdecydował, że kupi bilet na dziś, siedemnastego grudnia. Pociąg odjeżdżał o 23.15. Andrzej schował bilet do portfela, uchylił kapelusza, w zamyśleniu poklepał kieszenie spodni, następnie poszedł do banku mieszczącego się po przeciwnej stronie ulicy, żeby przed wyjazdem wysłać połowę stypendium do Grażynki, która wpłaci pieniądze na ich wspólne konto, założone jeszcze przed wyprawą na kajak. „Biedna Grażynka została sama ze wszystkimi istotnymi sprawami na swojej pięknej główce!” – pomyślał. Po powrocie razem poszukają mieszkania. Będą nareszcie sami, uwolnieni od rodzin. On znajdzie pracę w szpitalu, ona zostanie w domu, podobnie jak jego matka, z tą różnicą, że będzie spokojnie komponowała. Nie wyobrażał sobie, żeby Grażynka nadal pracowała w orkiestrze, zwłaszcza kiedy na świat przyjdą dzieci. Skończą się awantury z dyrygentem, protekcjonalne traktowanie przez kolegów, wszystko się zmieni! On będzie zarabiał na dom, żeby żona nie martwiła się o pieniądze. Oczywiście gdyby bardzo chciała, mogłaby pracować zawodowo, ale tylko na własne życzenie.

Andrzej zatrzymał się gwałtownie przed okienkiem bankowym.

– Chcę jak najszybciej wysłać dwieście pięćdziesiąt złotych do Warszawy, na to konto. – Podsunął karteczkę pod nos urzędnika i czekał, aż tamten zapozna się z problemem.

– Przelewu można dokonać nie wcześniej niż jutro, osiemnastego, musi pan przyjść z samego rana, wtedy zaksięguję kwotę i suma przejdzie bezpiecznie.

– To niemożliwe, dziś wieczorem jadę do Rzymu.

– Nic na to nie poradzę. – Urzędnik wzruszył ramionami, lekko się skulił pod lodowatym spojrzeniem klienta, który wydawał się wyjątkowo apodyktyczny.

– Chyba mnie pan nie rozumie, osiemnastego będę już w Rzymie!

– Zdaje pan sobie sprawę, że we Włoszech są ogromne ograniczenia dewizowe, do Rzymu nie wwiezie pan takiej sumy.

– Wiem o tym, dlatego zamierzam wysłać pieniądze do Warszawy z Wiednia, pan to wykona!

– Owszem, ale osiemnastego – upierał się urzędnik, na wszelki wypadek skierował spojrzenie w bok, na drzwi gabinetu kierownika wiedeńskiej filii Banków Międzynarodowych, w której pracował. W końcu klient odwrócił się i pomrukując coś gniewnie pod nosem, odszedł.

Andrzej znowu przeciął ruchliwą ulicę, uskoczył przed trąbiącym autem i wrócił na dworzec, gdzie przebukował bilet na następny dzień, pociąg również odjeżdżał przed ósmą wieczorem. Znowu uchylił kapelusza i trochę spóźniony ruszył na koncert. Kiedy wszedł na salę, pianista właśnie kończył grać „Patetyczną” Beethovena i zabierał się za Sonatę fortepianową numer jeden z opus trzydziestego pierwszego. Andrzej usiadł na pierwszym wolnym krześle i pomyślał o Grażynce, jak ona pięknie wyglądała na estradzie konkursu Wieniawskiego, jak królowa, wszyscy mężczyźni zachwycali się nią, ale tylko on podbił jej serce. Czy taka kobieta będzie potrafiła usiedzieć w domu?

Widownia zaczęła klaskać, otrząsnął się z zamyślenia. Po powrocie napisze Grażynce, żeby koniecznie poszła w Warszawie na jego występ. Ten pianista powinien zagrać Koncert Es-dur Beethovena.

W domu zapakował walizkę i pożegnał się ze staruszkami.

– Jak to jutro pan jedzie? A święta? Myślałyśmy, że pan zostanie, drogi Andrzejku!

– Niestety, nie mogę, czas na mnie.

– Hałas u nas? Coś takiego! A ja niczego nie słyszałam.

– Czas na niego!

– Muszę jechać, drogie panie. – Andrzej wyjął portfel i zostawił na stole sumę nieco większą, niż się umówił. Pochylił się i objął starowinki, były kruche jak porcelanowe filiżanki, z których piły poranną kawę. Kiedy siadały na krzesłach, ich kosteczki cicho trzeszczały. Andrzej wrócił do pokoju, wyjął z szafy walizkę i zapakował ubrania. Kombinezon narciarski spakował oddzielnie, bo zabrakło miejsca. Dodał do paczki książki, a całość postanowił nadać na pociąg do Warszawy. Potem poprosi Bogdana, żeby odebrał bagaż z warszawskiego dworca.

Osiemnastego grudnia Andrzej wyszedł z mieszkania, zanim starsze panie odnotowały ten fakt w swoich snach. Zaniósł na dworzec walizki, jedną wysłał do Warszawy, drugą zdeponował w przechowalni, następnie przeciął ruchliwą ulicę i władczym krokiem wkroczył do banku. Urzędnik, z którym wczoraj rozmawiał, skulił się na jego widok, ale bez słowa dokonał przelewu.

– Za kilka dni pieniądze będą w Warszawie. – Uśmiechnął się blado, jakby nie dowierzał, że za chwilę klient zniknie z jego życia i więcej nie wróci. Andrzej ukłonił się.

Po wyjściu z banku jego dzień biegł zwyczajnie: wysłuchał wykładu profesora Neumana, a potem podszedł do katedry, żeby się pożegnać.

– Pani profesorze, dziś wyjeżdżam do Rzymu. Chciałem podziękować panu za opiekę naukową, znakomite wykłady, zwłaszcza na temat leczenia sztuczną odmą. Temat bardzo mnie interesuje, szczególnie zagadnienie morfologii krwi, a zwłaszcza fakt, że odma wywołuje w obrazie krwi te same zmiany, jakie spotykamy przy poprawie czy pogorszeniu gruźlicy płuc. Piszę pracę na temat badań morfologicznych krwi w gruźlicy.

– Szkoda, że pan nas opuszcza, panie kolego, liczyłem na dłuższą rozmowę.

– Niestety, moje stypendium ma ograniczone ramy czasowe.

– A ja nie wypełniłem jeszcze papierów, potem wyślę je do Włoch, dobrze?

– Oczywiście, tak będzie najlepiej, uprzedzę profesora Forlaniniego.

– To mój przyjaciel, kiedyś razem pojechaliśmy na Sycylię i niech pan sobie wyobrazi, panie kolego, że on w samych… – profesor urwał, korytarzem w ich stronę biegł młody lekarz.

– Profesorze, chory na oddziale ósmym ma atak...

– Biegnę! Do widzenia, panie kolego – profesor mocno uścisnął rękę Andrzeja i pobiegł za lekarzem dyżurnym.

Andrzej zjadł obiad w stołówce akademickiej, po południu poszedł na dworzec. Godzinę przed odjazdem pociągu siedział w poczekalni, przeglądając wieczorną gazetę.

– Jedzie pan wieczornym do Rzymu? – zapytał jakiś mężczyzna, chyba Włoch, zerkając na gazetę.

– Owszem, a pan?

– Również, mamy szczęście, że nie jechaliśmy wczoraj, ten straszny wypadek! Czytał pan? Wczoraj pociąg się wykoleił i większość pasażerów zginęła.

– Miałem nim jechać…

– Mamy szczęście! Dlaczego zmienił pan plany?

– Musiałem coś załatwić w banku.

– Ha! Jak to nigdy nie wiadomo, co nam pisane.

– Wczoraj byłem zły, musiałem przebukować bilet, a teraz się okazuje, że to uratowało mi życie…

– Życie może zgasnąć ot tak. – Mężczyzna pstryknął palcami i obydwaj zamilkli. Słuchali przeciągłego gwizdu lokomotywy, która właśnie wjechała na peron.

– To chyba nasz pociąg – stwierdził lakonicznie Włoch, więc wstali. Andrzej podniósł walizkę, przeszli przez zatłoczony peron prosto do wagonu. Wybrali miejsca przy oknie, naprzeciwko siebie.

– Mam na imię Francesco, pochodzę z Florencji – oświadczył Włoch i rozpromienił się, kiedy pociąg zaczął jechać, jakby świadomość, że rusza na południe, do ciepłego domu, uskrzydliła go. Andrzej rozejrzał się po przedziale, odniósł wrażenie, że przed chwilą rozstał się z Grażyną, ponieważ pociąg był dokładnie taki sam jak ten, do którego miesiąc temu wsiadł w Warszawie.

– Niech się pan nie martwi, dwa wypadki na jednej trasie dzień po dniu, to całkiem nieprawdopodobne – powiedział Włoch i cicho gwizdnął na widok czterech młodych wiedenek, które weszły do przedziału, chichocząc niczym stado ptaków. W ślad za dziewczynami pojawiło się dwóch młodych osiłków.

– Panienki tak same podróżują? Może napiją się panie po szklaneczce z naszymi kolegami?

– A kim są pańscy koledzy?

– Należymy do drużyny Admira, może panie słyszały?

– To drużyna piłkarska – wtrącił wesoło Włoch, a chłopcy spiorunowali go niechętnym wzrokiem i przysunęli się do panienek.

– Mamy tournée po Europie – dodał jeden z piłkarzy.

– My jedziemy na Maltę – pisnęły panienki, obdarowując chłopców uśmiechami.

Andrzej odwrócił głowę, za oknem rozszalała się śnieżna zamieć.

– Proszę zachowywać się ciszej! – fuknął Włoch, kiedy do przedziału weszło jeszcze paru piłkarzy. Teraz jak iluzjoniści rozlewali alkohol do bakelitowych kubków, a po chwili wszyscy głośno i fałszywie śpiewali. W przedziale pachniało śliwowicą, unosiły się kłęby dymu, a panie lekko ochrypły od częstego chichotu. Kontrola na granicy włoskiej odbyła się spokojnie, za to kiedy pociąg ruszył, zamknięto ogrzewanie.

– Cholerne oszczędności – mruknął Francesco i wzniósł przekrwione z bezsenności oczy do sufitu. Wiedenki flirtowały na całego. Kiedy pociąg dojechał do Wenecji, nikomu nawet nie przyszło do głowy z niego wysiadać. Andrzej wziął płaszcz i przecisnął się do wyjścia.

– Jak długo tutaj stoimy?

– Godzinę – konduktor snopem światła latarki omiótł jego twarz.

– Wyskoczę do miasta.

– Nie będziemy czekać!

Andrzej machnął ręką i wyszedł przed dworzec. Wszędzie panowały ciemności. W porównaniu z podróżą do Wenecji, którą odbył dokładnie dziesięć lat temu, miasto wydawało się ciemne i opuszczone. Większość latarni była zgaszona, na ulicach nie było nawet żywej duszy, a wody kanałów śmierdziały zgnilizną. „Czyż nie tak wygląda koniec zachodniej cywilizacji?” – pomyślał, otwierając wąskie drzwi dworcowej poczty, gdzie kupił pierwszą z brzegu kartkę. Szybko napisał kilka słów. Kartka dojdzie do Warszawy przed listem, który zamierzał wysłać z Rzymu. Oczy Grażynki błysnęły w ciemności i prawie usłyszał jej śmiech: – Popraw się, Dudusiu! – szepnęła i pocałowała go w policzek, ledwo musnęła wargami, ale poczuł ciepło. Zapłacił za znaczek i wrzucił kartkę do skrzynki na listy. Za plecami usłyszał ostry gwizdek konduktora, który zwoływał rozproszonych podróżnych.

Kiedy ruszyli, światła w przedziale zgaszono, całe towarzystwo zapadło w pijacki sen. Wiedenki pochrapywały z głowami opartymi o muskularne ramiona piłkarzy z drużyny Admira, Francesco zasłonięty połą płaszcza cicho posapywał. Andrzej usiadł na swoim miejscu i także usnął.

Obudził się o piątej nad ranem. Kiedy otworzył oczy, stwierdził, że za oknem wybuchła wiosna. Patrzył jak urzeczony na świeżą trawę, zielone pinie i palmy. Wszyscy patrzyli: wiedenki budzące się ze snu, nawet trener drużyny Admira, który próbował wyrwać podopiecznych z damskich ramion.

– To jeszcze nic, w Neapolu będzie teraz naprawdę ciepło, musi pan koniecznie odwiedzić Neapol!

– Może kiedyś, na razie zatrzymam się w Rzymie.

– Ja łapię pociąg i jadę na południe.

Andrzej poszedł do wagonu restauracyjnego, który z powodu oszczędności okazał się zamknięty. Kiedy wychylił się przez okno, poczuł na twarzy południowy wiatr pachnący żywicą pinii. Pociąg zwalniał. Wyraźnie słyszał cykady ukryte wśród drzew. Uciekł z zimnej celi prosto do raju, jaka szkoda, że Grażynka nie mogła widzieć tego wszystkiego!

Do Rzymu przyjechali o ósmej rano, a ponieważ nikt z Instytutu nie został uprzedzony o jego przybyciu, zostawił walizki w przechowalni i poszedł z Włochem na kawę.

– Nareszcie wypijemy coś ciepłego, mamy taki kryzys, że trudno przewidzieć, co będzie dalej. Jeżeli pan się nie śpieszy, może doprowadzimy się do porządku, tam jest casa del passeggero, gdzie człowieka gruntownie odnawiają, wykąpiemy się za pięć lirów, ogolimy za półtora, co pan na to?

– Dobry pomysł. Nie wypada zameldować się w Instytucie w stanie nienadającym się do życia społecznego. Ostatnio czułem się tak w Brazylii, ale spotykałem tylko miejscowych.

– Co pan tam robił?

– Leczyłem potrzebujących. Rok spędziłem w ich kolonii.

– Jest pan idealistą, skoro pojechał pan tak daleko…

– Bycie lekarzem to powołanie, nie zawód.

– Zazdroszczę panu, ja prowadzę sklep, handluję warzywami. Ale idą trudne czasy, pewnie wyjadę do brata, na Sycylię.

Gawędząc, weszli do casa del passeggero, w recepcji dostali czyste ręczniki. Zapłacili za prysznic oraz golenie. Po wyjściu pożegnali się i Andrzej wybrał się do Banco d’Italia, żeby wymienić pieniądze. Włoski urzędnik siedział rozparty w fotelu i wesoło zagadywał do klientów. Pieniądze wypłacał bez pośpiechu, na koniec życzył Andrzejowi miłego pobytu w Rzymie.

– Pierwszy raz w Wiecznym Mieście? Musi pan zobaczyć Koloseum i Forum Romanum!

– Oczywiście, tak zrobię.

– I Fontannę di Trevi – wołał urzędnik.

W południe ulica była rozgrzana słońcem. Rzym po lodowatym Wiedniu wydawał się rajem. Po raz kolejny Andrzejowi zrobiło się żal, że nie było przy nim Grażyny, tak bardzo lubiła ciepło. Idąc do tramwaju, rozglądał się po ulicach. Zdecydowanie nie było widać najmniejszych oznak kryzysu: sklepy były pełne towaru, a ludzie rozmawiali wesoło. Tramwaj kolebał i trząsł na zakrętach, ospale wspinał się na wzgórze, z którego Andrzej zobaczył ogromny teren szpitala. Instytut Carlo Forlaniniego był rozległym kompleksem budynków, w szpitalu leczyło się około dwu tysięcy chorych.

Kiedy Andrzej wszedł do środka, dyrektor Instytutu, profesor Morelli, właśnie wychodził.

– Witam, panie kolego, oczywiście, znam pana sprawę z listów. – Morelli był niskiego wzrostu, patrzył na Andrzeja nieco z dołu, jednak z wyzywającą władczością.

– Siostro, proszę znaleźć kopię listu dotyczącego zakwaterowania doktora Biernackiego w Instytucie.

Kobieta zaczęła grzebać w stosie papierów, jakby widziała je po raz pierwszy, w końcu poddała się, bezradnie spojrzała na Morellego.

– Nigdzie nie mogę znaleźć tego pisma, panie dyrektorze.

– W takim razie dziś sprawy nie załatwimy, niech pan wróci jutro. Zajmie się panem mój zastępca, pan doktor Sebastian... – Morelli pożegnał go kiwnięciem głowy i wyszedł.

Andrzej zwrócił się do sekretarki, kobiety w średnim wieku.

– Dokumentacja od profesora Neumana zostanie przysłana pocztą.

– Doskonale, proszę przyjść jutro z samego rana.

Andrzej stłumił złość, sprawy nie układały się po jego myśli, ale nie uprzedził Instytutu o swoim przyjeździe, więc dostał za swoje. Jedną noc spędzi w hotelu, może w okolicy dworca?

Wrócił tramwajem do miasta, wysiadł przy dworcu. Rozejrzał się, po prawej zobaczył szyld pensjonatu Gladiator mieszczącego się przy Via Firenze. Wynajął maleńki pokoik, zjadł obiad w hotelowej restauracji i poszedł zwiedzać Rzym.

Grażyna obserwowała Wandę, która chodziła od okna do drzwi i z powrotem, jakby nie mogła zaznać spokoju.

– Wiesz, co powiedział, i to tak głośno, że wszyscy słyszeli? Potem gapili się na mnie spode łba, oskarżycielsko! Wszyscy trzymają jego stronę, wyobrażasz sobie, Grażynko?

– Co powiedział?

– Zresztą to nie ma najmniejszego znaczenia, on mi się absolutnie nie podoba, nie jest w moim typie, to nie moja wina, że rozwiódł się z żoną!

– Co właściwie powiedział?

– Coś głupiego! Powiedział, że mnie… Ale zrozum, to nie ma znaczenia, on jest zupełnie skreślony!

– Powiedział, że…

– Rzekomo mnie kocha. Wyobrażasz sobie taką bezczelność? I to na środku korytarza, gdzie wszyscy słyszą najmniejszy szept!

– Ha! Więc miałam rację! – zawołała Grażyna i chwyciła siostrę za ręce. Zakręciła nią dookoła jak dawniej, kiedy uczyły się tańczyć walca do muzyki granej przez braci.

– Nie miał prawa zakochiwać się we mnie!

– Wandeczko, nie mamy wpływu na swój los, nasze życie jest całkowicie zdeterminowane! Na pewno ten Sergiusz jest ci pisany!

– Ale ja go nawet nie lubię! – Głos Wandy załamał się, z rozmachem usiadła na krześle.

– Przecież marzyłaś, żeby ktoś się w tobie wreszcie zakochał! – Grażyna zaczęła się śmiać. Przez chwilę rozpaczliwa mina Wandy wyglądała groteskowo. Tyle razy twierdziła, że zakochuje się tylko nieszczęśliwie w mężczyznach, którzy nie traktują jej poważnie, a tu nagle taka odmiana!

– Nie żartuj sobie, Grażynko, sprawa jest poważna – zachlipała Wanda. Płakała nie z rozpaczy, ale ze wściekłości, podobna do rozdrażnionej kotki. – Nie pamiętasz, Grażynko, jak kiedyś uciekłaś na Litwę, żeby zagrać Ludwikowi na nosie?

– Ludwik nie był w moim typie.

– Sama widzisz!

– Wandziu, siostrzyczko, przecież to ironia losu!

– Nie wiem, co robić.

– Porozmawiaj z nim, idź na kolację, może okaże się miły. Albo wiesz co? – Grażyna gniewnie potrzasnęła głową. – Przyprowadź go tutaj, sama z nim porozmawiam.

– Nigdy! Nie rozumiesz, że go nie cierpię? Nie mogę na niego patrzeć! – Wanda zerwała się z krzesła, tupnęła nogą, jakby znowu miała pięć lat i nie chciała ćwiczyć nudnych gam, a potem wybiegła z pokoju.

Grażyna usłyszała stuknięcie wyjściowych drzwi, nastała cisza.

Matka jeszcze nie wróciła do domu, co znaczyło, że została sama. Podeszła do fortepianu, spośród kartek nutowego papieru zapisanych niecierpliwym charakterem pisma, wyjęła pocztówkę od Andrzeja nadaną w Wenecji. Przeczytała ją znowu, za każdym razem jej złość narastała. Andrzej niczego się nie domyślił! Nie został na święta w Wiedniu, więc jej plan spalił na panewce. Nie wsiądzie do pociągu, nie zrobi mu niespodzianki, o której tak marzyła. Teraz sprawa stała się jasna – jednak nie potrafił odczytać jej pragnień! A przecież to, co napisała, było oczywiste, każdy by się domyślił, tylko nie on! Może więc nie był właściwym dla niej mężczyzną, może myliła się co do niego? Poza tym była pewna, że rodzina Andrzeja tylko czekała na narodziny przyszłych dzieci, a przecież ona chciała komponować! W dodatku, jeśli nie będzie mogła co pewien czas wyskoczyć do Paryża, zupełnie sama, wolna od wszystkich, chyba oszaleje!

Grażyna wrzuciła pocztówkę do szuflady. Czy kiedyś jeszcze poczuje się taka wolna, jak w tysiąc dziewięćset trzydziestym drugim roku, kiedy po raz pierwszy stanęła na rue Lamandé? Zamieszkała w Domu Polskich Artystów. Ciepły zapach jesieni wgryzł się w jej pamięć na zawsze. École Normale de Musique przywitała ją falą dźwięków płynących korytarzem. Dołączyła do najlepszych, uczyła się kompozycji u wielkiej Nadii Boulanger, a skrzypiec u André Toureta. Ówczesna zima była cudowna, najlepsza w jej życiu. Z lekcji u Nadii biegła do swojego pokoiku, w którym pod ścianą stało łóżko, a przy oknie stolik. Pracowała jak szalona, komponowała bez przerwy, a wieczorami z przyjaciółmi wypuszczała się do miasta. Bawili się cudownie. Tamtej zimy napisała Kwintet na instrumenty dęte, który pozornie przypominał cykl sonatowy z Allegrem, Kantyleną, Scherzem i Rondem, jednak utwór był na wskroś nowoczesny. Pisząc go, czuła niemal fizyczną przyjemność z doboru brzmieniowych barw, zastosowała efekt iluzjonizmu – znikającego centrum tonalnego, które uciekało na skutek nieustannych pseudomodulacji, a pozornie poważny temat kończył się komicznie. Połączyła powagę z żartem, tak jak lubiła najbardziej. Utwór wszystkim się podobał, dostała za niego nagrodę Towarzystwa „Aide aux femmes de professions libres”, całe tysiąc franków! Strasznie się cieszyła, wtedy po raz pierwszy poczuła się naprawdę niezależna, całkowicie wolna! Nikt, żaden mężczyzna nie odbierze jej niezależności, zwłaszcza mężczyzna, którego kochała! W Paryżu napisała też Une pièce pour violin et piano oraz Witraż na skrzypce i fortepian – rozkołysany, secesyjnie ornamentalny jakby zauroczył ją impresjonizm, tak Paryż działał na jej duszę. Podobnie odczuwali wszyscy artyści, nie tylko kompozytorzy, również malarze. Słyszała o grupie kapistów: Czapskim, Potworowskim, Waliszewskim, Cybisie i Rudzkiej, którzy podobno znali Picassa i Gertrudę Stein. Żałowała, że rok wcześniej wrócili do Polski, za to chodziła na wystawy impresjonistów, fowistów czy kubistów, lubiła kolor, przypominał jej dźwiękowe brzmienia. Grażyna przymknęła oczy, znowu zobaczyła Pont Neuf, stan wody w Sekwanie był bardzo wysoki, powietrze wydawało się lekko niebieskawe. Z mostu wyraźnie widziała kopułę instytutu, domy na wyspie, jeden z nich stary, zbudowany chyba w tysiąc sześćset dziesiątym roku. Odwróciła się i zaczęła iść, minęła most i stanęła nad rzeką. Pod mostem ciągnął się ogród, który tworzył ostry romb, drzewa dotykały powierzchni wody miękkimi gałęziami. Na brzegu Sekwany rosły płaczące wierzby, które zimą gładziły rzekę szarymi witkami. Grażyna poczuła tęsknotę za tamtym miejscem i czasem, za stanem ducha, którego nie potrafiła odtworzyć w Warszawie. Koniecznie musi pojechać do Paryża, przejść się po rue Lamandé, odwiedzić Luwr, posłuchać koncertu w Salle Pleyel, może kiedyś sama tam zagra, kto wie?

– Jesteś, Wandziu?

Głos matki przerwał marzenia. Grażyna wyszła z pokoju. Matka powiesiła elegancki płaszczyk na wieszaku, kapelusz schowała do okrągłego, tekturowego pudła w niebieskie paski.

– Gdzie Wanda?

– Zaraz wróci.

– Martwię się o nią, wydaje się nieswoja. Zapytaj ją, Grażynko, czy ma problemy w pracy?

– Nie, mamo, zakochał się w niej kolega z biura, ale ona go nie chce.

– Cała Wandzia! Tylko z tobą nigdy nie miałam kłopotów. Zawsze byłaś pracowita, nie myślałaś o mężczyznach.

– Mamo, przecież niedługo wychodzę za mąż.

– I dobrze! Kobieta powinna mieć męża. Przyniosłam książki, o które prosiłaś. Znajoma specjalnie dla mnie zostawiła je pod ladą, bo z księgarni dawno zniknęły, ludzie wykupili natychmiast!

Matka położyła książki na stole. Kiedy Grażyna zaczęła ich szukać, myślała, że sama podaruje Andrzejowi pod wiedeńską choinką. Na ich widok poczuła irytację. Obracała w palcach Zmory Zegadłowicza i Granicę Nałkowskiej.

– Mamo, nie pojadę na święta do Wiednia, wyślę książki pocztą – powiedziała cicho.

– Cieszę się, że zostaniesz z nami, córeczko. Rodzina jest najważniejsza, z niej czerpiesz siłę, bez braci i siostry nie osiągnęłabyś wiele. Mąż jest, ale może zniknąć…

Maria odwróciła się plecami i zaczęła szykować kolację. Matka miała rację – w dzieciństwie, kiedy nie mieli pieniędzy, zawsze sobie pomagali, jako muzycy się wspierali.

W drzwiach zazgrzytał klucz i do kuchni weszła Wanda. Spacer dobrze jej zrobił, policzki zaróżowiły się od mrozu, a oczy błyszczały.

– Co ja bym bez was zrobiła! – zawołała, jakby wróciła z dalekiej wyprawy.

Po chwili wszystkie trzy usiadły do kolacji.

Wieczorem Andrzej wyszedł z hotelu. Pogoda była piękna, nie mógł uwierzyć, że niedawno w Wiedniu padał śnieg. Wzdłuż Tybru rosły zielone platany, które zimą gubiły nieznaczną część liści. Rzymska zima okazała się ciepła i łagodna, ale nawet to nie uszczęśliwiło Andrzeja. – Głupi, zakochany wariat! – mruczał pod nosem, okrążając wysokie mury Koloseum, potem otrząsnął się z zamyślenia i boczną bramą wszedł na Palatyn. Wiatr na wzgórzu stał się chłodniejszy. Andrzej minął ruiny domu Nerona i zaczął schodzić, przy ogrodzie Westalek przystanął, długo patrzył na Forum Romanum. Turyści spacerowali leniwie pośród zwalonych kamieni, przy jednym z nich zamordowano Cezara. Jaka szkoda, że nie mógł podzielić się swoim zachwytem z kobietą, którą kochał!

Kiedy wyszedł na ulicę, zapadał zmierzch, ruszył więc w kierunku oświetlonego Corso Vittorio Emanuele. Przez kilka godzin chodził po centrum, udawał zwykłego turystę, w zapamiętaniu zatracił poczucie rzeczywistości. Wrzucił monetę do Fontanny di Trevi, zawrócił w kierunku Piazza Navona i usiadł w małej restauracji na Via del Governo Vecchio, żeby z dala od ludzi zjeść prawdziwą włoską pizzę, której smakowity zapach wypełniał wąskie zaułki. Po kolacji wrócił do hotelu, prawie natychmiast zasnął. Obudził się o siódmej, zapłacił za pokój, wziął walizkę i pobiegł do tramwaju.

W Instytucie sekretarka oznajmiła, że niestety list z Polski się nie znalazł, ale w dzienniku widnieje notatka o przyznaniu mu mieszkania oraz utrzymania gratis. Ze swojego gabinetu wyjrzał nawet profesor Morelli.

– Witam, panie kolego, na łonie naszego Instytutu – zawołał i teatralnie rozłożył ramiona, jakby stał na estradzie opery, a za chwilę zamierzał odśpiewać arię.

– Dziękuję, panie profesorze, to bardzo uprzejme, ale nie mogę się zgodzić, by Instytut ponosił koszty mojego utrzymania, jestem stypendystą polskiej Fundacji imienia Potockiego, zapłacę za swój pokój, jak reszta lekarzy.

– Nie powinienem się na to godzić, ale skoro pan nalega… – Profesor złożył dłonie jak do modlitwy, ciemne oczy wzniósł do sufitu. – Proszę pokazać doktorowi Biernackiemu jego pokój – zwrócił się do młodego asystenta o greckiej urodzie, który wyszedł z jego cienia.

– Proszę za mną. – Młodzieniec wskazał drogę.

Andrzej szedł pustym korytarzem, podeszwy butów cicho mlaskały. Skręcili w prawo, oszklonym łącznikiem przeszli do drugiego skrzydła, gdzie byli zakwaterowani wszyscy zagraniczni lekarze.

– To pana pokój, gdyby czegoś brakowało, proszę meldować na portierni u pana Luigiego, śniadanie o ósmej, obiad o drugiej po południu. – Chłopak uśmiechnął się i odszedł.

Andrzej otworzył drzwi. Pokój okazał się mały, ale widny. Całkiem spore okno wychodziło na ogromny dziedziniec przed Instytutem. Pod oknem stało biurko, na nim radio, obok szafa oraz wąskie łóżko. Usiadł za biurkiem, przekręcił gałkę radia, odbiornik zacharczał i rozległ się szczekliwy głos Mussoliniego. Szybko wyłączył radio, zielone oko smutno zamrugało. Wyjął z kieszeni zeszyt, wyrwał kartkę:

Rzym, 20 grudzień 1935 r.

Najdroższa moja Grażynko! Mam Ci mnóstwo do opowiedzenia o mojej podróży i pierwszych dniach w Rzymie. Zaczynam więc od początku.

Andrzej pisał w skupieniu, o podróży pociągiem, o Włochu i romantycznej drużynie Admiry, o pierwszej wizycie w Instytucie i spotkaniu z profesorem Morellim.

Tak więc pierwsze lody przełamane. Pomyśl, Najdroższa, ile jeszcze razy mnie to czeka! W obcy kraj, wśród obcych ludzi, ledwo się trochę zainstaluję, znowu w drogę. Wierzaj mi Grażynko, gdyby nie to, że mam Ciebie i że jesteś ciągle przy mnie, to uciekłbym chyba od tej wiecznej włóczęgi.

Znowu tyle napisałem o sobie, Kochanie! Napisz także dużo o sobie, tylko o sobie.

Całuję Cię i ściskam najgoręcej.

Duduś.

Ile ważysz? Jak wyglądasz? Ile godzin sypiasz?

PS. Chowaj marki dla mojej Mamusi!

Grażyna od rana była zdenerwowana. Najpierw miała próbę w Radiu, potem musiała pojechać na Kopernika po listy, w końcu pobiec do Towarzystwa Muzycznego, żeby przećwiczyć Kwintet Maliszewskiego[32], który miał zostać wykonany w Radiu drugiego stycznia nowego – już tysiąc dziewięćset trzydziestego szóstego – roku!

Szła ulicą, z pochyloną głową schowaną za kołnierzem zimowego płaszcza, a zacinający śnieg przyklejał się do policzków, osiadał na rzęsach i nosie. Strzepnęła go dopiero w budynku Radia, na portierni.

– Zimno, panno Grażynko? Przydałoby się męskie ramię, żeby się rozgrzać, co? – zaśmiał się szatniarz.

Grażyna spojrzała lodowato, bez słowa wzięła numerek na płaszcz. Skacząc po kilka stopni, wbiegła na piętro, gdzie czekali już członkowie orkiestry.

– Ja na święta przyrządzę karpia w galarecie – powiedziała głośno Eugenia, a waltornista zaśmiał się tubalnie.

– Ciekawe, kiedy to zrobisz, skoro nawet w Wigilię gramy!

– Jak to w Wigilię?! Przecież mieliśmy dostać wolne.

– Wolne dostaniesz, ale na tamtym świecie!

– Bardzo dużo wolnego! – chichotał flecista, puszczając do Grażyny perskie oko.

– Więc w Wigilię mamy próbę, a dodatkowo audycję, która trwa do siódmej?

– Do dziewiątej, moja droga, do domu dotrzemy po Świętym Mikołaju – sprostował fagocista i wzniósł oczy do sufitu.

– To skandal!

– Możesz poskarżyć się dyrektorowi.

– A żebyś wiedział, że tak zrobię! – podchwyciła Grażyna, odwróciła się i pobiegła wąskim korytarzem, aż do drzwi opatrzonych tabliczką „Dyrektor Polskiego Radia”. Zapukała triolą szesnastkową i nie czekając na reakcję, weszła do środka. Dyrektor siedział za biurkiem i przeglądał jakieś papiery.

– Proszę o zwolnienie mnie z próby w Wigilię! – Grażyna wypaliła bez zastanowienia.

– Z jakiego powodu?

– Przyjeżdża mój brat z bratową, siostrą, ciotką, a mama nie może sama wszystkiego przygotować, poza tym uważam, że to przesada tak nas męczyć w Wigilię!

– Przypominam, że to przywilej pracować w Polskim Radio, nasz koncert dotrze do ludzi właśnie w wigilijny wieczór, to wyróżnienie dla całej orkiestry. Dlatego, panno Grażynko, zwalniam panią z próby, ale nie z koncertu, rozumiemy się?

– Tak. Dziękuję.

– Nie puściłbym pani, gdyby pani była mężczyzną – powiedział dyrektor, kiedy odemknęła drzwi.

– A to dlaczego?

– Znacznie lepiej od nas gotujecie… – stwierdził uszczypliwie, a Grażyna poczuła złość.

– Choć raz cieszę się, że jestem kobietą, szkoda, że nie dotyczy to wykonania moich utworów. Czasami mam wrażenie, że w wielu rzeczach jestem lepsza od niektórych panów.

– No, niech się pani nie złości, myślę, że niedługo sytuacja się zmieni… Wesołych świąt, panno Grażynko, proszę pozdrowić mamusię.

– Wesołych świąt, panie dyrektorze – powiedziała i wyszła z gabinetu.

Kiedy wróciła do sali prób, Fitelberg spojrzał z ukosa.

– Dwa spóźnienia, a każdy bez wyjątku wylatuje z orkiestry!

– Byłam u dyrektora.

– Proszę siadać, zaczynamy – syknął dyrygent i z uniesioną batutą czekał, aż Grażyna zajmie miejsce, a potem nastroi instrument, zgrywając się z A zagranym przez Eugenię.

– Zwolnił cię?

Grażyna skinęła głową.

– Mnie też.

– Traktuje nas jak kucharki, to okropne!

– Czy panie długo mają zamiar omawiać swoje niezwykle ważne sprawy? – Fitelberg nie wytrzymał i uderzył otwartą dłonią w pulpit. Wszyscy zamarli w przerażeniu, jak grupa uczniaków strofowana przez nauczyciela. Po chwili popłynęła muzyka, tylko dzięki niej Grażyna jakoś się trzymała.

Po próbie w Radiu, najszybciej jak mogła, pojechała tramwajem na Kopernika. W progu wpadła na Bogdana.

– Wychodzisz?

– Jestem umówiony z profesorem Andrzeja – powiedział wyniośle Bogdan.

– Coś się stało?

– Jak to, nie wiesz? Andrzej skończył pisać swoją pracę naukową na konkurs i prosił mnie, żebym oddał kopię profesorowi.

– Przysłał do ciebie pracę? Dlaczego nie do mnie?

– Tego, moja droga, nie wiem! – Wargi Bogdana wygięły się w lekko ironicznym uśmiechu, który miał oznaczać, że tak nieważna istota jak ona nie zasługuje nawet na chwilę uwagi, a myśl, że jego przyjaciel mógłby powierzyć jej ważną dla kariery zawodowej misję, wydawała się wprost niedorzeczna. Po chwili milczenia dodał:

– To męskie sprawy, między przyjaciółmi.

– Mogę to załatwić, nie kłopocz się.

– Andrzej prosił mnie, spełnię jego prośbę. Jako kobieta nigdy nie zrozumiesz męskich spraw.

Grażyna odsunęła się z irytacją, najchętniej wyrwałaby mu z rąk paczkę i pobiegła do profesora. Dlaczego Andrzej naraził ją na takie przykrości? Gdyby przed wyjazdem została jego żoną, tak jak chciała, teraz nikt nie panoszyłby się w jej życiu, nie ranił uczuć! Jakim cudem wytrzyma jeszcze prawie rok, skoro Bogdan uważał, że ma większe prawa do Andrzeja niż ona jako przyszła żona! To okropny skandal!

Kroki Bogdana zadudniły na schodach, a Grażyna weszła do mieszkania Andrzeja. Rzeczy Bogdana walały się wszędzie, nawet w pokoju Andrzeja. Pozbierała krawaty, swetry, buty, marynarki i rzuciła na kanapę w drugim pokoju. Potem usiadła na łóżku i rozpłakała się. Czasami miała wrażenie, że codzienność ją przerasta, że nie podoła tylu sprawom naraz. Nie wystarczyło skomponować dobrego utworu, trzeba było jeszcze sprawić, żeby został wykonany. W tym celu musiała zwykle przeprowadzić nieskończenie wiele rozmów z mężczyznami, którzy traktowali ją z lekceważeniem tylko dlatego, że była kobietą! Że też nie przyszła na świat jako mężczyzna! Komponowałaby spokojnie, otoczona szacunkiem, ochraniana przez rodzinę. Tak było w domach jej przyjaciół kompozytorów, których żony dbały spokój. Czy świat kiedyś się zmieni? Grażyna westchnęła ciężko i wtuliła twarz w poduszkę, poczuła ledwo uchwytny zapach Andrzeja, który prawie zupełnie wywietrzał w ciągu ostatnich tygodni. Co teraz robił Duduś? Czy myślał o niej? Co zrobi, jeśli nie wróci? Tylko Andrzej był naprawdę dowcipny, ironiczny i ambitny. Za nic na świecie nie wytrzymałaby z kimś poważnym, kto prowadziłby mieszczańskie życie. A może muzyk byłby lepszy, może Eugenia w Krzemieńcu miała rację? Grażyna wytarła oczy i spojrzała na stojący na komodzie budzik, wskazywał pół do trzeciej. Zerwała się i wybiegła z mieszkania tak szybko, że prawie zapomniała, po co przyszła. W ostatniej chwili wyjęła ze skrzynki listy, a potem pobiegła na próbę do Towarzystwa Muzycznego. Próba przeciągnęła się do dziewiątej wieczorem, więc do domu wróciła przed dziesiątą. Obie panie pisały coś w swoim pokoju. Grażyna zajrzała do nich.

– Dobranoc, mamusiu.

– Oni cię zamordują tymi próbami, dziecko.

– W Wigilię będę musiała być w biurze aż do wieczora, nie zdążę kupić choinki – zauważyła Wanda.

– Ja kupię, maleńką, ubraną, taką jak lubisz najbardziej, Wan.

– W kwiaciarni na rogu? Widziałam je dzisiaj, są prześliczne! Ale czy zdążysz?

– Nie mam próby, wszystko naszykuję po południu, a potem polecę na koncert.

– Posłuchamy cię przez radio razem z Kiejstutami.

– Wyśpię się pierwszego dnia świąt, wreszcie będę miała wolne!

– Dobranoc, córeczko.

– Dobranoc, mamo.

Dopiero kiedy wróciła do swojego pokoju, poczuła zmęczenie. Było tak przytłaczające, że nie mogła zasnąć, wszystkie nerwy w jej ciele napięły się do granic możliwości. Po kilku minutach zapaliła lampkę, żeby napisać list do Andrzeja, który nada jutro razem z książkami:

Warszawa, 23 grudnia 1935 r.

Kochany Dudusiu!

Przede wszystkim, gapo, dlaczego w ostatnim liście z Wiednia nie przesłałeś mi adresu włoskiego? Co?! W każdym wypadku (gdybyś nawet nie mieszkał w Instytucie), to i tak byś tam bywał. Chciałam Ci przesłać na gwiazdkę dwie książki, a tak dostaniesz je dopiero po świętach, ale sam jesteś winien Kochanie. Niestety mogę wysłać Ci tylko książki, choć w myślach obsypuję Cię kwiatami i rzeczami, które najlepiej lubisz, pocieszam się, że odbiję sobie to za rok.

Wyszło drugie wydanie „Zmor” Zygadłowicza [!] i zostało skonfiskowane ze względu na ilustracje (I wyd. było bez ilustracji). Udało się jeszcze złapać jedną książkę dla Ciebie. Z powodu tych „Zmor” był straszny gwałt w Warszawie. Recenzje nadzwyczaj dobre i strasznie złe, odbył się także wieczór literacki, w którym brali udział najwybitniejsi literaci polscy. Była strasznie gorąca dyskusja!

Swego skromnego zdania, co do tej książki nie wygłaszam, tylko posyłam książkę byś przeczytał. Druga książka to „Granica” Nałkowskiej. […]

Wiele płacisz w Instytucie? Czy już mieszkasz i jaki jest nastrój w Instytucie? Jak Ci się wydaje, czy skorzystasz dużo pod względem lekarskim? Czy przyjemny jest doktor naczelny? Jakich masz kolegów i koleżanki? Napisz mi również, co Włosi wypisują w gazetach w związku ze sprawą abisyńską. Strasznie jestem ciekawa!

Całuję Cię strasznie mocno i serdecznie, Grażyna.

W Wilię wypijemy Twoje zdrowie (ja wodą).

Kochanie! Będę ciągle myśleć o Tobie. Mamusi foto posłałam. Idź na koncert symfoniczny. Jestem ciekawa, jaka tam orkiestra!

Potem zgasiła światło. Długo jeszcze przewracała się z boku na bok, zanim zapadła w płytki sen.

32 Witold Maliszewski (1873–1939), polski kompozytor, dyrygent i pedagog. Autor m.in. pięciu symfonii, koncertu fortepianowego, baletu Boruta, utworów kameralnych oraz Requiem i Missa Pontificalis (1930).

Wigilia w Instytucie była mało oficjalna. Włoscy lekarze pojechali do domów, na miejscu została garstka cudzoziemców, którzy sennie przemierzali puste korytarze mieszkalnego skrzydła szpitala. Profesor Morelli przed obiadem złożył życzenia wszystkim lekarzom, kilka osób odpowiedziało oklaskami, ktoś po przeciwnej stronie sali gromko zawołał: Alleluja, to wszystko. Tylko porcje obiadu wydawały się bardziej obfite niż zwykle. Andrzej zjadł dodatkowy kawałek ciasta, dostał kilka pomarańczy, a potem odebrał z portierni list od Grażyny. Usiadł w pokoju ogólnym, rozerwał kopertę i zabrał się do czytania.

– Dobre wiadomości z domu?

Andrzej oderwał wzrok od papieru i spojrzał na wysokiego, szczupłego mężczyznę o śniadej cerze, ciemnych oczach i nieco egzotycznej urodzie.

– Jestem doktor Feliks Estakis, razem z kolegami zastanawialiśmy się, czy nie miałby pan ochoty wpaść z nami do kina?

Wzrok Andrzeja zatrzymał się na dwóch mężczyznach stojących przy drzwiach, którzy w odpowiedzi na jego spojrzenie lekko się ukłonili. Byli swobodnie ubrani, w sztuczkowe spodnie i koszule bez krawatów.

Andrzej podszedł do mężczyzn.

– Doktor José Rocheta z Portugalii i doktor Papadopulos z Grecji, ja pochodzę z Estonii.

– Cieszę się, że panów poznałem. Andrzej Biernacki, jestem Polakiem. Chętnie wybiorę się z panami do miasta.

– Jeszcze złapiemy tramwaj.

– W święta rzadko jeżdżą.

– Pójdę po sweter i dogonię panów na przystanku.

– Nieźle mówi pan po włosku.

– Na tyle, żeby porozumieć się z pacjentami.

– Poczekamy na przystanku – zaproponował Portugalczyk i Andrzej pobiegł na górę. Zostawił na biurku list, potem z uczuciem ulgi, że nie musi spędzać Wigilii samotnie, zbiegł do nowych kolegów. Tramwaj lekko zarzucał na zakrętach. Po dwudziestu minutach znaleźli się bliżej centrum, wysiedli na ostatnim przystanku.

– Czy pan wie, że racje żywnościowe w Instytucie zostały ostatnio bardzo zmniejszone?

– Nie wiadomo, co będzie dalej, jak potoczą się sprawy z Abisynią.

– Słyszał pan, co donosi Czerwony Krzyż? Podobno Mussolini nie patyczkuje się, wydał rozkaz użycia gazu musztardowego, są setki zabitych, oczywiście mówię o ludności cywilnej! – Doktor José lekko poczerwieniał na myśl o zbrodniach rządu faszystowskiego.

– A w Niemczech sprzyja mu Hitler, świat staje się coraz bardziej nieprzewidywalny, nie mam pojęcia, do czego to doprowadzi.

– Za kilka miesięcy jadę do Berlina – powiedział Andrzej, kiedy przecinali Piazza del Popolo, który rozwidlał się na trzy główne ulice Rzymu. Bliźniaczo wyglądające kościoły: Santa Maria dei Miracoli obok Santa Maria in Montesanto zaczynały chować się w zapadającym mroku.

– Zostanie pan na otwarcie olimpiady?

– Prawdopodobnie tak.

– Gazety piszą, że wojna abisyńska potrwa latami, teraz toczą się walki na froncie erytrejskim, Włochami dowodzi De Bono, okropna kreatura, podobnie jak Mussolini.

– Tubylcy nie mają szans.

– Podobno masowo trafiają do niewoli.

– Są mordowani. Opowiadał mi znajomy przedstawiciel Czerwonego Krzyża, oczywiście w zaufaniu, że przez pomyłkę zbombardowano ich obóz, używając właśnie gazu musztardowego. Wyobrażacie sobie panowie skalę tych ofiar? Co za bestialstwo!

– Jak zapatrują się na to władze Instytutu? – Pytanie Andrzeja zawisło nad ich głowami, wywołując ogólną konsternację.

– A jak pan myśli? Dyrektor tańczy, jak mu władze zagrają.

– Partia faszystowska trzyma wszystkich za gardło, no i te ich bojówki, dzieciaki w brunatnych koszulach. Żeby pan widział parady! Niedawno, kiedy wracałem tramwajem do Instytutu, trafiłem na musztrę, coś okropnego… Tym dzieciakom w głowach się poprzewraca.

– Panowie, mamy święta! Poza tym skupmy się na medycynie, po to przyjechaliśmy na stypendia naukowe – mruknął doktor José i wskazał plakat filmowy, który wisiał na fasadzie kina.

– Zdaje się, że nie mamy wyboru, grają tylko Annę Kareninę, wchodzimy?

Wszyscy skinęli głowami na znak, że nie można wybrzydzać, jakoś przecież trzeba spędzić Wigilię z dala od swoich rodzin.

Andrzej usiadł w miękkim fotelu obitym czerwonym flauszem, patrzył na ekran z coraz większym wzruszeniem. Dlaczego nie ogląda tego filmu z Grażyną? Jakie to szczęście, że ich życie nie jest tak straszne jak dzieje literackich postaci. Ostatecznie dziewięć miesięcy szybko upłynie i znowu będą razem. Zapalono światło, Andrzej przetarł policzek szorstkim gestem.

– Chyba się pan nie wzruszył do łez, doktorze? – José uśmiechnął się ciepło, a potem poklepał go po ramieniu. – Ja też zostawiłem w domu piękną kobietę, Ivone. Jak ma na imię pańska żona?

– Grażyna.

– Oryginalne imię.

– Litewskie.

– A więc ożenił się pan z Litwinką.

– Z Polką, uważa siebie za Polkę, jej ojciec pochodzi z Litwy. Niestety nie jest jeszcze moją żoną.

Doktor Papadopulos usłyszał ostatnie słowo, na które zareagował flegmatycznym mruknięciem:

– Żona dobra tylko na początku, potem zmienia się we własną matkę.

– Współczuję, kolego – zaśmiał się Portugalczyk. Estończyk zachichotał i śmiał się aż do chwili, kiedy weszli do kawiarni. Wypili po lampce wina, a potem ostatnim tramwajem wrócili do Instytutu.

– Dobranoc panom, dziękuję za miłe towarzystwo.

– My również.

Ukłonili się i rozeszli do swoich pokojów. Okazało się, że Portugalczyk mieszkał za ścianą.

– Wie pan, że o jedenastej gaszą światła? Specjalnie kupiłem latarkę do czytania.

– Mam ze sobą latarkę – uśmiechnął się Andrzej, zamykając drzwi pokoju. Usiadł za biurkiem i szybko napisał list do Grażyny.

Opisał cały dzień, nowych znajomych, a także film:

Ile razy coś bardzo intensywnie przeżywam i Ciebie nie ma koło mnie, to mam zawsze wrażenie, że dzieje się straszna krzywda, że nie mogę Ci wszystkiego powiedzieć co czuję, ani się do Ciebie przytulić, ani się wyżalić przed Tobą, Moja Najdroższa. Jak wróciliśmy z kina, to oni się wygłupiali na psychologię, a ja nic mówić nie mogłem, w gardle mnie ściskało i mało brakowało, żebym się nie rozbeczał jak dziecko. Co ja zrobię, jak tak ciągle będzie?

Zdaję sobie dobrze sprawę, że nie jest to ani egzaltacja, ani przewrażliwienie, tylko po prostu stałaś się częścią mego życia i ta druga część, która tak lekkomyślnie pofrunęła, nie może już prawdziwie żyć bez Ciebie. Co zrobić? Chyba się zakopać po uszy w robocie, żeby ten fatalny okres jak najprędzej minął. Moja Najdroższa! Nie przejmuj się tym wszystkim, bo nawet jak do Ciebie piszę, to mi się trochę lżej robi na duszy, a zresztą to się przecież wreszcie skończy i będziemy znowu razem. Czy Ty wiesz, że dla mnie to „razem” to jest już jakieś nieziemskie marzenie i boję się o tym myśleć?

Strasznie jest późno i za chwilę przyćmią światło.

Przytulam się do Ciebie bardzo mocno i całuję milion razy na dobranoc. Jutro dokończę list i wyślę.

Moja Najdroższa!

W Wigilię było wyjątkowo zimno, termometry wskazywały minus osiem stopni. Grażyna otworzyła szafę i spojrzała na futerko od Andrzeja. Miała je nosić tylko na specjalne okazje, ale dziś właśnie była taka okazja, Wigilia, a jednocześnie pierwsze od niepamiętnych czasów wolne przedpołudnie. Przez chwilę się wahała, w końcu założyła je. Przejrzała się w lustrze, pasowało jak ulał. Musiała przyznać, że tym razem Bogdan spisał się na medal.

– Wyglądasz jak królowa!

Wanda stała w progu pokoju i obserwowała siostrę spod przymkniętych powiek. Chwilę się namyślała, w końcu wysunęła zza pleców jakiś pakunek.

– Grażynko, pomyślałam, że jednak byłoby dobrze, gdybyś teraz zobaczyła ten prezent, bo jeśli ci się nie spodoba, możesz zamienić.

– Taki wielki prezent – od kogo?

– Andrzej prosił Bogdana, a Bogdan mnie i razem kupiliśmy torebkę, bo przecież potrzebujesz nowej torebki na koncerty czy wyjścia publiczne.

Wanda podała jej paczkę, a Grażyna rozwiązała czerwoną kokardkę. Przez chwilę patrzyła na torbę, zbyt toporną, nieefektowną, wprost brzydką i zastanawiała się, co zrobić.

– Nie podoba ci się! – zawołała Wanda, marszcząc nos, żeby ukryć rozczarowanie.

– Nie, bardzo ciekawa, ale…

– Wiedziałam, że nie jest w twoim guście, ale Bogdan namawiał i pomyślałam, że może ma rację. Ale, Grażynko, w sklepie zamienią na inną, tylko sama zdecyduj. W środku jest metka.

– Dziękuję, Wandziu, bardzo się postarałaś, tyle kłopotu sobie zadałaś specjalnie dla mnie!

Grażyna objęła siostrę i przez chwilę stały przytulone na środku pokoju, jak kiedyś, gdy były małe i pocieszały się wzajemnie po próbach, które nie szły tak dobrze, jak oczekiwał ojciec. „Jakie życie bywa dziwne” – pomyślała Grażyna. „Czasem wydaje się, że wszystkie gesty, słowa zostały zaplanowane i tylko czekają na moment, gdy wypowiemy je głośno, jak dźwięki wirujące w przestrzeni, jeszcze niezapisane, które zabrzmią podczas prawykonania nowego utworu”. Jej życie płynęło pomiędzy chwilami pisania muzyki, mniej realne od komponowania. Czy o tym mówił stary profesor Dobkiewicz?

– Nie pogniewacie się, jeżeli jednak zamienię torebkę na inną?

– Oczywiście, że nie!

– Ja też mam coś dla ciebie!

Grażyna pobiegła do pokoju. Z dna szafy wyjęła nowiutką maszynę do pisania, którą kupiła zaraz po powrocie z Krzemieńca. Wtedy schowała ją, żeby zrobić Wandzi niespodziankę.

– Nowa maszyna! Przecież to kosztuje majątek!

– Potrzebujesz maszyny jak mało kto, już nie mogłam patrzeć na twoje wiecznie czarne od tuszu palce, siostrzyczko.

– Jesteś taka dobra, Grażynko!

Nos Wandy znowu zaczął drżeć, tym razem nie opanowała wzruszenia i w zielonych oczach zalśniły łzy.

– Nie płacz, siostrzyczko, masz taką minę jak wtedy, kiedy uwierzyłaś, że Kiejstut może cię zakopać w dołku wywierconym końcem ołówka.

– Był okropny, nie wiem, dlaczego mu wierzyłam.

– Miałaś trzy latka, a on opanował sztukę hipnozy, myślę, że byłaś jego królikiem doświadczalnym, chociaż nikt z nas nie zdawał sobie z tego sprawy.

– Kiejstut przyjdzie o siódmej.

– Ucałuj go ode mnie, o tej godzinie będę grała w Radio.

– Biedna Grażynko, tak się dla nas wszystkich poświęcasz… – Wanda płakała coraz głośniej.

– Co się tu dzieje? Beczycie zamiast cieszyć się świętami! – zawołała matka, stając na progu pokoju.

Obydwie zerwały się jak spłoszone ptaki. Grażyna stukając obcasami, w futerku od Andrzeja, z torbą pod pachą pobiegła do sklepu i wymieniła brzydki model na torebkę z delikatnej skóry renifera. Potem w kwiaciarni na rogu kupiła choinkę ubraną w różowo-niebieskie bombki, zrobiła zakupy w sklepie na dole, a kiedy objuczona siatkami wróciła do domu, zabrała się do gotowania. Dzień upłynął jeszcze szybciej niż zwykle, miała wrażenie, że godziny zmieniły się w szesnastkowe przebiegi, po których wybrzmieniu musiała pędzić do Radia na audycję.

Koledzy w orkiestrze byli dziś odświętnie ubrani, a Fitelberg uśmiechał się dobrotliwie, niemal czule, kiedy dyrygował Koncertem d-moll Bacha. Eugenia mrugnęła porozumiewawczo do Grażyny, zabawnie wznosząc oczy do nieba na znak ulgi, że koncert dobiegnie końca i wszyscy wrócą do domów na spóźnioną Wigilię.

Kilkanaście minut później, trzymając pod pachą futerał ze skrzypcami, Grażyna prawie biegła przez wyludnione miasto w kierunku Mokotowskiej. „Co teraz robił biedny Duduś?” – myślała dokładnie w chwili, kiedy Andrzej wychodził z kina przy Piazza del Popolo i wolno szedł do tramwaju. Jego nowi koledzy śmiali się głośno, żeby przykryć wzruszenie, które odczuwali po obejrzeniu Anny Kareniny. Czterech lekarzy z dala od swoich domów, żeby zapomnieć o tęsknocie, usiadło na chwilę w ulicznej kawiarni i zamówiło po kieliszku czerwonego wina.

– Panowie, wznoszę toast za naszą znajomość, niech trwa! – powiedział pompatycznie José, a pozostali podnieśli do góry kieliszki.

– Możemy kiedyś wypuścić się razem do Neapolu.

– Albo na Sycylię.

– Chciałbym zwiedzić Pompeje – zwierzył się Andrzej.

– Umawiamy się zatem na wspólny wyjazd w przerwie wielkanocnej.

– Aby do wiosny, panowie!

Po chwili wszyscy czterej wyszli z kawiarni i wolnym krokiem typowym dla turystów, których prawie nie było w Rzymie, poszli na przystanek tramwaju.

Kiedy Grażyna wróciła do domu, cała rodzina siedziała przy stole w kuchni.

– Grażynko, świetnie graliście, koncert był świetny, wasza orkiestra robi postępy – powiedział Kiejstut i pocałował siostrę w policzki. Pachniał wodą kolońską, był gładko ogolony, a rogowa oprawka okularów dodawała mu powagi.

– Jak się czuje nasz filozof?

– Nie ironizuj, siostrzyczko, przeczytamy ci list od Witka, który dziś przyszedł, a raczej jego fragment.

– Przeczytaj nasze „dramaty”, wiesz, Grażynko, graliśmy w „dramaty” – powiedziała Halszka, a jej siostra skinęła poważnie głową. Obydwie – żona Kiejstuta Halszka i jej siostra Janka – były niezwykle szczupłe, miały jasne włosy, które falując, naturalnie opadały na ramiona, ubierały się według najnowszej mody i nawet w domu nosiły eleganckie pantofle. Obydwie uczyły się śpiewu u Karoliny Korwin-Szymanowskiej, którą poznały dzięki Grażynie. Może pod ich wpływem Wanda zapragnęła uczyć się śpiewu?

– Witek pisze: „Kochani! Święta spędzam z tatusiem, u naszej litewskiej rodziny, ale potem śmigam do Pragi na cykl koncertów. Bardzo stęskniłem się za mamusią, więc wpadnę do was na pewno, ale jeszcze nie wiem kiedy. Trzymajcie dla mnie wolne nakrycie!”.

– Mój kochany Wituś przyjedzie! – Mamusia klasnęła w dłonie i uśmiechnęła się do reszty dzieci. Wszyscy już dawno byli dorośli i samodzielni, a ona stale miała wrażenie, że widzi ich grających na małych instrumentach, poważnych, skupionych, pochłoniętych muzyką bardziej niż zabawą, jakby przeczuwali, że na muzykowaniu upłynie całe ich życie.

– Pamięta mamusia, jak Wituś spadł z fortepianu?

– Był w beciku, na szczęście nic mu się nie stało.

– Nawet jako niemowlak był narwany – zażartowała Wanda.

– A Ty, Grażynko, przez dwa miesiące po urodzeniu leżałaś w wacie. Byłaś taka maleńka jak laleczka.

– Pierwszym moim wspomnieniem jest muzyka – stwierdziła niespodziewanie Grażyna, jakby właśnie przypomniała sobie ciepłe, różowe światło i dźwięki fortepianu, a może skrzypiec?

– Twoi bracia już wtedy grali z waszym tatusiem.

– Gdyby nie ojciec, niczego byśmy nie osiągnęli – powiedział poważnie Kiejstut i poprawił okulary.

– Zagrajcie coś – poprosiła mamusia.

Kiejstut usiadł przy fortepianie i wziął parę akordów, z których wyłoniła się melodia jej ulubionej kolędy – Lulajże Jezuniu. Grażyna oparta o Wandę przymknęła oczy. Halszka z Janką zaczęły śpiewać, a mamusia uśmiechała się do niewidzialnego Witka. Kiedy byli wszyscy razem, świat wracał na właściwe tory, jakby więzi z dzieciństwa okrywały ich ciepłym kokonem.

Muzyka płynęła wolno, zaśpiewali wszystkie najpiękniejsze kolędy, a Kiejstut płynnie przeszedł do Tematu z wariacjami na fortepian. Podniósł głowę i uśmiechnął się do siostry.

– Pamiętasz, Grażynko? Skomponowałaś to jako dziecko.

– Miałam piętnaście lat.

– Lubię koniec wariacji, krótkie fugato, w którym motyw czołowy ukazuje się w tonacji równoimiennej, w E-dur.

– Jestem ciekawa, braciszku, co powiesz o moim Trio, które właśnie wysłałam na konkurs.

– Z radością zobaczę nuty – powiedział Kiejstut, zamykając klapę fortepianu.

Halszka i Janka nadal cicho nuciły, mamusia wypiła kieliszeczek wiśniówki i oglądała prezenty, które dostała od dzieci. Najbardziej przypadły jej do gustu kapcie od Wandzi, praktyczny prezent.

Kiejstut usiadł obok Grażyny i w świetle lampy przeglądali nuty, coś szeptali, pogwizdywali, co jakiś czas wymieniali porozumiewawcze spojrzenia. Reszta rodziny zajęła się sprzątaniem. Dziewczęta – tak Maria myślała o synowej i jej siostrze – pomogły w kuchni, Wanda wytarła talerze, a potem razem przygotowały dodatkowe miejsca do spania. Nie było mowy, żeby wypuściła ich do domu o tak późnej godzinie! Jutro przed nimi pierwszy dzień świąt.

Grażyna przewróciła ostatnią kartkę nut, a Kiejstut gwizdnął z podziwem.

– Masz talent, siostrzyczko, to prawdziwe cudo.

– Tak uważasz? Boję się, że obój może brzmieć zbyt egzotycznie.

– Zabrzmi znakomicie, jestem pewny. To niemal metafizyczny utwór, zajęłaś się badaniem ducha.

– Mówisz to jako filozof czy muzyk?

– Tak powiedziałby Bergson, którego uwielbia Witek.

– Witek kiedyś mi mówił, że poznanie polega na wchodzeniu w rzecz, na docieraniu do absolutu.

– Ale pamiętaj, że absolutny ruch zakłada, że przedmiot ma wnętrze, duchowe stany, które poznajemy bezpośrednio dzięki wyobraźni i współodczuwaniu. Doświadczenie jest zmienne i zależy od ruchu lub spoczynku przedmiotu, poruszamy się bowiem razem z nim. Ruch pojmiemy od wewnątrz, sam w sobie. W ten sposób uchwycimy absolut.

– Nie bardzo potrafię sobie to wyobrazić.

– Pomyśl, że nasza osobowość ma formę kuli, która rozpływa się na zewnątrz, tu są postrzeżenia świata materialnego, pogrupowane w przedmioty. Głębiej mamy wspomnienia powiązane z postrzeżeniami i wyjaśniające je. Odrywają się od dna osobowości przyciągane przez powierzchnię. Odczuwamy dążenia, nawyki ruchowe, potencjalne czynności. Trzeba pochylić się ku środkowi swojego wnętrza, by znaleźć to, co najbardziej jednolite w nas i stałe. Dostrzegamy ciągłość przepływu, kolejność stanów, które zapowiadają to, co nastąpi, zawierają to, co poprzedza. Nie zaczynają się i nie kończą, tylko tworzą ciąg. Przeszłość idzie naszym tropem i pochłania teraźniejszość. Nasze Ja rozwija się w trwaniu poprzez sam ruch, napięcia i rozluźnienia. To jedność posuwającego się do przodu ruchu, a zarazem wielość stanów. Trwanie staje się. Wewnętrzne życie jest rozmaitością jakości, ciągłością postępu, jednością kierunku.

– Muzyka jest w ciągłym ruchu i zmienności, dlatego Witek tak bardzo lubi Bergsona.

Grażyna zamilkła i patrzyła na kobiety, które właśnie skończyły szykować dodatkowe miejsca do spania.

– Życzę ci, Grażynko, żebyś wygrała ten konkurs, Trio jest tego warte!

– Mam dużą konkurencję, a jestem jedyną kobietą.

– Niczym się nie przejmuj, ostatecznie jak się nad tym zastanowić, co znaczą wszystkie ludzkie sprawy wobec ogromu kosmosu? Jesteśmy jak pyłki poruszane kosmicznym wiatrem.

– Dzieci, kładziemy się, już późno! – zawołała z oddali mamusia.

Kiedy w końcu zgaszono światło, było dobrze po pierwszej w nocy.

Trzydziestego grudnia Andrzej odebrał na portierni awizo. Portier wytłumaczył mu, jak dojść na pocztę: musiał skręcić w lewo, potem kilka kroków przejść prosto, następnie w prawo, przez podwórze pod arkadami, znów w lewo schodkami w dół, aż zobaczy niski budynek z ogrodem…

Godzinę krążył po okolicy, w końcu znalazł miejscową pocztę, z zewnątrz przypominającą bardziej muzeum niż urząd. Paczka okazała się tak ciężka, że musiał zapłacić dodatkowe cło. Wyjął z kieszeni portfel, żeby przeliczyć sumę, która została z niewielkiego stypendium przysyłanego przez Fundację Potockiego z Warszawy. Po dokonaniu opłat za pokój w Instytucie i wyżywienie, po kupieniu niezbędnych medycznych książek niewiele zostało. Westchnął, schował paczkę pod pachę i wrócił do pokoju. Kiedy rozerwał papier, ujrzał dwie książki: Zmory Zegadłowicza oraz Granicę Nałkowskiej. Przekartkował je z ciekawością, ze środka wypadła pocztówka napisana przez Grażynę. Przeczytał ją kilkakrotnie, zanim poczuł spokój.

Ktoś zapukał do drzwi.

– Panie doktorze, wszyscy czekają – zawołała pielęgniarka przysłana przez grupę lekarzy.

Andrzej chwycił biały fartuch, energicznym krokiem wyszedł na korytarz. Gdy w grę wchodziły sprawy zawodowe, stawał się stanowczy i opanowany, zupełnie jakby było w nim dwóch mężczyzn, jeden niepewny, zakochany, drugi surowy, nieznoszący sprzeciwu lekarz.

Przez całe przedpołudnie uczestniczył w obchodach, poznawał nowych pacjentów, z którymi rozmawiał w języku włoskim, co komplikowało się, kiedy pacjent mówił gwarą z południa lub z miejscowym akcentem. Na ogół jakoś się dogadywali. Profesor Morelli przedstawił mu nowe obowiązki.

– Oto pańskie laboratorium – oświadczył, otwierając drzwi gabinetu, jedne z dziesiątek białych drzwi wzdłuż korytarza. W gabinecie, pochyleni nad mikroskopami, siedzieli doktor José Rocheta i Feliks Estakis. Na widok Andrzeja uśmiechnęli się przyjaźnie.

– Już się znamy, panie profesorze.

– Znakomicie. A gdzie podziewa się doktor Papadopulos?

– Musiał pojechać do miasta, wyjaśnić jakieś problemy ze stypendium – wyjaśnił Estakis, a Morelli gniewnie zmarszczył brwi.

– Znowu? To niedopuszczalne. Jeżeli badania nie zostaną zakończone na czas, nie zaliczę kursu wszystkim panom!

– Zdążymy, panie profesorze.

– Mam nadzieję, panowie. – Morelli skinął głową na pożegnanie. Drzwi za jego plecami zamknęły się.

– Cieszę się, że razem pracujemy – powiedział Andrzej, siadając przy wolnym stanowisku.

– Nie licz na pomoc Papadopulosa, jego praktycznie nigdy nie ma, nie mam pojęcia, co robi całymi dniami!

– Uwodzi pielęgniarki!

– Trzeba przyznać, że przystojniak z niego.

– Biedak nie ma zdolności lingwistycznych – zauważył Andrzej i wyjął z kieszeni fiolki z materiałem komórkowym pobranym dziś do badań mikroskopowych. Ułożył próbówki na stole, sporządził chronologiczną listę, w końcu naszykował preparat. Wsunął szkło pod mikroskop i zajrzał w okular.

– Czym się zajmujesz?

– Przygotowuję preparaty do badania szpiku kostnego w gruźlicy.

– Jako drużyna musimy skupić się na badaniach anatomopatologicznych, które trzeba wykonać na miejscu. Nikt z nas nie zabierze zwłok ze sobą do domu, same preparaty można przebadać później. Dzielimy się pracą. Wyniki badań są w tej szufladzie, fotografie z sekcji, preparaty i tak dalej. Jutro ty z Papadopulosem przeprowadzacie sekcję kobiety.

José podsunął w jego stronę kopertę z dokumentami pacjentki. Zawierały historię choroby, karty badań, wyniki morfologii, a także informację, że zwłoki umieszczono w kostnicy szpitalnej, w podziemiach budynku.

Andrzej pochylił się nad dokumentami, zapisał kilka uwag w notesie, który zawsze nosił przy sobie, w końcu powiedział:

– Gruźlica prosówkowa ostra, wywołuje typowy obraz ciężkiej choroby zakaźnej; niewielka leukocytoza z neutrofilozą i dużym przesunięciem w lewo, limfopenia, aneozynofilia.

– Moim zdaniem to przypadek gruźlicy prosówkowatej przewlekłej, świadczy o tym limfocytoza – wtrącił José.

– Zwykle powstaje niedokrwistość, która może przedstawiać ciężki obraz porażenia szpiku kostnego, nawet jak w przypadku Flisa, z cechami niedokrwistości złośliwej, jednak w tym przypadku, nie jest to oczywiste.

– Masz rację, to nieoczywiste…

Andrzej uśmiechnął się do José, którego polubił najbardziej ze wszystkich nowych kolegów. Byli do siebie podobni, obydwaj cenili dokładność i systematyczność. Andrzej nauczył się precyzji od ojca, którego obserwował podczas pracy w lubelskim szpitalu. Ojciec jako lekarz miał prawdziwą charyzmę. Wywierał silny wpływ na współpracowników, a przede wszystkim pacjentów. Andrzej mimo woli naśladował jego gesty, w podobny sposób reagował na niespodziewane sytuacje. Z biegiem lat, kiedy sam został lekarzem, osiągnął biegłość w sztuce podporządkowywania sobie personelu, potrafił przekonać pacjentów do swoich racji. Z niewzruszoną pewnością podejmował odpowiednie leczenie. Do pracy podchodził niezwykle poważnie, przekonany, że pełni misję. Bycie lekarzem nie było zwykłą pracą, tylko powołaniem! Jeśli w Instytucie Forlaniniego zdobędzie praktyczne umiejętności z dziedziny przepalania zrostów płucnych, leczenia metodą odmy płucnej, przeprowadzania resekowania żeber, po powrocie do Warszawy pomoże bardzo wielu pacjentom.

– Może w sobotę wyskoczymy do miasta? – spytał przyjaźnie José.

– Z przyjemnością, chciałbym zobaczyć Via Appia Antica, Zamek Anioła, Watykan, słowem: nie wiadomo, za co się złapać!

– Jak w robocie – tyle tego, że czasem strach ogarnia!

– Nie narzekajmy, panowie, pracujmy, dopóki się da, Mussolini może napsuć nam krwi! – westchnął ponuro Estakis i do dziewiętnastej pracowali w ciszy. W końcu zamknęli laboratorium, przebrali się, umyli i poszli na kolację. Andrzej zjadł z apetytem kilka kanapek, a potem wrócił do siebie na górę. Położył się na łóżku, przymknął oczy i zaczął słuchać nadawanego przez radio koncertu Mascagniego[33]. Po wybrzmieniu ostatniego akordu, tuż przed zgaszeniem świateł, usiadł przy biurku i napisał do Grażyny:

Moja Grażynko!

Słuchałem przez radio „Iris” Mascagniego. Było to otwarcie sezonu operowego z Gigli[34]. Mówię Ci, że takiej bujdy w ogóle nigdy chyba nie słyszałem. Gość operuje orkiestrą jak sztubak, a w dodatku poza podszewką od „Cavallerie Rusticana” nie podlany, ale poplamiony nowym sosem, nic tam nie ma. Tymczasem jest „narodowym geniuszem”, „kwiatem kultury Italskiej” itp., zrobili z tych starczych wymiocin „dzieło”, które przewyższa „Cavallerię”. Żadnej krytyki, nawet ludzie boją się o tym prywatnie mówić. Widzisz Kochana Grażynko, wszędzie są „Zmory”.

W naszym radiu trudno jest złapać Warszawę, ale będę próbował Cię posłuchać. W tej chwili dostałem Waszą kartkę ze świąt. Okropnie Ci dziękuję za pamięć. Moja Najdroższa! Podziękuj również najserdeczniej Mamusi, Wandzi, Kiejstutowi, Halszce i Janeczce. Co to ma znaczyć, że nie będziesz nosić torebki? Bardzo, bardzo Cię proszę, żebyś ją nosiła i cieszę się bardzo, że sobie wybrałaś taką, jaka Ci się podoba. Chciałem Ci podarować coś użytecznego, a nie od parady i przykro by mi było, gdyby torebka leżała w kącie. Jak przyjadę, moja najukochańsza, to nie będę nic wiedział, ani na nic nie będę zwracał uwagi, tylko na Ciebie samą Maleńka! Reszta nie ważna, można powiedzieć proch, pył, fiume!

Całuję Cię najmocniej tysiąc razy i jeden.

Twój Duduś.

33 Pietro Mascagni (1863–1945), włoski kompozytor, uważany za twórcę weryzmy w operze włoskiej. Autor oper m.in. Cavalleria rusticana (1890), L’amici Fritz, Silvano, Zanetto.

34 Beniamino Gigli (1890–1957), włoski tenor.

Kartkę do Andrzeja napisali wszyscy razem pierwszego dnia świąt. Zjedli obiad przygotowany przez mamusię, a potem wypili herbatę i skubnęli ciasta. Grażyna pisała, śmiejąc się głośno, ale w głębi duszy czuła tęsknotę, a nawet irytację. Nie mogła pogodzić się z tym, że Andrzej jednak wyjechał z Wiednia. Uraził ją tak mocno, jakby rzeczywiście uprzedziła go o swoich planach. – Co za ironia losu! – szepnęła sama do siebie.

– Co mówisz, Grażynko?

Kiejstut spojrzał na siostrę z troską, jakby obserwował dzikiego ptaka, który został zamknięty w klatce.

– Nic, tak sobie mruczę pod nosem.

– Zupełnie jak ja, kiedy Kiejstut kazał mi powtarzać coś zaraz po przebudzeniu z hipnozy – zaśmiała się Halszka.

– Naprawdę powtarzałaś?

– Myślałam, że koniecznie muszę to powiedzieć, ale nie wiedziałam dlaczego.

– Nie bawcie się hipnozą, to niebezpieczne! – upomniała poważnie mamusia.

– Halszka jest doskonałym medium!

– Bo jest łagodna, ale mnie nigdy byś nie zahipnotyzował, braciszku! – zawołała buńczucznie Wanda.

– Ani mnie! – wtórowała jej Grażyna. – Czytałam, że nie można zahipnotyzować nikogo o duchu przekornym, materialisty o nastawieniu sarkastycznym, w przeciwieństwie do idealistów lub marzycieli albo osób delikatnych jak Halszunia.

– Jednak znacznie łatwiej jest uśpić osoby, na które silnie działa muzyka – zauważył Kiejstut.

– W jaki sposób?

– Stan hipnotyczny można wywołać przez długotrwałe patrzenie na mały, błyszczący przedmiot umieszczony trochę powyżej oczu albo przy pomocy delikatnych dźwięków, takich jak stukot wskazówek zegarka, przytłumiona muzyka, puszczony w ruch metronom.

– Zaraz przyniosę metronom!

Wanda pobiegła do pokoju Grażyny, za chwilę wróciła z metronomem. Ustawiła stożkowy przedmiot na stole, zdjęła klapkę, puściła w ruch wahadło, a potem wyzywająco spojrzała na Kiejstuta.

– Kogo miałbym zahipnotyzować i dlaczego?

– Grażynę, żeby mniej pracowała! – zawołała Wanda.

– Wandę, żeby zakochała się w koledze z biura, który za nią szaleje – zachichotała Grażyna.

– To absolutnie niemożliwe!

– Siadaj, Wandziu.

Halszka, wyraźnie zadowolona, że tym razem Kiejstut nie przeprowadzi eksperymentów na niej, podsunęła Wandzi krzesło. Wszyscy stanęli w kręgu, nastała cisza, wahadło metronomu miarowo pukało, powieki Wandy zadrżały, lekko przymknęły się, jakby popadła w odrętwienie. Chciała się uśmiechnąć, nawet odemknęła powieki, ale po chwili same opadły. Nadal słyszała uderzenia metronomu, tylko że teraz dochodziły z oddali, na pierwszy plan wypłynął głos Kiejstuta.

– Podnieś rękę, wstań z krzesła i podejdź do fortepianu. Zagraj nam gamę G-dur, a następnie wróć na krzesło.

Wanda wstała powoli, podeszła do fortepianu i zagrała gamę, tak jak ostatnio, kiedy była dzieckiem. Czuła się, jakby otaczało ją ciepłe, letnie powietrze, a ona leżała na łące w Maryninie i gapiła się na płynące obłoki.

– Wandziu, kiedy następnym razem będziesz rozmawiała z Sergiuszem, uśmiechniesz się, a potem dasz się zaprosić na kolację. To miły mężczyzna, spędzisz przyjemnie czas. Po kilku spotkaniach, jeśli poprosi, żebyś została jego żoną, zgodzisz się. A teraz obudź się, kiedy doliczę do trzech. Raz, dwa, trzy…

Kiejstut pstryknął palcami, Wanda zamrugała powiekami i z trudem odemknęła oczy.

– Co tak patrzycie? Myśleliście, że dam się zahipnotyzować? Jestem odporna na takie rzeczy, silna jak tur, braciszku!

Wszyscy zaczęli się śmiać, nawet mamusia miała rozbawioną minę.

– Niech Grażynka usiądzie!

– Tak, koniecznie!

– Kiejstut niczego nie wskóra, przekonacie się!

Metronom znowu puszczono w ruch, dźwięk stał się wolny i monotonny, wgryzł się w jej umysł niemal boleśnie, a oczy Kiejstuta wydawały się podobne do wody w jeziorze. Grażyna siłą woli trzymała się świadomości. Słyszała stłumione chichoty bratowej i Wandy, posapywanie mamusi, końskie kopyta klapały o bruk ulicy, zaszczekał pies.

Kiejstut poważnie zapytał:

– Powiedz Grażynko, co teraz robisz, jest dzisiaj czternasty września tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego dziewiątego roku…

Grażyna zdążyła pomyśleć, że kończy się 25 grudnia 1935 roku, ale nagle usłyszała falę oklasków. Dochodziły z oddali, jakby przysłonięte ciężką kurtyną. Znała ten dźwięk od dnia pierwszego publicznego koncertu, od tysiąc dziewięćset szesnastego roku, miała wtedy siedem lat. Cała ogromna widownia biła brawo, Grażyna odruchowo ukłoniła się, ale zrozumiała, że wcale nie stoi na estradzie, tylko siedzi na widowni. Zaczęto grać jakiś utwór, w składzie instrumentów słyszała smyczki, trąbki i perkusję. Muzyka brzmiała w trzech głównych grupach instrumentów, a pomiędzy nimi przebiegały pojedyncze linie melodyczne. Polifonie wydawały się nieograniczone, przebiegi dźwiękowe ekspresyjne, kumulowały energię o dzikiej aurze, ostrej harmonice, szybkich zmianach fakturalno-rytmicznych. Muzyka wydała się bliska, niezwykle znajoma, ale ona czegoś takiego nigdy nie napisała, nie miałaby takiej odwagi. Nagle otworzyła oczy.

Cała rodzina wpatrywała się w nią badawczo, a Kiejstut dotykał jej dłoni:

– Kiedy doliczę do trzech, obudzisz się. Jeden, dwa, trzy…

– Sami widzicie, że nie mam predyspozycji do bycia medium – powiedziała spokojnie, żeby uciąć wszelkie pytania.

– Co widziałaś, Grażynko? – spytała mamusia z troską w głosie, ale Grażyna odwróciła głowę. Nikomu nie powie, co usłyszała, to było jak objawienie, poznała muzykę przyszłości, zrozumiała, do czego powinna zmierzać, w jakim kierunku pracować. Chyba że wszystko wymyśliła. Czy istniała różnica między jej wyobraźnią a przyszłością? Przecież wszystko, co napisze, wyrastało z niej, determinowało przyszłe wybory. Tak została wychowana. Myśl wróciła do pierwszego wspomnienia z dzieciństwa, do dźwięków granych przez ojca i braci. To tamte chwile uformowały na zawsze jej myślenie.

– Sądzisz, że wszystko jest zdeterminowane? Całe nasze życie?

Grażyna spojrzała pytająco na Kiejstuta.

– Owszem, ale w jednym z możliwych światów, Epikur twierdził, że istnieje nieskończenie wiele światów możliwych.

– Czy kazaliście mi zrobić coś dziwnego? – spytała nagle Wanda.

– Nie martw się, Wan, nie zrobisz niczego wbrew własnej woli – obiecał Kiejstut i usiadł za fortepianem. Po chwili zaczął grać. Mamusia usadowiła się w fotelu i obserwowała wszystkich w skupieniu. Kiejstut sprawiał wrażenie poważnego naukowca, ale chociaż skończył trzydzieści jeden lat, trzymały się go żarty. Gdyby na święta przyjechał Wituś, obydwaj zahipnotyzowaliby nawet Fitelberga i całą orkiestrę radiową!

– Pamiętasz swoją Toccatę, Grażynko? – spytał Kiejstut i zaczął grać z rozmachem. Muzyka brzmiała stanowczo, niemal męsko, rytm wydawał się nieustępliwy, początkowy temat wznosił się progresywnie na różne wysokości. Kiedy skończył, rodzina zaczęła klaskać.

– To dawny utwór, napisałam go trzy lata temu.

– Tylko go nie wyrzucaj jak pierwszą sonatę fortepianową z trzydziestego roku.

– Nie włączę do katalogu żadnego utworu, z którego nie będę absolutnie zadowolona. Sonata mi się nie podobała, napiszę znacznie lepszą, mam już pomysł.

– Wiecie, że ona chce wyrzucić Pierwszy i Drugi Kwartet smyczkowy! – powiedziała ostrzegawczo Wanda.

– Nie rób tego, Grażynko, bardzo cię proszę, nie wyrzucaj niczego tylko oddaj mnie. Przechowam dla ciebie, może kiedyś do tego wrócisz.

Kiejstut patrzył z troską na Grażynę.

– O nie, braciszku! Nie zostawię rzeczy, których nie jestem całkowicie pewna! Utwory w stu procentach muszą spełniać moje wymagania!

– A to perfekcjonistka! – westchnęła Wanda.

– Szkoda, że w hipnozie nie zabrałeś jej tej cechy charakteru. – Mamusia porozumiewawczo mrugnęła do Kiejstuta. Halszka zaśmiała się głośno, a Grażyna zerknęła podejrzliwie.

– Więcej nie pozwolę na grzebanie w swoim umyśle! – oświadczyła.

Kiejstut zamknął fortepian i wstał.

– Musimy iść, od jutra mam dużo pracy, muszę się przygotować. Dziękujemy za wspaniałe święta!

Mama pocałowała wszystkich na pożegnanie, a kiedy znowu zostały tylko we trzy, zabrały się do sprzątania.

– W przyszłym roku będzie z nami Andrzej, a może też Sergiusz. Jak myślisz, Wandziu?

– Nawet o nim nie wspominajcie! – zawołała histerycznie Wanda i wybiegła z pokoju.

– Muszę skończyć nowy utwór, jeżeli przepiszę go przed nowym rokiem, to wyślę na konkurs.

– Są święta, odpocznij, Grażynko?

– Innym razem, mamusiu.

Grażyna zamknęła za sobą drzwi pokoju. Musiała koniecznie naszkicować muzykę, którą usłyszała podczas seansu, ale kiedy zabrała się do pracy, zrozumiała, że prawie niczego nie zapamiętała.

Sylwester i Nowy Rok upłynęły niezauważone. Andrzej słyszał bal pielęgniarek urządzony w dyżurce na końcu korytarza, ich śmiechy trwały do północy. Potem ktoś biegał boso po korytarzu, śmiał się przy schodach. W końcu nastała cisza.

Podczas śniadania José nachylił się nad Andrzejem i wyszeptał:

– Słyszałeś o nocnych zabawach?

– Przecież był Nowy Rok.

– Podobno Morelli zgasił światło na korytarzu, myśląc, że towarzystwo rozejdzie się do pokojów, a oni dopiero zaczęli. Jedna z pielęgniarek goła biegała po ogrodzie. Wyobrażasz sobie minę starego, który patrzył na nią przez okno?

– Niezłe przyjęcie! Kto zorganizował?

– Jak to kto? Oczywiście doktor Papadopulos!

– Więc znowu sam przeprowadzę sekcję! – westchnął Andrzej.

– Współczuję, stary.

– Wieczorem skoczymy na koncert?

– Mam bileciki! – José poklepał zamaszyście ramię Andrzeja i ruszył do swoich zajęć.

Andrzej wstał od stolika, idąc, spytał portiera, czy nie przyszedł do niego list. Kiedy dostał odmowną odpowiedź, poczuł rozczarowanie. Od czasu świątecznej kartki nie miał żadnych wiadomości od Grażyny! Gdyby nie ogromna ilość pracy, zwariowałby z tęsknoty. Ratowała go powtarzalność zajęć, kiedy zakładał biały fartuch, zmieniał stan umysłu, uwaga koncentrowała się na sprawach medycznych. Po drodze do prosektorium rozważał, jakie zmiany zachodzą w obrazie morfologicznym krwi pod wpływem tuberkuliny. Czy takie badania miały na celu rozpoznanie gruźlicy, czy określenie czynności zakażenia gruźliczego, a może stanowiły tylko sprawdzian leczenia tuberkulinowego? Oczywiście wpływ tuberkuliny na obraz krwi można sobie przedstawić jako przejściowe uczynnienie zakażenia, powinniśmy otrzymać te zmiany w składzie krwi, które cechują czynną gruźlicę, a nawet z jakości tych wnioskować częściowo o rokowaniu…

– A gdzie pański kolega? Znowu nie przyszedł? – spytał patolog pracujący w szpitalnym prosektorium.

– Niestety, panie kolego.

– Pewnie odsypia sylwestrową noc, w końcu mamy już tysiąc dziewięćset trzydziesty szósty rok! Czas szybko biegnie! Słyszał pan, że nasi kiepsko ciągną w Abisynii? Etiopczycy okazali się sprytniejsi, niż myślałem, zajęli Aksum i Tembien. Nie wiem, po co Mussolini zmienił marszałka De Bono na Badoglio? Od razu czułem, że ten gość nie zdąży podbić Addis Abeby przed porą deszczową!

– Nie interesuje mnie polityka – uciął Andrzej, a mężczyzna zmierzył go niechętnym spojrzeniem.

– Ciągle zapominam, że w Instytucie prawdziwych Włochów jest coraz mniej, większość to cudzoziemcy. Skąd pan pochodzi?

– Z Polski.

Patolog patrzył ze sceptycyzmem, w milczeniu wycofał się do swojej dyżurki, gdzie zabrał się do czytania gazet.

Andrzej otworzył drzwi kostnicy, do której przylegała sala prosektorium. Znalazł się w chłodnym pomieszczeniu sterylnie wyszorowanym środkiem bakteriobójczym. Zapach był tak ostry, że kilka minut mrugał łzawiącymi powiekami, zanim przyzwyczaił się do otoczenia. Sprawdził w dokumentacji numer lodówki, w której przechowywano ciało kobiety, a następnie pociągnął za uchwyt szuflady. Zwłoki wynurzyły się powoli, ciało wydawało się wyrzeźbione z marmuru. Pochylił się nad trupem kobiety, która miała tyle lat co Grażyna, ale sprawiała wrażenie starszej. Wychudzona, z rzadkimi włosami, szklistymi oczami skierowanymi ku sufitowi, robiła przykre wrażenie, tak przygnębiające, że Andrzej, chociaż przyzwyczajony do różnych widoków, poczuł się nieswojo. Życie trwało zbyt krótko, mogło skończyć się w każdej chwili, zarówno jego, jak i Grażyny, która nie miała mocnego zdrowia. Jej serce było kruche i delikatne. Jednak gdyby musiał komuś odpowiedzieć na pytanie, czy ważniejszy był bieg przed siebie, czy stabilna egzystencja z domieszką rutyny, nie potrafiłby wybrać jednoznacznie. Chociaż nie wierzył w przeznaczenie, czuł, że nie może już żyć bez Grażyny, stale pędzącej przez życie, niefrasobliwie niszczącej zdrowie.

Wtoczył wózek z ciałem do prosektorium. Pochylił się nad zwłokami, precyzyjnym cięciem skalpela naciął warstwy powłoki brzusznej. Dalsze czynności wykonywał w tak dużym skupieniu, że nie zauważył, kiedy upłynęło parę godzin, podczas których skończył pobieranie tkanek do analizy, zanotował wyniki w arkuszach badawczych, a następnie zaszył ciało i ponownie umieścił w chłodni. Gdy opuszczał prosektorium, patolog machnął sennie na pożegnanie. Drzwi zatrzasnęły się, a Andrzej umył się dokładnie i wrócił do laboratorium.

– Słyszałeś o awanturze u Morellego? – zagadnął doktor Estakis.

– Papadopulos znowu coś przeskrobał?

– Rozważają wydalenie go z Instytutu, zawieszenie stypendium.

– Doigrał się, dziś zrobiłem za niego całą robotę – mruknął Andrzej, schował papiery do szuflady i poszedł coś zjeść. Reszta dnia szybko minęła. Dzięki temu, że ciągle był zajęty, jego umysł skupiał się na problemach naukowych i zapominał o tęsknocie.

Wieczorem razem z José pojechali tramwajem do sali Augusteo na koncert symfoniczny. W programie byli Cimarosa – Sinfonia, Ildebrando Pizzetti – Tre Pezzi do La Pisanella d’Annunzia, Manuel de Falla – Interludio i Danza z La Vida breve oraz Wagner – z Parsifala, a po nim Verdi – La Forza del Destin.

Zdążyli w ostatniej chwili, znaleźli miejsca na środku sali. Po pierwszych kilku taktach Andrzej poczuł się nieswojo. Spojrzał na sklepienie zwieńczone kopułą, na ludzi siedzących obok niego, którzy spokojnie słuchali muzyki, podczas gdy on słyszał każdą nutę graną podwójnie, jakby wydrążenie kopuły dwukrotnie odbijało dźwięki, a echo, spowalniając jeden z nich, wprowadzało jeszcze większy zamęt. Klepnął ramię José i przesiadł się do tyłu. Odpowiednie miejsce znalazł dopiero na końcu sali przy drzwiach, tutaj tony przestały się rozdwajać, a harmonia brzmiała doskonale. Cała orkiestra składała się z dwudziestu skrzypków, dziewięciu kontrabasistów… Andrzej przymknął oczy i zobaczył skupioną twarz Grażyny, ogromne niebieskie oczy, które w ciemnej oprawie rzęs oraz włosów wydawały się znacznie jaśniejsze, podobne do tafli jeziora. Oklaski zburzyły fantazję.

– Jutro będzie koncert Alfreda Caselli[35] – powiedział José, kiedy po koncercie bez celu spacerowali po mieście.

– Czy to dobry dyrygent?

– Nie mam pojęcia, prowadzi zorkiestrowaną Ciacconę Bacha i symfonię Clementiego, to może być interesujące.

– Moja narzeczona, która jest skrzypaczką, uwielbia Bacha – powiedział Andrzej.

– Jest dobrą skrzypaczką?

– Wspaniałą, cudowną! Czasem wydaje mi się, że zrobi prawdziwą karierę.

– To dla ciebie niezbyt dobre, prawda?

– W jakim sensie?

– Będziesz miał żonę bardziej znaną od siebie – zaśmiał się José, a widząc minę Andrzeja, szybko dodał: – To oczywiście tylko hipoteza.

– Wiesz, José, czasami myślę, że zakochałem się w niej właśnie dlatego, że jest taka silna, a jednocześnie potrzebuje, żebym się nią opiekował.

– One zawsze takie są, kobiety! Widzisz jedno, tymczasem prawda okazuje się inna. Potem same pretensje…

– Chciałbym być zwyczajnie szczęśliwy.

– Kto by nie chciał! – zaśmiał się José.

– Wtedy mógłbym spokojnie pracować. Gdybym wygrał konkurs Towarzystwa Przeciwgruźliczego, moja pozycja podniosłaby się na tyle, że spokojnie prowadziłbym badania na uniwersytecie.

– Nie otworzysz prywatnej praktyki?

– Nie interesuje mnie łatwy zarobek, chciałbym prowadzić badania, rozwijać się.

– Realia mogą okazać się różne, ja po powrocie do domu, chcę czy nie chcę, będę musiał otworzyć praktykę.

Wsiedli do tramwaju. Wagon z terkotem wpełzał na jedno z rzymskich wzgórz. Pożegnali się przed wejściem do swoich pokojów. Andrzej usiadł przy biurku, żeby w ostatnich dziesięciu minutach, które zostały do zgaszenia światła, napisać list do Grażyny. Opisał dzisiejszy koncert, ani słowem nie wspomniał o dniu przepracowanym w prosektorium, na zakończenie napisał:

Jak ten czas się dłuży! Zaledwie jeden i pół miesiąca, a mnie się zdaje, że już tak dawno. Ale to nic Grażynko! Trzymajmy się ostro, a Bozia nas nagrodzi. Piszę do Ciebie listy Najdroższa zawsze wieczorem i zawsze się wtedy rozklejam. Zdaje mi się ciągle, że właśnie wieczorem będziemy zawsze razem (chyba, że to diabelskie Radio będzie nam przeszkadzać!), a tymczasem ja obecnie jestem właśnie wieczorem najsamotniejszy i najbardziej za Tobą wzdycham. Napisałaś kiedyś, że będziesz się starać, żeby nam w domu było ciepło. Strasznie jesteś dobra moja Najdroższa i nie masz pojęcia, jak ja za tym tęsknię.

Całuję Cię w oczka, usteczka, buzię, całą moją Grażynkę całuję i przyciskam mocno i proszę, żebyś mi się dzisiaj przyśniła.

Duduś.

35 Alfredo Casella (1883–1947), włoski dyrygent, kompozytor.

Sylwestrową noc Grażyna przespała, nie obudziły jej nawet petardy odpalane w mieście na wiwat ani Wanda, która wróciła z noworocznego przyjęcia dobrze po północy. Kilka ostatnich nocy właściwie nie spała, śpieszyła się, żeby przepisać nową kompozycję przed końcem roku, w przeciwnym razie nie zdążyłaby wysłać nut na konkurs. W ostatniej chwili pobiegła na pocztę, nakleiła znaczki, a potem zwyczajowo poklepała blachę zielonej skrzynki, żeby upewnić się, czy przesyłka spadła na stos listów. Po powrocie do domu rozluźniła się, dopiero tej nocy mocno zasnęła. Ostatnie dni spędziła w zawieszeniu między jawą a snem, otoczona dźwiękami brzmiącymi w jej głowie, które jak najszybciej chciała przelać na papier. Tuż przed zaśnięciem gorączkowo liczyła, ile czasu dzieliło ją od spotkania z Andrzejem. – Jeszcze dziewięć miesięcy – wyszeptała i zdała sobie sprawę, że dokładnie 1 stycznia 1936 roku upłynie tysiąc godzin od chwili, kiedy odprowadziła go na dworzec. Czas wydawał się nieskończony, Andrzej stał się bardziej uchwytny w snach niż we wspomnieniach.

– Całe tysiąc godzin! – wyszeptała i zasnęła.

Kiedy się obudziła, zrozumiała, że teraz lepiej napisałaby Sinfoniettę, bo we śnie rozwiązała dręczące ją muzyczne problemy. Żałowała, że wczoraj wysłała nuty, gdyby terminy jej nie goniły, udoskonaliłaby utwór. W przypadku Tria nie czuła przykrej dysharmonii między zapisem nutowym a muzyką brzmiącą w jej głowie, jednak w wypadku Sinfonietty zdarzyło się inaczej. Spojrzała bezradnie na fortepian, zastanawiała się, czy nie zacząć komponowania od początku, jednak zrezygnowała. Przez resztę dnia pomagała matce w pracach domowych, a wieczorem znowu twardo zasnęła.

Pierwszy dzień nowego roku Grażyna spędziła w Radiu. Kiedy weszła do budynku, portier uśmiechnął się szeroko.

– Szczęśliwego Nowego Roku, panno Grażynko!

– Nawzajem, panie Heniu.

– Może w tym roku panienka spotka jakiegoś przystojnego kawalera.

– Już spotkałam – zawołała Grażyna, biegnąc po schodach w kierunku sali prób. Na korytarzu czekało sześciu muzyków i chór.

– Kiedy wchodzimy na antenę? – spytała Grażyna.

– Za godzinę, teraz mamy próbę z dyrygentem, to jego utwór.

– Audycja jest dla dzieci.

– Trzeba zabawić dzieciaki w pierwszy dzień nowego roku, rodzice muszą się wyspać… – Wiolonczelista puścił oko do Grażyny, która zignorowała go i zaczęła stroić skrzypce.

– Idzie szef – mruknął flecista, wskazując głową ciemny korytarz, z którego wyłoniła się postać mężczyzny.

– Witam państwa, zapraszam na próbę.

Wstali z ociąganiem, jakby fakt, że będą grali dla dzieci, dał przyzwolenie, by stali się świątecznie rozprężeni, a nawet niesforni.

Dyrygent otworzył salę i czekał, aż zajmą miejsca. Niczym gromada dzieci szurali pulpitami, krzesłami, kartkami, które spadały w nieładzie na podłogę.

– Proszę państwa, jest nas tylko siedmioro, a mam wrażenie, że to skład symfoniczny! – zawołał z przekąsem dyrygent. Gestem Fitelberga uderzył pałeczką w pulpit.

Zaczęli grać, Grażyna wzięła górne C, a flet dołączył do niej.

– Cisza! – przerwał dyrygent i spojrzał z pretensją. – Myślałem, że mam do czynienia z inteligentnym zespołem! Nie zrobili państwo akcentu w trzecim takcie!

– Proszę nie zwracać się do nas jak do dzieci! – syknął wiolonczelista, czerwieniąc się ze złości.

– Z przyjemnością przyjmujemy uwagi muzyczne, ale nie osobiste! – wtrąciła Grażyna.

– Przypominam, że mają państwo wykonywać moje polecenia, to ja jestem dyrygentem oraz kompozytorem!

– Jaki ten utwór ładny! – Głos altowiolisty zawisł nad ich głowami, a twarz dyrygenta poczerwieniała.

– Pół godziny przerwy! – oznajmił nienaturalnie głośno i wybiegł na korytarz.

Muzycy także zerwali się z miejsc.

– To niedopuszczalne, żeby dyrygent tak nas obrażał! – grzmiał altowiolista.

– Jutro pójdę na skargę do dyrektora! Nie pozwolimy się obrażać, co on sobie myśli!

– Uwaga, wraca – pisnęła druga skrzypaczka i wszyscy zamilkli.

– Jutro porozmawiam z dyrektorem, w takiej atmosferze nie mogę pracować, państwo nie szanują mojego wysiłku, a pan – dyrygent oskarżycielsko wycelował palec w środek piersi altowiolisty – pan obraził mnie stwierdzeniem, że utwór jest ładny.

– Co w tym obraźliwego?

– Pański ton głosu podważa mój autorytet w oczach całego zespołu! To niedopuszczalne!

– Podobnie jak twierdzenie, że zespół nie jest dość inteligentny, żeby poprawnie wykonać pańską muzykę! – powiedziała Grażyna, mierząc go ostrym spojrzeniem.

Wszyscy ucichli. Korytarzem biegł inspicjent, rozpaczliwie pokazując na zegarek.

– Jeszcze państwo nie są w studio nagrań? Za pięć minut wchodzimy na antenę!

Muzycy chwycili nuty i pobiegli korytarzem do sali nagrań. Działali niezwykle sprawnie. Pięć minut później nad drzwiami zapaliła się czerwona lampka, a muzyka popłynęła w eter.

Wanda przekręciła gałkę radioodbiornika ustawionego pod ścianą biurowego pokoju, gdzie pracowała. Porozumiewawczo mrugnęła do Hanki.

– Słuchasz audycji dla dzieci?

– Grażynka gra pierwsze skrzypce.

Hanka ze zrozumieniem kiwnęła głową. Uważnie przyjrzała się Wandzi, jakby szukała śladów zmian, które zaszłyby w niej, gdyby zakochała się w Sergiuszu.

– Jak spędziłaś sylwestra? Opowiadaj! Zaprosił cię do siebie?

– Tak.

– No i co?

– Odmówiłam.

Wanda usiadła przy biurku. Położyła dłonie na klawiszach maszyny. Pisała bez patrzenia, jakby grała preludium Chopina.

– Przecież sama mówiłaś, że jednak ci się spodobał…

– Tak mi się zdawało, sama nie wiem…

– Zachowujesz się jak rozkapryszona dziewczynka, jakbyś myślała, że zawsze będziesz miała powodzenie, a czas płynie, starzejemy się, w końcu na wszystko będzie za późno!

– Na co?

– Na dzieci, rodzinę, no wiesz…

– Już mam rodzinę.

– Nie myślę o matce czy rodzeństwie, tylko o własnych dzieciach!

– Och, daj spokój, Haniu. Jest tyle ważniejszych spraw do zrobienia, chciałabym napisać powieść albo wydać tomik wierszy! Zresztą Sergiusz ma syna. Nie wiem, dlaczego się rozwiódł…

– Z miłości do ciebie, wariatko!

– Nic na to nie poradzę. – Wanda wzruszyła ramionami.

– A taki przystojny! – W oczach Hanki błysnęła zazdrość.

– Zaprosił mnie na kolację w przyszłym tygodniu.

Hanka z wyraźną satysfakcją pokiwała głową. Jako bliska przyjaciółka za wszelką cenę chciała wpłynąć na Wandę. Kilka minut pisały w milczeniu, a kiedy audycja dobiegła końca, Wanda przełączyła radio. Zaczął śpiewać Dymsza, obydwie się uśmiechnęły.

Zespół skończył grać, muzycy spakowali instrumenty, w milczeniu wyszli na korytarz. Atmosfera była nieprzyjemna. Grażyna trzymała stronę orkiestry, chociaż dyrygent zwrócił się tylko do niej:

– Grażynko, chyba się na mnie nie obraziłaś jak reszta zespołu?

– Owszem, nikt z nas nie będzie tolerował osobistych uwag, zwłaszcza takich, które nas obrażają – powiedziała i wbiła w niego oczy, które wydawały się szare, niemal stalowe.

– Więc trzymasz ich stronę?

– Tak, nie zmienię zdania.

– W takim razie będę musiał jurto poskarżyć się na was dyrektorowi…

– Proszę bardzo, skoro musisz…

Grażyna odwróciła się na pięcie i zbiegła po schodach. Pan Henio drzemał w portierni, nie zauważył, kiedy przeszła przed jego nosem. Było późne popołudnie, gdy zdyszana wpadła do mieszkania Andrzeja przy Kopernika. Wszyscy członkowie Kwartetu siedzieli już przy pulpitach i próbowali Haydna. Kazimierz Blaschke[36] uśmiechnął się i oderwał smyczek od strun wiolonczeli.

– No, nareszcie, Grażynko! – westchnął Bolesław Jaworski[37], odkładając altówkę na krzesło. Tylko Bogdan odwrócił wzrok, wyraźnie obrażony. Podniósł do góry smyczek i wskazał początek trzeciej części.

– Panowie, powtarzamy, tylko większe piano, tak gra Kwartet Polski, wczoraj wpadłem do nich na próbę, pytałem o tempa. Uważają, że finale powinno się grać allegro ma non troppo, a nie allegro, jak chciała Grażyna.

– Moim zdaniem allegro brzmi bardziej zdecydowanie – upierała się Grażyna, wyjmując skrzypce z futerału.

– Też tak myślę – wtrącił Bolesław, a Kazimierz wydał pomruk aprobaty.

– Dziękuję, panowie, zagrajmy od początku, proszę – powiedziała Grażyna, podnosząc do góry smyczek.

– Graliśmy początek, kiedy ciebie nie było. Panowie, proszę trzecią część – zawołał głośno Bogdan.

Muzycy wymienili porozumiewawcze spojrzenia, przewrócili nuty o kilka kartek.

– Uważam, że skoro Grażynka nie grała z nami, powinniśmy zacząć od początku.

– A trzecią część grajmy allegro – dodał Bolesław.

Grażyna dała znak głową, żeby zaczęli grać. Wyraźnie zdenerwowany Bogdan spóźnił się z wejściem drugich skrzypiec.

– Powtarzamy, proszę… – Głos Grażyny był cichy, ale stanowczy. Złościły ją spóźnione wejścia, złe akcentowania czy zwalnianie tempa. W głowie słyszała doskonałe brzmienie utworu, do niego dążyła z całych sił. Nikt, nawet przyjaciel narzeczonego, nie wpłynie na zmianę jej muzycznej koncepcji! Przecież ona kierowała Kwartetem, reżyserowała cały utwór, nie on!

– Panowie, powtarzamy – powiedziała cicho. Przez moment w mieszkaniu słychać było tykanie starego zegara stojącego na nocnym stoliku obok łóżka Andrzeja.

Tym razem wszyscy weszli równo, jednak Bogdan przerwał na początku trzeciej części, twierdząc, że powinni zwolnić tempo.

– Bogdan, daj spokój, Grażynka ustaliła allegro i tak grajmy – zirytował się Kazimierz.

– Oczywiście, jeśli naprawdę tak wolicie, ale słyszałem ten utwór brzmiący o wiele lepiej w wolniejszym tempie – obrażonym tonem powiedział skrzypek i do końca próby nie odezwał się ani słowem.

Kiedy skończyli, szybko spakował skrzypce, kiwnął głową na pożegnanie i wybiegł z mieszkania. Grażyna czuła się niezręcznie.

– Nie przejmuj się, Grażynko, takie bywają konsekwencje bycia dyrygentem – zaśmiał się Kazimierz.

– Zacznę współczuć Ficiowi!

– Powinnaś, to ciężka harówa, tyle osób nakłonić do grania zgodnego z własną koncepcją, nie lada wyczyn!

– Na szczęście nas jest tylko trzech! – wtrącił Bolesław.

– Trzech strasznie upartych facetów…

– Grażynko, wierzymy w ciebie!

– Dziękuję, moi drodzy.

– Nie przejmuj się, Bogdan świetnie gra na koncertach, tylko na próbach stara się postawić na swoim.

– Chodźmy do domu.

Obydwaj uśmiechnęli się na pożegnanie, a kiedy wyszli z mieszkania, Grażyna usiadła na łóżku Andrzeja i przymknęła oczy. Była zbyt zmęczona, żeby się martwić. Miała dosyć wszystkiego: samotności, tęsknoty, nieustannej walki z mężczyznami, którzy nigdy nie traktowali jej dosyć poważnie. Gdyby urodziła się jako mężczyzna, nie miałaby takich problemów!

Kiedy zamknęła oczy, zobaczyła Andrzeja pochylonego nad biurkiem. „A co będzie, jeśli nie wróci?” – myśl wydała się tak okropna, że Grażyna zerwała się i podbiegła do stolika. Znalazła pustą kartkę, zaczęła gorączkowo pisać list do Andrzeja. Opisała swój dzień, dwie awantury w pracy, a na koniec dodała:

Jestem okropnie zmęczona życiem. Chwilami wydaje mi się, że bardzo dobrze byłoby umrzeć. Powiedz, czasami nawet myśl o naszym wspólnym życiu nie dodaje mi pociechy, tak to wszystko strasznie dalekie...

Bez zastanowienia wcisnęła kartkę do koperty, szybko napisała adres. Potem chwyciła futerał ze skrzypcami i wyszła z mieszkania.

Przed powrotem do domu wstąpiła na pocztę, kupiła znaczki, wrzuciła list i popukała czerwoną blachę. Dopiero wtedy poczuła, że zrzuciła z serca ciężar minionego dnia.

36 Kazimierz Blaschke (1898–1958), polski wiolonczelista, dyrygent orkiestr kameralnych i chórów, pedagog.

37 Bolesław Jaworski (1877–1942), teoretyk muzyki, pedagog.

Szóstego stycznia po śniadaniu Andrzej odebrał na portierni list od Grażyny. Więc nie zapomniała o nim, napisała dłuższy list, chociaż nie miała czasu! Kochana Grażynka! Długimi susami pokonał schody prowadzące na piętro mieszkalnego skrzydła szpitala. Wpadł do pokoju, rozerwał kopertę i zaczął czytać. Pod koniec listu zaniepokoił się, jej słowa zawierały tyle pesymizmu! Chyba nie pisała poważnie? Na pewno była przemęczona albo, co gorsza, miała go dosyć! „Co zrobię, jeżeli Grażynka zerwie zaręczyny?” – myśl sparaliżowała Andrzeja, jakby w pokoju zabrakło tlenu. Niepotrzebnie wyjechał na to stypendium! Znowu przeczytał list, wyjął kartkę i w przypływie impulsu zaczął pisać:

Droga Moja Grażynko!

Kończysz list w najbardziej pesymistyczny sposób. Słuchaj Grażynko, ja jestem Ci ogromnie wdzięczny, że piszesz szczerze właśnie takie rzeczy. Rób tak zawsze i nie oglądaj się nigdy na to, czy mnie to sprawia przykrość czy nie – to nie ma znaczenia. Myślę jednak, że to wszystko jest skutkiem straszliwego trybu życia jaki prowadzisz. Żadna kobieta nie może tego wytrzymać przez czas dłuższy, żeby sobie tak szarpać nerwy, jak Ty w ostatnich miesiącach. Ciągle powtarzasz, że lubisz pracować, żeby o tym w ogóle nie mówić, a rezultat jest taki, że się niszczysz nerwowo. Umówiliśmy się, że jest to prowizorium, przejściowy okres, że w roku przyszłym wszystko się zmieni, ale po co się tak nerwowo obciążać?

Powtarzam Ci raz jeszcze, że jesteś kobietą i inaczej znosisz wszystkie nerwowe urazy niż mężczyzna. Prócz tego jesteś szczególnie wrażliwa, a więc nawet inaczej niż inne kobiety. Czy żyjemy w świecie po to, aby się specjalnie dręczyć? Moja Najdroższa, nie dopuszczaj do tego, żebyś aż tak smutno myślała i tak smutno pisała. Przecież konkursy już się chyba skończyły, nie dawaj się nabierać na honorowe występy, zostaw sobie orkiestrę i kwartet i puść resztę w trąbę. Jeszcze kilka miesięcy, Grażynko, a potem będę Cię na dziesięć godzin przyciągał do łóżeczka, abyś się wysypiała. Co skomponowałaś na orkiestrę? Na jaką orkiestrę? Co to za konkurs? Niedobra jesteś, że mi nic nie opisujesz. Kto prócz Ciebie stanął na konkurs? Jak poszedł kwartet?

Moja Najdroższa, uśmiechnij się na pożegnanie i pocałuj mnie tak mocno, jak ja Ciebie.

D.

Kiedy skończył pisać, ubrał się w biały fartuch i poszedł do laboratorium. José oderwał wzrok od tabelki, w której umieszczał wnioski wyciągnięte po przeprowadzeniu badania porównawczego wyników swoich i Andrzeja.

– Dobrze, że jesteś, może wytłumaczysz mi ten przypadek. To zdaje się był twój pacjent. Przypadek gruźlicy prosówkowej z krańcową niedokrwistością, leukopenią i trombopenią…

– Trudny przypadek agranulocytozy wywołanej gruźlicą szpiku kostnego, jednak takie przypadki są rzadkie.

– Właśnie, właśnie, to bardzo ciekawe, bo gruźlica rzadko wywołuje zmiany w układzie erytroblastycznym. Wczesna postać gruźlicy płuc może nawet przebiegać z erytrocytozą, przy czym stwierdza się w tym okresie wielobarwność krwinek czerwonych i zasadochłonną ziarnistość.

– Moim zdaniem ciężka gruźlica wywołuje niedokrwistość niedobarwną.

– Ale gdy stwierdzimy wyraźną niedokrwistość w przypadku z niewielkimi zmianami gruźliczymi w płucach, to należy zawsze myśleć o gruźlicy jelit.

Andrzej skinął głową, uśmiechnął się do José, który złożył dokumenty z wyraźnym zadowoleniem, jakie odczuwali obydwaj, wymieniając naukowe hipotezy.

– Co słychać u narzeczonej?

– Obawiam się, że ma dosyć czekania…

– Kobiety łatwo wpadają w panikę, żeby nie powiedzieć w histerię, na szczęście to przemija. – José wbił ciemne oczy w twarz przyjaciela z nadzieją, że go uspokoi.

– Nie jestem pewny.

– Artyści są nieprzewidywalni…

– To właśnie mnie martwi.

– A wiesz, że ja także gram na skrzypcach? – zapytał José.

– Coś takiego! Ja kiedyś uczyłem się gry na fortepianie, dobrze mi szło – przypomniał sobie Andrzej.

– Nie martw się, przyjacielu, w razie czego stworzymy duet i zagramy na Piazza Navona…

Zaczęli się śmiać, potem wrócili do pracy. Kiedy Andrzej znowu spojrzał na zegarek, zbliżała się pora kolacji. Zamknęli laboratorium i w dobrych nastrojach zeszli do stołówki.

Kilka dni później skarga członków zespołu kameralnego trafiła na biurko dyrektora Radia, została przyjęta z wyrozumiałą życzliwością. Nie było mowy o naganie czy utracie pracy.

– Panno Grażynko, doskonale wszyscy wiedzą, że nikt nikogo nie chciał obrazić. Dyrygenci także są ludźmi, czasami ponosi ich temperament, muzycy to rozumieją, prawda? Wszystkim zależy na muzyce, to najwyższa wartość, o którą dbamy. Pracownicy Radia mają szczególny przywilej szerzenia misji, członkowie orkiestry szczególnie. Praca wymaga stałej gotowości, poświęcenia życia rodzinnego dla dobra naszych słuchaczy. Pełnimy misję, panno Grażynko!

– Zgadzam się, panie dyrektorze, ale robienie osobistych uwag…

– To się więcej nie powtórzy. Przeprowadziłem rozmowy z dyrygentami i kompozytorami. – Dyrektor poprawił okulary i wyszedł zza biurka.

– A więc zgoda?

– Zgoda, panie dyrektorze.

Grażyna po męsku uścisnęła jego dłoń, potem odwróciła się i wyszła z gabinetu. Wróciła na próbę, która z przerwami trwała całe popołudnie.

Do domu weszła o siódmej wieczorem. Wanda pisała na maszynie, a matka szykowała kolację.

– Wandziu, nie wiem, co robić – powiedziała Grażyna żałosnym tonem i siadła naprzeciwko siostry.

– Co się stało?

– Chyba nie mam już siły czekać na Andrzeja.

– Jak to?

– Nie mam siły dłużej tęsknić, martwić się, mam wszystkiego dosyć, rozumiesz?

– A co byś chciała, siostrzyczko?

– Sama nie wiem, może wyjechać do Paryża?

– To jedź, na co czekasz?

– Myślałam, że kiedy wyjdę za mąż, będę szczęśliwa, że przejdzie mi chęć do ruchu. Sama wiesz, że od kiedy skończyłam konserwatorium, nie usiedziałam na miejscu dłużej niż rok, bo zaczynało mnie nosić. I wiesz co, Wan, znowu się zaczyna!

– Rozmawiałaś o tym z Andrzejem?

– O czym? Że chcę jechać do Paryża?

– Niech się dostosuje! Stale myślisz tylko o innych, tymczasem powinnaś robić to, na czym ci zależy. Oczywiście ja i mamusia bardzo byśmy tęskniły, gdybyś na stałe wywiała do Paryża, ale to nic, jakoś sobie poradzimy!

– Powinnam mu powiedzieć?

– Jasne, napisz list, wywal kawę na ławę.

– A co ze ślubem?

– Pobierzecie się w Paryżu albo w Rzymie.

– Nie wiem, czy naprawdę tego chcę!

– Kochasz go, siostrzyczko?

– Oczywiście!

Grażyna kiwnęła głową i odwróciła wzrok. Do pokoju zajrzała mama.

– Kolacja gotowa – powiedziała, patrząc surowo na córki, jakby ich szepty zagrażały bezpieczeństwu świata.

– Idziemy, mamusiu – zawołała Wanda.

Siostry przytuliły się i od razu poczuły się lepiej.

– Co się z wami dzieje, moje panny, wyglądacie jakoś dziwnie.

– Nic, mamo. Grażynka jest przemęczona.

– Mówiłam sto razy, żebyś nie pracowała tak ciężko!

– Dziś usłyszałam o włoskich skrzypcach, które podobno są niedrogie i dobre. Jutro obejrzę ten instrument.

Grażyna smarowała chleb masłem i układała na nim plasterki białego sera.

– Koniecznie poradź się swojego profesora – ostrzegła mamusia.

– Może wypożyczę je na kilka dni, na próbę.

– Uważaj, żebyś nie kupiła kota w worku!

– Dobrze, mamo.

– Pyszna sałatka – pochwaliła Wanda, nakładając na talerz dużą porcję.

Mamusia z zadowoleniem kiwnęła głową. Lekcje gotowania, które pobierała w Instytucie Maryjnym dla Dziewcząt Szlachetnie Urodzonych, okazały się bardzo przydatne. Bez nich nie poradziłaby sobie z wychowaniem czworga dzieci. Szkoda, że okres ich dzieciństwa minął tak szybko. Zawsze ciężko pracowała, nie miała dla siebie ani jednej wolnej chwili, teraz podobnie żyła Grażynka. „Losy lubią się powtarzać” – pomyślała Maria, zbierając ze stołu talerze. Jej córki, dorosłe, piękne kobiety, nieustannie pracowały, ale co zrobić, taki był współczesny świat: pełen ruchu, nowości, zmian, za którymi trudno nadążyć. Do czego dojdzie w przyszłości?

– Dobranoc, mamusiu.

– Śpij dobrze, kochanie.

Grażyna poszła do pokoju i siadła przy fortepianie. Było zdecydowanie za późno na ćwiczenie czy komponowanie, więc postanowiła napisać list do Andrzeja. Wanda miała rację, powinna wyłożyć karty na stół! Rozprostowała kartkę:

Byłam, (żeby nie napisać jestem) strasznie zdenerwowana, myślałam, że zwariuję. Postaram się uspokoić. Już jest lepiej. A to wszystko dlatego, że wyłażą różne rzeczy mego charakteru, o których nie miałam pojęcia. To brzmi trochę głupio i to właściwie najłatwiej powiedzieć: Ty mnie nie znasz, albo ja siebie nie znam, albo coś w ten deseń, ale to jest naprawdę dziwna rzecz. Jeszcze pół roku temu zdawało mi się, że pragnę spokojnego życia we dwoje (z Tobą) itd. Tymczasem ponosi mnie. Od chwili ukończenia konserwatorium nigdy nie siedziałam w miejscu dłużej niż rok. Teraz dopiero zdaję sobie sprawę, że to nie był przypadek, że się kręciłam – robiłam po prostu to, co mi nakazywało coś z wewnątrz. Teraz zaczyna się ta sama historia. Naturalnie zwalczę to w sobie, ale niestety uprzedzam Cię, że to, co mówiłam Ci kiedyś (poważnie, ale wobec Twojej postawy obróciłam w żart) o wyjeździe, niestety stanie się. Nie mówię, że zaraz po Twoim powrocie! Nie, ale jednak. W ogóle chciałabym Cię uprzedzić co do kilku rzeczy, żeby później nie było rozczarowań. Ja wcale nie jestem zawsze taką potulną, zakochaną Grażynką za jaką mnie masz. Zakochaną zawsze! Ale nie potulną. Potrafię, robić dziwne rzeczy, wybryki, i powiem Ci, że może wcale to nie pasować przy człowieku opanowanym, przy człowieku, który potrafi decydować się na coś pół roku, a czekać przeszło rok. Teraz trochę się złoszczę w duchu, że nie umiałam tak się postawić wobec Ciebie, żeby to, o co ja proszę było spełnione. U nas niestety tak było, że brało się pod uwagę tylko Twój charakter, to jest wszystko musi być przemyślane, obliczone itd., mojego charakteru nie brało się pod uwagę, że nie znoszę na coś czekać, że lubię rzeczy niespodziewane w życiu itd.

Grażyna odłożyła pióro i schowała list do koperty. Z drugiego pokoju usłyszała ciche wołanie Wandy.

– Kładź się spać, musisz się wreszcie wyspać.

– Już, już – zawołała, ale zamiast zgasić światło dopisała na dole kartki:

Miałam o tym wszystkim nie pisać, ale trudno, jestem do tego wszystkiego co napisałam o sobie jeszcze i egoistką i nie zaznałabym spokoju, gdybyś tego wszystkiego nie wiedział: co sobie myślę. Teraz się uspokoję. Czuję, że fala szału przejdzie, bo będziesz wiedział o wszystkim.

Grażyna poczuła ulgę, zgasiła lampę i wskoczyła do łóżka. Przez okna wpadały światła z ulicy, słyszała kłótnię sąsiadów mieszkających piętro wyżej, potem nastała cisza. Tuż przed zaśnięciem usłyszała Kwartet opus siedemdziesiąte szóste numer czwarty Haydna, który zagrają na koncercie. Do tego czasu powinni dopracować wszystkie szczegóły, żeby utwór brzmiał tak perfekcyjnie, jak zaplanowała. Wiedziała, że postawi na swoim.

Z samego rana Grażyna poszła obejrzeć skrzypce. Znajoma, która przekazała jej adres, powiedziała, że ktoś sprzedaje skrzypce, nie podała żadnych szczegółów. Grażyna poszła piechotą na Nowy Świat, znalazła właściwy numer i zapukała do drzwi.

– Pani w jakiej sprawie? – spytał mężczyzna, odmykając drzwi.

– Podobno sprzedaje pan skrzypce.

– Pani z Radia?

Grażyna kiwnęła głową. Mężczyzna wpuścił ją do środka.

Mieszkanie było duże, ale wąski korytarz biegnący wzdłuż ściany robił przykre wrażenie.

– Proszę do gabinetu.

Weszli do jasnego pokoju pełnego książek. Na środku biurka leżał otwarty futerał ze skrzypcami.

– Proszę, niech pani obejrzy instrument, to oryginalny Johann Georg Böck, Wölfelsdorf z tysiąc siedemset dziewięćdziesiątego ósmego roku. – Mężczyzna wskazał krzesło, sam usiadł po drugiej stronie biurka. Patrzył, jak Grażyna otwiera futerał, ogląda instrument, bierze smyczek, wydaje kilka dźwięków.

– Proszę, proszę, niech pani coś zagra, smyczek firmy Knopf z Berlina.

Dźwięk skrzypiec zabrzmiał ostro w gabinecie otulonym książkami. Grażyna przebiegała smukłymi palcami gryf instrumentu, próbowała wyczuć jego możliwości. Kiedy skończyła, mężczyzna zaczął klaskać.

– Cudowna interpretacja Bacha, czasami warto posiadać instrument, nie wiadomo, kiedy spotka się znakomitego muzyka!

– Pan nie jest skrzypkiem?

– Nawet nie jestem muzykiem, za to wielkim melomanem.

– Skąd ma pan te skrzypce?

– Po matce. Niestety zmarła kilka lat temu. Do tej pory ich nie sprzedałem, nie spotkałem godnego następcy dla tak cennego instrumentu. Ale o pani dużo słyszałem, same dobre rzeczy.

– A ja nic nie wiem o panu.

– Teraz już pani wie, nie jestem artystą, ale fascynuje mnie sztuka. Zajmuję się teorią sztuki, próbuję zrozumieć artystów, chociaż wiem, że jestem skazany na niepowodzenie. Nikt żywego motyla nie uwięzi w gablocie, prawda?

Grażyna uśmiechnęła się słabo, zajrzała do wnętrza skrzypiec, obróciła je i pomyślała, że menzura jest trochę mała, ale brzmienie zupełnie przyjemne.

– Gdybym miała je kupić, musiałabym grać na nich, powiedzmy, przez miesiąc, zastanowić się...

– Rozumiem, artysta poznaje w sposób bezpośredni, a pani jest artystką w każdym calu! Wychwytuje pani ideę, a potem ją naśladuje, mam rację? Moim zdaniem sztuka wydobywa sensowny twór z samego bytu, który wcale nie musi być zgodny z realnością świata, sztuka symbolicznie obejmuje ideę za pomocą dźwięków, obrazów czy sensów.

– Jest pan pisarzem?

– Bywam, chociaż nie opublikowałem żadnej książki. Stale poprawiam, udoskonalam. Według mojej teorii sztuka zajmuje się tworzeniem nowego świata, który nie jest ograniczony światem realnym, artysta działa według odpowiednich dla epoki wartości estetycznych, chociaż sam nie zdaje sobie z tego sprawy... Istota sztuki przejawia się w sferze bytu idealnego.

– Więc jest pan filozofem?

– Z zamiłowania. Nie uważa pani, że coraz trudniej żyć bez filozofii? Świat przyśpiesza, pędzi do przodu, a ja boję się techniki. Czuję, że pani jest na wskroś nowoczesna. Pani utwory są niezwykle współczesne.

– Skąd pan wie?

– Niech sobie pani wyobrazi, że trzy lata temu słyszałem, jak pani grała swój Kaprys na koncercie w akademii.

– Więc dlatego mnie pan zaprosił?

– Kaprys szalenie mi się podobał, to utwór o inwencji refleksyjnej, ale ciekawy pod względem świeżości pomysłów.

– Ile chce pan dostać za te skrzypce? – spytała Grażyna, ucinając temat Kaprysu.

– Niedużo, jeśli zważyć wartość sentymentalną, myślę, że tysiąc dwieście złotych.

– To dla mnie ogromna suma. – Grażyna odłożyła skrzypce do futerału i podeszła do okna. Po Nowym Świecie spacerowały tłumy, hałas wpadający do mieszkania był trudny do wytrzymania, za nic w świecie nie chciałaby zamieszkać w tej okolicy.

– Nie mam takiej sumy, czy zgodziłby się pan na siedemset złotych płatne co miesiąc ratami po sto?

– Naprawdę podoba się pani instrument?

– Ma miłe brzmienie, ale nie jestem pewna, czy wystarczające na koncert w dużej sali. Musiałabym przez miesiąc grać na tych skrzypcach, żeby się zdecydować. Na razie mogę dać panu zaliczkę, sto złotych.

Mężczyzna wstał i podszedł do półki, na której stała fotografia młodej kobiety w kapeluszu.

– To moja matka, nie uważa pani, że jest między wami pewne podobieństwo?

– Może w kształcie twarzy…

– Tak, pani również musi być skoncentrowana wyłącznie na muzyce. Ale czy to wystarczy, żeby osiągnąć prawdziwe szczęście?

– Oczywiście, że tak! – Grażyna zaśmiała się i spojrzała wprost w jego oczy. Mężczyzna nie był młody, dobiegał sześćdziesiątki, jego twarz była łagodna, trochę zmęczona.

– Zgoda, niech pani weźmie skrzypce, spotkamy się za miesiąc i powie pani o swojej decyzji, ufam pani. Mamy wspólnych znajomych w orkiestrze. Latem na stałe jadę do Paryża, do tego czasu planuję zamknąć wszystkie sprawy.

– Więc jesteśmy umówieni!

Grażyna mocno uścisnęła jego dłoń. Podeszła do stołu i zamknęła futerał, a potem wąskim korytarzem doszła do drzwi.

– Powodzenia – usłyszała za plecami, kiedy wychodziła.

Do Radia wpadła pięć minut przed początkiem próby. Fitelberg kilkakrotnie uderzył batutą w pulpit. Grażyna zaczęła stroić skrzypce, ich dźwięk wydał się głęboki w porównaniu z brzmieniem poprzedniego instrumentu. Tak, kupi te skrzypce, choćby miała głodować przez pół roku. Ostatecznie nie wypada, żeby solistka grała na kiepskim instrumencie, ludzie, którzy kupują bilety na jej koncerty, mogliby się czuć rozczarowani.

Próba symfonii Mozarta skończyła się po południu. Grażyna w znakomitym nastroju, zadowolona z brzmienia instrumentu, pobiegła do domu. Zastała obie panie w kuchni, zajęte szykowaniem kolacji.

– Jak minął dzień, Grażynko? – spytała mama, stawiając na stole chleb i sałatkę jarzynową, którą udekorowała tak pięknie, że żal było zniszczyć symetrię potrawy, wbijając w nią łyżkę.

– Udało się ze skrzypcami?

– Nie wiem, są drogie, ale przez miesiąc mogę na nich grać, potem się zdecyduję. Co u was?

– Dostałam bilety do kina, seans zacznie się za pół godziny. Pójdziesz z nami, Grażynko?

– Na co?

– Peter Ibbetson w reżyserii Henry’ego Hathawaya. Scenariusz jest oparty na powieści George’a du Mauriera z tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego pierwszego roku.

– Czytałaś ją, Wan?

– Słabo pamiętam, zdaje się, że chodzi o miłość. Mężczyzna został oskarżony o morderstwo i trafił do więzienia…

– To nie dla mnie, nie lubię przemocy – westchnęła mama.

– To historia miłosna, oni porozumiewają się telepatycznie we śnie.

– Czy to możliwe?

– Kiejstut twierdził, że telepatia jest absolutnie prawdopodobna, on i Halszka czasami przekazują sobie myśli na odległość.

– Wasz brat zawsze był szalony.

– Dociekliwy, mamo. Kiejstut badał telepatię naukowo, ćwiczył z Halszką odgadywanie figur geometrycznych na odległość. Rysował coś na kartce zamknięty w jednym pokoju, a ona jako medium odbierała jego myśli, rysując to samo w drugim pokoju. Czy to nie jest wystarczający dowód na istnienie telepatii?

– Nie wierzę w takie bzdury! – fuknęła mama i poszła do siebie, żeby wyszykować się do wyjścia. Dbała o elegancję, nawet w trudnych momentach, kiedy w domu brakowało pieniędzy. Sama przerabiała stare suknie w tak doskonały sposób, że wyglądały jak z paryskiego żurnala.

– Dziewczęta, idziemy – zawołała cicho i wsunęła dłonie w koronkowe rękawiczki. Poprawiła kapelusz, który sprawiał, że drobna sylwetka wydawała się wyższa niż w rzeczywistości, podniosła kołnierz zimowej jesionki w kolorze popielatym, a do ręki wzięła parasolkę z ozdobną rączką z masy perłowej.

Wyszły na ulicę, mróz trochę zelżał, ale na chodniku ciągle zalegały resztki śniegu. Wzięła córki pod ręce i poszły do kina. Sala była zatłoczona, gdyby Wanda nie dostała w biurze biletów, nie zdołałyby wejść na seans. W końcu usiadły. Kiedy zgaszono światła, Grażyna przymknęła oczy. Zamiast filmu widziała postać Andrzeja pochylonego przy swoim biurku, zajętego badaniami. Wydawał się niedostępny, trochę zmartwiony. Jak mogła napisać do niego taki niemiły list?! Co sobie pomyśli, sam wśród obcych, daleko od domu i bliskich. Biedny Duduś!

Kiedy film się skończył, mamusia wstała energicznie, ukradkiem wytarła łzę. Do domu wracały w ciszy, każda pochłonięta myślami o innym mężczyźnie. Mamusia liczyła dni, które upłynęły od czasu, gdy dostała ostatni list z Kowna, Wanda rozmyślała o Sergiuszu, Grażyna o Andrzeju, który z pewnością obrazi się za jej słowa! Co najlepszego zrobiła!

Andrzej dostał list jedenastego stycznia. Nie wrócił do pokoju, tylko poszedł prosto do laboratorium. Kiedy skończył czytać, poczuł strach, ukłucie paniki rozlewającej się po całym ciele.

– Złe wiadomości? – Głos José brzmiał przyjacielsko.

– Prawdę mówiąc, nie najlepsze.

– Ktoś choruje? U mnie w domu na szczęście wszyscy zdrowi, tylko mała Matylda nabawiła się kataru, ale to nic poważnego.

– Nikt nie jest chory, obawiam się, że będę musiał skrócić stypendium. W ogóle niepotrzebnie wyjechałem, nie powinienem jej zostawiać samej.

– Jeśli kocha, to poczeka – zaśmiał się José.

– Może jest przepracowana, nie miałem pojęcia, że bycie skrzypkiem może być tak męczące.

– Mówiłeś, że komponuje, pewnie traktuje to poważniej, niż sądziłeś.

– Ależ ja uwielbiam jej muzykę, jestem z niej dumny, nawet nie wyobrażasz sobie jak bardzo. Wiesz, stary, tylu facetów siedzi na widowni i patrzy na nią, kiedy gra, a ona należy tylko do mnie! Rozumiesz? Nie chcę jej stracić, zrobię dla niej wszystko, jeśli trzeba, rzucę stypendium.

– Co za melodramatyczne wyznania! Chcesz mojej rady?

– Oczywiście!

– Zaakceptuj ją taką, jaką jest, pozwól robić swoje, cokolwiek to będzie. Chce koncertować – dobrze, podróżować – też dobrze, mieszkać za granicą – proszę bardzo. Rozumiesz?

– Tylko że ona chce mieszkać w Paryżu…

Andrzej spojrzał na José jak na ducha. Gwałtownie zerwał się z krzesła i wybiegł z laboratorium. Zwykle spokojny i powściągliwy, zmienił się w szybkobiegacza. Przeskakiwał po kilka stopni, mknąc do pokoju, a kiedy tam dobiegł, zaczął pisać:

To wszystko razem nie ma najmniejszego sensu. Nasze życie nie może się tak układać. Ani Ty nie możesz być dłużej w takim stanie nerwowego wyczerpania, ani ja nie mogę żyć ciągle w wiecznym niepokoju, co się z Tobą dzieje, nie widzieć Cię, kiedy wiem, że Ci jest źle, ciągle źle i nawet coraz gorzej. Przed chwilą otrzymałem Twój list i nie chcę więcej takiego listu czytać, nie chcę, żebyś mogła podobny list do mnie napisać, nie chcę i nie pozwolę, żeby Ci było tak źle, jak jest teraz. Zrobiłem wielkie głupstwo, że zostawiłem Cię samą i zgodziłem się na Radio, stało się i trzeba naprawić. Naprawimy to w bardzo prosty sposób. Za dwa miesiące mogę przyjechać do Warszawy (w tym czasie skończę moją pracę w Rzymie), pobierzemy się i wyjedziemy razem do Paryża, Szwajcarii, Niemiec, Anglii. Da się to zrobić pod każdym względem. Będziemy zaciskać pasa, żeby starczyło forsy, ale pewien jestem, że wystarczy, tym więcej, że w Rzymie prawdopodobnie będę płacić minimalnie, więc zaoszczędzę. Ty będziesz komponować, ja będę odwalał moją gruźlicę i jakoś popłyniemy. Gdyby stypendium moje się urwało, to wrócimy (sam także bym wrócił). Okropnie się cieszę, jak to piszę, Moja Najdroższa. Mówię Ci, że będzie świetnie! Skończy się udręka, zobaczymy siebie, kawałek świata i będziemy bardzo daleko od tego diabelskiego Radia. Co teraz zrobić? Musisz kategorycznie załatwić z Radiem, albo wymówić natychmiast, albo za miesiąc. Wystarać się o ulgowy paszport. Dowiedzieć się co ja mam robić, żebym nie potrzebował załatwiać paszportu. Poinformować się o zagadnieniach technicznych zmiany naszego stanu kawalerskiego. (Chodzi o to, żeby wszystko jak najprędzej załatwić i wyjechać).

Nie masz wyobrażenia, jak się cieszę, że niedługo będziemy razem. Przebacz mi, że pozwoliłem na to, by Ci było źle i smutno, ale naprawdę jestem jeszcze głupiutki.

Całuję Cię moc razy najserdeczniej.

Twój Duduś.

Grażyna obudziła się, wyskoczyła z łóżka i pobiegła do fortepianu, na którym leżały nowe skrzypce. Wzięła do ręki instrument, dotknęła gryfu, napiętych strun, wydała kilka dźwięków.

– Grażynko, śniadanie!

– Idę – zawołała. Zapakowała skrzypce do futerału, pobiegła do łazienki, a kilka minut później w biegu wypiła gorącą kawę.

Wanda wyglądała dziś wyjątkowo pięknie: ciemne włosy upięła na czubku głowy, ubrała się w zieloną garsonkę, a pod pachą trzymała zgrabną torebkę, którą Grażyna przywiozła jej z Paryża kilka lat temu. Na nogach miała eleganckie buty na lekkim obcasie. Kiedy włożyła najlepszą jesionkę z kołnierzem ze sztucznego lisa, mamusia zapytała:

– Załatwiasz dziś jakieś ważne sprawy, Wan?

– Nie, dlaczego mamusia pyta?

Mama nie odpowiedziała, uniosła wysoko głowę i odeszła, żeby nie uchodzić za zbyt ciekawską. Wolność uważała za cenną wartość, nie miała zamiaru kontrolować córek, z drugiej strony jednak uwielbiała wiedzieć o wszystkim, co się dzieje w domu. Ponieważ duma nie pozwalała jej zadawać zbyt wielu pytań, Maria poczuła się obrażona, jej twarz stała się pochmurna. Demonstracyjnie usiadła na krześle. Powoli piła poranną kawę, jakby spędzała ranek w paryskiej kawiarni.

– Niech się mama nie obraża – poprosiła Wanda i pocałowała ją w policzek.

– Możecie mi o niczym nie mówić, trudno, widocznie jestem za stara, żeby mnie informować!

– Dobrze, więc powiem – westchnęła Wanda. – Mam dziś pierwszą lekcję śpiewu. Halszka mnie umówiła, a przedtem Grażynka była taka dobra, że porozmawiała z profesor Karoliną Korwin-Szymanowską.

– Zamierzasz uczyć się śpiewu?!

– Owszem, mamo.

– Przecież nie lubiłaś uczyć się muzyki, co w ciebie wstąpiło? To dla Sergiusza?

– Nie mówcie o tym panu, nie rozumiem, dlaczego się tak uparliście, żeby mi robić przykrość!?

– Zaprosił cię na kolację?

– Zaprosił, na przyszły tydzień.

– Dobrze. – Mamusia uśmiechnęła się i odstawiła szklankę. Następnie zwróciła się do Grażynki:

– Wiedziałaś, że ona chce się uczyć śpiewu i nic mi nie powiedziałaś?

– Teraz mamusia już wie, musimy biec.

– Uważajcie na siebie!

Kiedy wybiegły z domu, Grażyna uścisnęła siostrę.

– Powodzenia Wan, pokaż, co potrafisz, wierzę w ciebie!

Grażyna ponad ramieniem siostry zerknęła na drugą stronę ulicy, w bramie odbijał się cień mężczyzny, tak pomyślała, ale nie zastanawiała się nad tym dłużej, przed dziewiątą chciała złapać profesora Jarzębskiego[38], zanim zaczną się lekcje w Konserwatorium. Biegnąc do autobusu, pomachała siostrze.

Kiedy weszła do Konserwatorium, poczuła się dziwnie. Chociaż od momentu zdania egzaminu dyplomowego upłynęły trzy lata, miała wrażenie, że upłynęły dziesięciolecia.

Minęła portiera, uśmiechnęła się na powitanie, a potem wbiegła po schodach na pierwsze piętro. Kiedy zajrzała do gabinetu, profesor stał przy fortepianie, zaznaczał na partyturze wskazówki ułatwiające uczniowi prawidłową interpretację utworu.

– Dzień dobry, panie profesorze – powiedziała z uśmiechem.

– Grażynka, kochana, co u ciebie? Byłem w maju na koncercie Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej, świetnie zagrałaś swoją Partitę na skrzypce z Jureczkiem przy fortepianie.

– Dziękuję, panie profesorze. – Grażyna położyła skrzypce na fortepianie obok nut i uśmiechnęła się.

– Co teraz komponujesz, moja droga? – zapytał i odruchowo przygładził długie wąsy w stylu sarmackim, które nadawały mu powagi.

– Napisałam Trio na obój, skrzypce i wiolonczelę.

– Ciekawy skład instrumentów. Kiedy usłyszę?

– To praca konkursowa, pewnie nic z tego nie będzie, chyba przepadnie, bo słyszałam plotki, że przysłano aż dziewiętnaście utworów.

– Kiedy rozstrzygnięcie?

– Na początku lutego.

– Więc już niedługo, ale jak cię znam, Grażynko, piszesz już coś nowego, prawda?

– Na inny konkurs wysłałam Sinfoniettę na orkiestrę.

– Pracowita jak mróweczka, moja Grażynka, ale powiedz, po co przychodzisz.

– Chciałam poradzić się pana profesora w sprawie skrzypiec, które trafiają mi się przypadkiem – powiedziała i wyjęła instrument z futerału. Podała mu skrzypce i patrzyła, jak podnosi smyczek, przebiega palcami gryf. To zabawne, jacy byli podobni, zagrał tę samą partitę Bacha co ona. Zamyślił się, przygładził wąsy, obejrzał instrument ze wszystkich stron, zajrzał do wnętrza.

– Menzura trochę za mała, ale instrument ma przyjemny dźwięk, a jaka jest jego cena?

– Właściciel chciał tysiąc dwieście złotych, ale może zgodzi się na siedemset w ratach.

– W takim razie kupuj od razu!

– Nie wiem, czy sprawdzi się w dużej sali?

– Myślę, że tak, ale to rzecz osobista, rozważ to we własnym sercu. No, a kiedy jedziesz do Paryża?

– Na razie nie wiem, mam urwanie głowy w orkiestrze radiowej, ciężko znaleźć czas na komponowanie. Piszę przeważnie w nocy, a ostatnio jeszcze prowadzę Kwartet. Może profesor miałby ochotę przyjść na nasz koncert? Siedemnastego stycznia gramy Haydna.

– Nie obraź się, dziecko, ale poczekam na twój koncert autorski, to będzie dla mnie prawdziwie wielka przyjemność.

– Dziękuję za radę, panie profesorze, muszę już biec, mam próbę w Radio.

– Stale w biegu, tak nie można, Grażynko.

Grażyna spakowała skrzypce. Na pożegnanie pocałowała go w policzek. Poczuła lekkie łaskotanie ogromnych wąsów, owiał ją zapach kalafonii. Kiedy wybiegła z budynku Konserwatorium, skręciła za róg i wsiadła do autobusu. Do Radia wpadła w ostatniej chwili. Fitelberg właśnie wszedł do sali prób, rozłożył nuty na pulpicie i rozejrzał się władczo. Jego wzrok padł na Grażynę, która energicznie szła do swojego miejsca.

– Panno Grażyno, przypominam, że wszystkich nas obowiązuje punktualność! Na szczęście nie zaczęliśmy jeszcze grać – westchnął i popukał w pulpit. – Proszę, żeby państwo dziś dali z siebie wszystko!

Zaczęli grać, po chwili Grażyna zapomniała o problemach. Bez muzyki chybaby oszalała! Tylko muzyka przywracała duszy harmonię, oczyszczała niczym źródlana woda. Dlatego zaczęła grać i będzie grała, choćby świat wokół niej przestał istnieć!

38 Józef Jarzębski (1878–1955), polski skrzypek i pedagog muzyczny, profesor Grażyny Bacewicz.

Andrzej pomyślał dokładnie to samo, kiedy wieczorem w towarzystwie José znalazł się na koncercie symfonicznym. Siedział na początku sali i obserwował taneczne ruchy dyrygenta. Casella ekstatycznie unosił ramiona, pokazując orkiestrze, by grała tutti, następnie opuszczał dłonie, dając sygnał do pianissimo. Symfonia Clementiego, której rękopis znaleziono w Waszyngtońskiej Bibliotece, brzmiała interesująco. Historycznie odkrycie też okazało się ciekawe, zdumiał fakt, że Clementi był tęgim instrumentalistą, do tego Włochem urodzonym w Rzymie, co podkreślały miejscowe gazety, napawając się nowym, narodowym bóstwem. W czasie przerwy Andrzej i José popijali kawę, obserwując eleganckie Włoszki.

– Twoja pani także jest elegancka? – spytał od niechcenia José.

– Grażyna to najbardziej elegancka kobieta, jaką spotkałem. Nosi kreacje przywiezione z Paryża, oczywiście na estradę ubiera się w długie suknie, robi piekielnie duże wrażenie!

– Nie jesteś o nią zazdrosny?

– Może czasami…

– Wielu facetów się nią interesuje?

– Jak diabli! Dlatego ostatni list mnie przestraszył. Jednak skrócę stypendium i wyjadę z nią do Paryża.

– Oj, Andrzej, chyba jesteś pod pantoflem.

– Absolutnie nie!

– Dla niej zrezygnujesz z badań nad gruźlicą, nawet z uniwersytetu?

– Czy jest coś ważniejszego od miłości?

Zamilkli. Rozległ się gong, dopili kawę i wrócili na widownię. Tym razem orkiestra grała transkrypcję Ciaccony Bacha. Okropny pomysł, komplet blachy brzmiący w Ciacconie był nie do zniesienia! Andrzej odczuwał niesmak, a kiedy zabrzmiały Introduzione, aria oraz toccata, publiczność zaczęła gwizdać. Za to podczas ostatnich akordów granych tutti, kiedy weszły organy, powietrze niemal drżało, wprawiając wszystkich w podniosły nastrój.

Po koncercie chodzili po Rzymie. Miasto wydawało się bardziej wyludnione niż ostatnio, jakby wojna w Abisynii pochłonęła całą energię.

Wstąpili do kawiarni na Piazza Navona, skąd mieli widok na Fontannę Czterech Rzek Berniniego i na fasadę kościoła Sant’Agnese projektu Borrominiego. Barokowa architektura kojąco działała na Andrzeja.

– Nie pojmuję, co oni widzą w Mussolinim – westchnął, popijając czerwone wino z regionu Apulii o silnym, ziemistym aromacie.

– Ludzie są zastraszeni, zniszczył demokrację, zdelegalizował opozycję, zmienił ordynację wyborczą, parlament to czysta fikcja!

– Jakim cudem Włosi pozwolili mu na to?

– Najpierw rządził w koalicji z nacjonalistami, liberałami i populistami, nie miał większości, ale dekretem z grudnia dwudziestego drugiego roku dał rządowi pełnomocnictwo, na mocy którego zreorganizował administrację. Wtedy ograniczył funkcje państwa i wydatki.

– Ach, te jego słynne prywatyzacje, zdaje się linii telefonicznych czy przemysłu maszynowego… Ludzie dali się na to nabrać?

– To działa na ludzi, w dwudziestym czwartym roku słuchałem jego przemówienia w radiu, twierdził, że sprawiedliwe państwo nie jest monopolistyczne, biurokratyczne, ale ogranicza się do pełnienia niezbędnych funkcji. Co chcesz, obiecywał samo dobro: stabilizację polityczną, dobrobyt, porządek, prawo, reformy socjalne…

– No i chce odbudować cesarstwo, Imperium Romanum!

– Oczywiście pod takim pretekstem powołał Milicję Faszystowską, żeby oficjalne bojówki broniły jego partii. No i oczywiście Wielką Radę Faszystowską.

– Zdaje się, że był na niego zamach?

– Wtedy ostatecznie wykończył opozycję, wprowadził ustawy specjalne, które ją delegalizowały. I proszę, rok później zbudował obozy koncentracyjne! Słyszałem od znajomych lekarzy, którzy tam bywali…

– Od kiedy Hitler został kanclerzem, jest jeszcze gorzej, diabli wiedzą jak to się skończy.

– Myślisz o wojnie z Abisynią?

Do stolika podszedł kelner i zabrał puste kieliszki.

– Podać coś jeszcze?

– Dziękujemy, chcemy zapłacić rachunek.

Po chwili wyszli na plac. Milcząc, szli do tramwaju, przygnębieni zdarzeniami, na które nie mieli wpływu, a kiedy wrócili do Instytutu, Andrzej od razu położył się spać. List od Grażynki przyjdzie za kilka dni, nie wiedział, czy zgodzi się na jego propozycję wspólnego wyjazdu do Paryża, czy nie.

Wandziu, jak poszła lekcja śpiewu? – spytała wieczorem Grażyna, siadając na łóżku obok siostry.

– Znakomicie, podobno nadaję się, mam sopran koloraturowy, tak stwierdziła profesor Szymanowska. Trochę się bałam, ale to przemiła, kulturalna pani.

– Widzisz, niepotrzebnie się denerwowałaś, czułam, że będziesz wspaniałą śpiewaczką.

– Janka jest znacznie lepsza, wszyscy bardzo ją chwalą.

– Obie z Halszką uczą się od dwóch lat, zobaczysz, za dwa lata będziesz śpiewała jak słowik!

– Pamiętasz, Grażynko, wakacje u ojca, kiedy byliśmy dziećmi?

– Oczywiście.

– Stale pisałaś muzykę zamiast biegać z nami po lasach. Takie cudowne lasy! A łąki, pamiętasz ukwiecone łąki i skowronki? Kiedyś nad strumieniem spotkałyśmy pastuszka, który zaganiał stado gęsi. Grał rzewną melodię, kiedy ją usłyszałam, pomyślałam, że chciałabym śpiewać, że tylko muzyka ma sens. Rozumiesz, Grażynko?

– Pamiętam tę melodię, użyłam jej w Pieśni Litewskiej na skrzypce i fortepian. Ładnie wtedy śpiewałaś, Wandziu, miałaś cudownie instrumentalny głos. Gdybyś nie buntowała się przeciwko lekcjom muzyki, już byłabyś znaną śpiewaczką!

– Nie wiem, co bym zrobiła bez ciebie, siostrzyczko! To szczęście, że jesteśmy razem!

– Zawsze będziemy, Wan.

W oczach Wandy pojawiły się łzy, a usta zaczęły lekko drgać od powstrzymywanego płaczu.

– O co chodzi?

– Boję się, że kiedy wyjdziesz za Andrzeja, zapomnisz o mnie.

– Jesteś moją małą siostrzyczką, nigdy was nie zostawię, ani ciebie, ani mamusi, obiecuję! Zresztą nie wiem, czy wyjdę za Andrzeja…

– Jak to? Zrobił coś złego?

– Skąd!

– Ale przecież wyjechał, zostawił ciebie, nie myślał o twoich uczuciach…

– Ja byłam niedobra, napisałam do niego okropne rzeczy, boję się, że mnie zostawi.

– Nawet jeśli zostawi, to przecież nie koniec świata, mamy siebie!

Siostry objęły się, jakby znowu stały się małymi dziewczynkami. Nawet nie zauważyły, kiedy w progu pokoju stanęła mamusia. Ubrana w koronkową koszulę nocną sięgającą ziemi, przypominała zjawę. Włosy osłoniła drobną siateczką, jakby chroniła loki przed bezwładnym chaosem snów.

– Gaszę światło. Co się z wami dzieje? Zachowujecie się jak dzieci!

– Dobranoc, mamusiu – powiedziała Grażyna i pobiegła do swojego pokoju. Kiedy leżała z otwartymi oczami wpatrzona w ciemność, słyszała melodię graną przy strumieniu. Był zachód słońca, świergotały jaskółki. Następnego dnia spadł deszcz, na który czekała przyroda. Krople rytmicznie uderzały o piach drogi, bębniły o liście jaśminów. Więcej nie pamiętała, jej świadomość zapadła w sen.

Kilka dni później przyszły dwa listy od Andrzeja. Temperatura spadła wtedy poniżej dziesięciu stopni mrozu, więc Grażyna postanowiła założyć futerko. Kiedy stanęła przed lustrem, Wanda gwizdnęła przez zęby, co oznaczało najwyższy podziw.

– Pierwsza klasa!

– Nie szkoda futra? Powinnam nosić je tylko na koncerty.

– Andrzej by się ucieszył, kupił je, żebyś nie marzła!

Grażyna pokiwała głową, wypiła w biegu kawę, a potem wypadła z mieszkania. W drodze do Radia wyjęła koperty ze skrzynki. Dopiero podczas przerwy, kiedy usiadła w pustym korytarzu z dala od członków orkiestry, zdecydowała się przeczytać listy. Przez chwilę obracała je w palcach, bojąc się otworzyć koperty. Co zrobi, jeśli Andrzej się obraził? Niepotrzebnie pisała te straszne rzeczy, powinna była ugryźć się w język, ale gdyby nie przelała na papier swoich myśli, chybaby zwariowała! W końcu zaczęła czytać, przelatywała wzrokiem linijki tekstu, a kiedy skończyła, poczuła ulgę. Nie obraził się, nie zerwał z nią, chociaż po tym, co napisała, mógł to zrobić. W dodatku chciał z nią jechać do Paryża! Kochany Duduś!

– Co czytasz, Grażynko? – spytała Eugenia, która podeszła cicho jak kot, a teraz patrzyła z troską na koleżankę.

– Co byś zrobiła, gdyby ktoś zaproponował ci wyjazd do Paryża, ale kosztem własnej pracy?

– Nie wiem, pewnie bym pojechała, Paryż to Paryż! Czy istnieje lepsze miejsce dla artysty?

– Ale ja lubię być samodzielna, a w tym wypadku byłabym na czyimś utrzymaniu, przecież nie wiadomo, czy zdołałabym zarobić koncertami.

– Może zaczęliby grać cię na świecie?

– A jeśli nie? Czy potem, po powrocie do Polski, znalazłabym jakąś pracę? Przecież wiesz, jak trudno dostać się do orkiestry. Gdybym zostawiła wszystko, po powrocie miałabym kłopot. Nie mogę stale być na czyimś utrzymaniu!

– Tajemniczy narzeczony z Włoch?

– Zwłaszcza na jego utrzymaniu!

– Masz rację, też uważam, że kobieta musi pracować, żeby czuć się wolną.

– Poza tym nie mogłabym zostawić moich pań, mamusia nie poradziłaby sobie bez mojej pomocy.

– Miałaby przy sobie Wandę i Kiejstuta.

– On ma własną rodzinę, swoje problemy. No i Kwartet. Wiktor Łabuński[39] daje nam czasem grać, bo mnie lubi, a kiedy odejdę, mogą zacząć się problemy.

– Tym się nie martw, zawsze ktoś chętnie wskoczy na twoje miejsce, a Kwartet jest dobry, poradzi sobie. Grażynko, pomyśl, czego sama naprawdę chcesz, co czujesz tu, w sercu. – Eugenia otwartą dłonią uderzyła się w piersi, puściła oko i odeszła.

Grażyna wyrwała kartkę z zeszytu, w górnym rogu napisała datę:

Warszawa, 14 styczeń 1936 r.

Najdroższy Mój Kochany Dudusiu!

Dziękuję Ci bardzo, żeś tak napisał do mnie, a nie inaczej. Oba listy przyszły razem. Kilka minut nie otwierałam ich – bałam się strasznie, ale jesteś lepszy niż powinieneś. Kocham Cię najdroższy strasznie!

Właściwie teraz martwię się, że możesz bardzo źle sobie myśleć o mnie po moim ostatnim liście. Wyjechałeś sobie na studia, a ja Ci zatruwam życie. To wygląda na straszny egoizm, ale zrozum, że to wszystko nerwy. Wybacz mi Najdroższy. Mając takie dwa listy od Ciebie, jak te ostatnie, śmiało mogę Ci przyrzec, że więcej nie będę Ci zatruwać życia i że cierpliwie poczekam na Ciebie do października!

Najdroższy! Nie gniewaj się, ale nie mogę się zgodzić na Twoje cudowne projekty. To byłoby z niekorzyścią dla Ciebie, a ważne i to, że byłoby nam trudno później.

Przecież chyba rozumiesz, że aż dusza się rwie do tego, by być z Tobą razem, zawsze razem, ale niestety tyle przeszkód, że aż strach!

Primo nie ma sensu przerywanie Twoich studiów. Jeżeli przyjedziesz do Polski stracisz dużo czasu, moc forsy itd. I zrozum, że jednak nie mogę się w żaden sposób zgodzić, by być Twoim ciężarem. Miłość miłością, a to jednak strasznie nieprzyjemnie utrudniać życie temu, kogo się kocha, zamiast mu ułatwiać. A ja byłabym w takiej sytuacji.

Nie, Najdroższy! Niech już tak zostanie jak jest. Już minęło prawie dwa miesiące, więc prawie czwarta część. Na wiosnę czas prędzej zejdzie. Musimy być przecież silni ludzie. Ty będziesz pracował tak jak pracowałeś, ja ze swej strony przysięgam, że nie będę wcale pracować prócz Radia i Kwartetu i wszystko będzie dobrze. Widzisz, Duduś, ja się do swojej pracy w Radio już przyzwyczaiłam i mogę ją znieść, a swoje i inne ambicje mogę z łatwością wpakować na pewien czas do kieszeni. Jednym słowem Najdroższy zrozum mnie, że jestem Ci strasznie, ale to niewymownie wdzięczna za postawienie kwestii tak, jak postawiłeś, ale sam widzisz, że to niemożliwe i nie gniewaj się, że może robię Ci przykrość odmową, ale wyjdzie nam to na pewno na dobre.

Całuję Twoje najśliczniejsze oczki, usteczka i jeszcze raz dziękuję za Twą dobroć.

Gr.

– Panno Grażynko, zapraszam na próbę, chyba że woli pani poświęcać się sztuce epistolarnej przez resztę dnia. – Głos Fitelberga brzmiał dobrotliwie. Dyrygent stał nad nią, zerkając przez ramię na kartkę. Grażyna zatrzasnęła zeszyt, wcisnęła do torebki.

– Już idę. – Uśmiechnęła się promiennie, chociaż najchętniej nawymyślałaby mu, że ośmielił się zaglądać przez ramię. Na szczęście bazgrała tak nieczytelnie, że z ledwością sama mogła się odczytać. Biedny Duduś! Nigdy nie prosił jej, żeby pisała czytelniej, ale pewnie długo przyzwyczajał się do niewyraźnego charakteru pisma.

Fitelberg był w wyśmienitym humorze, ukłonił się szarmancko i przepuścił ją przodem.

– No jak, Grażynko, kiedy rozstrzygnie się konkurs?

– Niedługo, w przyszłym miesiącu.

– Słyszałem, że konkurencja jest ogromna.

– Przysłano dziewiętnaście prac.

– Trzymam za ciebie kciuki, moja droga.

– Dziękuję.

Uśmiechnęła się znowu, zanim usiadła na swoim miejscu, a dyrygent łagodnie wzniósł ramiona. Muzyka brzmiała spokojnie, nikt się nie spóźnił, nie sfałszował, blachy grały czysto, skrzypce unisono, zapanowała ogólna harmonia. Grażyna podniosła głowę, przez chwilę wydawało się jej, że rozumie, dlaczego tu się znalazła, że wcale nie chodziło o pracę, pieniądze czy prestiż, ale o poznanie orkiestry, wielkiego organizmu, który żył niezależnie od grających w nim muzyków, jakby harmonia powstająca z połączenia partytury, instrumentów, muzyków była tworem idealnym, który wymykał się rozumieniu, należał do świata mistyki. Brzmienie falowało jak woda w jeziorze, a ona pływała w niej podobna do ryby. Sztuka miała ożywczą moc.

– Doskonale, widzą państwo, jednak potrafimy zagrać jak trzeba! – zawołał Fitelberg i dał znak, że próba dobiegła końca. Wytarł pot z czoła i lekko zeskoczył z dyrygenckiego podium. Kiedy Grażyna wychodziła z sali, zobaczyła go rozmawiającego z Wiktorem Łabuńskim, który na kilka dni przyjechał z Ameryki.

– Grażynko, znasz Wiktora?

– Oczywiście, jest pomysłodawcą utworzenia naszego Kwartetu.

– Zostawiam was, biegnę na ważne spotkanie.

Fitelberg odwrócił się na pięcie i popędził schodami w dół, a Grażyna przywitała się z Wiktorem. Był wysokim brunetem o chłopięcej urodzie filmowego amanta.

– Co słychać, Grażynko? Już po ślubie?

– Andrzej wyjechał na stypendium do Włoch, ślub dopiero jesienią.

– Więc mam jeszcze szanse u ciebie?

– Ty zawsze, Wiktorze, jako partner w duecie, wiesz, że lubię z tobą grać.

– Myślisz tylko o muzyce! Praca i praca, a kiedy żyć? – Jego twarz rozjaśnił dziecięcy uśmiech.

– Na długo przyjechałeś?

– Jutro wracam. Ale chciałem cię prosić o nuty Partity, którą wyślę do New Yorku. Mam znajomą skrzypaczkę…

– Oczywiście, dam ci z radością.

Grażyna lubiła go, a on odwzajemniał sympatię.

– Jeżeli wpadniesz na kolację, dostaniesz nuty, a mamusia bardzo się ucieszy.

– Wanda także?

– Oczywiście! Wyobraź sobie, że zaczęła uczyć się śpiewu. Kiedy następnym razem będziesz w Warszawie, na pewno da się namówić na występ.

– Już się nie mogę doczekać!

W szatni Wiktor pomógł jej założyć futerko, a kiedy spojrzał na Grażynę, pomyślał, że nie znał bardziej eleganckiej kobiety, która jednocześnie wydawała się zupełnie niezainteresowana wyglądem, jakby elegancja wypływała z jej wnętrza, ze sposobu trzymania głowy, uśmiechów, gestów, czegoś nieuchwytnego, co odczuwał bezpośrednio podczas rozmowy. Lubił obecność Grażyny, jej sposób bycia, szybkość, z jaką podejmowała decyzje, energię promieniującą ciepłem. Ostrożnie wziął ją pod ramię i pobiegli do autobusu.

Kolacja minęła w miłej atmosferze, mamusia snuła wspomnienia z Łodzi, Wandzia opowiadała kawały z biura, a Wiktor rozprawiał o Ameryce. Pożegnali się późnym wieczorem. Po jego wyjściu Grażyna ukradkiem wymknęła się z mieszkania, pobiegła na pocztę i wysłała list do Andrzeja. Nie wiedziała, czy dobrze zrobiła, rezygnując ze wspólnego wyjazdu do Paryża. Wątpliwość krążyła po głowie aż do zaśnięcia.

39 Wiktor Łabuński (1895–1974), polski pianista, kompozytor i dyrygent.

Andrzej w ostatniej chwili dołączył do grupy lekarzy towarzyszących profesorowi Morellemu podczas codziennego obchodu. Doktor Estakis mrugnął na powitanie, a mrugnięcie skierowało uwagę profesora na Andrzeja.

– Może pan, panie kolego, przypomni nam, do jakiej wartości zmniejsza się liczba krwinek płytkowych w ostrym stanie gruźlicy?

– Oczywiście, w bardzo ciężkiej gruźlicy o złym rokowaniu liczba krwinek płytkowych spada nawet do osiemdziesięciu dziewięciu tysięcy. Przypomnę, że Brock znajdował w lekkiej gruźlicy liczby prawidłowe od trzystu pięćdziesięciu do czterystu. W pierwszym okresie leczenia odmą Himmel i Stopczyk stwierdzili wzrost liczby tych krwinek, natomiast przy poprawie, przy skutecznym leczeniu odmą, liczba krwinek płytkowych zmniejsza się, a czasami opada poniżej liczb prawidłowych, to zdanie Oestreicha.

– Dziękuję, kolego, zatem będą mogli panowie potwierdzić tę hipotezę na przykładzie naszego chorego. Pacjent ma sześćdziesiąt lat, jest leczony odmą płucną, oto badania.

Morelli skinął na pielęgniarkę, która rozdała wszystkim papiery, a następnie władczym gestem odsunął ją, żeby wkroczyć do sali szpitalnej. Chory mężczyzna jeszcze nigdy nie widział tylu lekarzy naraz, otoczył go mur białych fartuchów. Uspokoił się dopiero, kiedy Andrzej zbadał jego puls.

– Tętno prawidłowe, proszę nam powiedzieć, jak pan się dzisiaj czuje.

– Lepiej niż wczoraj, muszę wracać do domu, moja rodzina nie poradzi sobie beze mnie.

– Czym się pan zajmuje?

– Jestem malarzem, rysuję karykatury na Piazza Navona.

– Można się z tego utrzymać?

– Gdybym nie miał sześciorga dzieci, to tak, ale rodzina duża…

– Panowie, u chorego widzimy znaczną poprawę po zastosowaniu leczenia odmą płucną. – Morelli odsunął Andrzeja i sam zmierzył puls.

– Jutro wyjdzie pan do domu – rzucił w przestrzeń i podszedł do następnego chorego. Obchód posuwał się wolno, zatrzymywali się przy każdym chorym na kilka minut, profesor zadawał rzeczowe pytania. Po godzinie wyszli na korytarz, a Morelli wygładził fartuch.

– Czekam na raporty – rzucił i pomaszerował do swojego gabinetu.

– Co za typ, może jest krewnym Mussoliniego?

José mrugnął porozumiewawczo do Andrzeja, wskazując wzrokiem doktora Papadopulosa, który flirtował z pielęgniarką oddziałową.

– Młodość ma swoje prawa.

– Jak twoja pani? Zgodziła się uciec do Paryża?

– Wyobraź sobie, że nie. Nie rozumiem dlaczego, przecież kocha Paryż, bylibyśmy tam razem szczęśliwi.

– Już to widzę, ty przyjmujesz pacjentów i nie masz czasu na pisanie pracy ani naukowe badania, a ona biega na koncerty.

– Ona na pewno zrobiłaby karierę w Paryżu, wiesz, ile to dla niej znaczy?

– Na szczęście wydaje się, że ma więcej zdrowego rozsądku niż ty! Okazałeś się romantykiem, drogi przyjacielu, niepoprawnym marzycielem.

– Ależ skąd! Próbowałem rzeczowo rozwiązać problem, skoro ona męczy się, grając w orkiestrze, komponuje nocami, bo ma za dużo obowiązków, próbowałem znaleźć rozwiązanie.

– Kobiety nie oczekują od nas praktycznych rozwiązań, ale współczucia! Zrozumiałem to dawno temu dzięki mojej żonie, stałem się znawcą niewieścich serc.

– Dlaczego wcześniej mi tego nie powiedziałeś?

– Każdy sam musi na to wpaść, nie ma rady.

– Dziękuję, mała pociecha! – Andrzej zaśmiał się. Szli schodami w kierunku pracowni mechaniki oddechowej, gdzie od kilku dni razem pracowali nad opisem mechaniki ruchów klatki piersiowej. Kiedy weszli do środka, Andrzej westchnął.

– Gdyby nie nasza praca, nie fakt, że stale jesteśmy zajęci, chyba zwariowałbym z tęsknoty za Grażyną.

– Gwarantuję ci dużą dawkę pracy, możesz spać spokojnie – powiedział Portugalczyk z rezygnacją.

– A wiesz, wpadłem na pewien ciekawy pomysł badań z anatomii patologicznej, interesuje mnie wpływ leczenia odmą na tkanki płuc, chciałbym przeprowadzić więcej pomiarów. Może później pokażę Morellemu?

– To zły pomysł, w Instytucie zabiorą ci prawa pierwszeństwa do pomysłu, wszystkie prace asystentów są ogłaszane wspólnie z profesorami i zawsze wygląda na to, że asystent wykonał tylko czynności pomocnicze, a całą śmietankę spija profesor. Niech Bóg broni! Pod żadnym pozorem nie zaczynaj pracy tu, tylko dopiero w Polsce!

– Nie wiedziałem, że tak to wygląda.

– Bo jesteś idealistą, w dodatku zakochanym! – José parsknął z udawaną pogardą i zasiadł przed urządzeniem do pomiarów.

– Słyszałeś, że przyjedzie profesor Sergent[40]?

– Ten wielki Sergent, specjalista od gruźlicy?

– Właśnie, jest prezesem jakiejś sekcji francuskiego Croix-de-Feu i odbywa jednocześnie misję polityczną filoitalską. Będą na pewno mowy wstępne tutejszych profesorów, jednym słowem, ciekawa bujda.

– No to sobie posłuchamy.

José pochylił się nad aparatem, a następnie zaczął dyktować wyniki Andrzejowi. Pracowali w skupieniu aż do kolacji, potem pożegnali się, a Andrzej wrócił do pokoju. Kilka razy przeczytał listy Grażyny, w końcu zaczął pisać odpowiedź:

Rzym, 18 styczeń 1936 r.

Moja Najukochańsza i Najdroższa!

Ja jestem winien, że ten rok jest obecnie taki, ale przecież jeżeli dwoje ludzi widzą, że wpadli w kabałę, to trzeba to zmienić. Czy musimy się koniecznie oglądać na prawo i lewo, co powiedzą, jak to potraktują?

Urządzimy sobie nasze życie we dwoje. Ja i Ty. Jest źle tak, to próbujemy inaczej. Mówisz forsa, posada po powrocie. A co by było gdybyśmy się pobrali i razem wyjechali od razu? Trochę forsy mamy przecież w PKO – można puścić. Moja Najdroższa i Jedyna! Chciałbym bardzo, proszę Cię bardzo, żebyś była ze mną szczera tak jak ja jestem szczery, jak musimy być szczerzy. Jeżeli Ci jest źle, niedobrze, to ja mogę i muszę swoje plany oraz projekty zmienić. Jest to proste, naturalne i nie dowodzi żadnego egoizmu z Twojej strony. Ja robię co mogę dla Ciebie, Ty dla mnie. Mówisz o tym, że w razie jakichkolwiek trudności potem wyrzucalibyśmy sobie, że nie mieliśmy na tyle charakteru, żeby przetrwać. A czy ja nie mam niejako obecnie odpowiedzialności za Ciebie? Czy ja nie mogę sobie tysiąc razy wyrzucać, że pozwalam na to, żebyś męczyła się w Warszawie? […]

Kochana! Jest późno i już idę spać. Na pożegnanie muszę Ci powiedzieć, że wszystkie ciężkie chwile, które niedawno przeżywałem, dowodzą mi zawsze, jak ja Ciebie strasznie kocham! Kiedy mijają – kocham Cię jeszcze więcej i może dlatego tak łatwo się martwię o Ciebie.

Całuję Cię całą, calutką i przytulam Cię do siebie najmocniej i strasznie tęsknię.

Duduś.

Z samego rana Andrzej pobiegł na pocztę. Nadał list lotniczy, który zgodnie z zapewnieniami pracownicy poczty powinien dotrzeć do Warszawy szybciej niż zwykły, a później spacerkiem ruszył w stronę Instytutu. Dzień był słoneczny, tabaczkowa jesionka okazała się wystarczająco ciepła na łagodną zimę. Zatrzymał się na dziedzińcu Instytutu i zaskoczony patrzył na przygotowania do wizyty profesora Sergenta. Cały personel nerwowo biegał z miejsca w miejsce, pielęgniarki wspinały się na drabiny, ozdabiały budynek flagami należącymi do partii Fasci Italiani di Combattimento.

– Kto kazał wieszać te flagi? – spytał Andrzej, patrząc na łopoczące ponuro czarne chorągwie z emblematem fasces.

– Jak to kto? Dyrektor Instytutu – szepnęła jedna z pielęgniarek, opuszczając wzrok, żeby ukryć prawdziwe myśli.

– Czy to nie smutne, kiedyś wiązkę rózg z zatkniętym toporem nosili przed etruskim królem liktorowie, a dziś?

– Kto? – spytała pielęgniarka, balansując na drabinie.

– Nieważne. O której zaczyna się wykład?

– Przemówienie jest planowane na dwunastą.

Andrzej kiwnął głową i wszedł do budynku. Minął portiera, który także był zajęty ozdabianiem holu flagami, za rogiem skręcił w lewo. Przeciął korytarz i pobiegł do pracowni mechaniki oddechowej, gdzie przed wykładem planował przeprowadzić serię pomiarów, których wyniki umieści w dokumentach. José siedział skupiony nad papierami. Tuż przed dwunastą obydwaj przypomnieli sobie o wykładzie. W sali, gdzie zwykle mieściło się całe audytorium złożone z lekarzy oraz asystentów, dzisiaj panował tłok tak wielki, że z trudem znaleźli miejsca. Andrzej rozejrzał się, nad mównicą złowieszczo powiewały czarne flagi. Kiedy do sali wszedł wyprostowany niczym paw dyrektor Instytutu w towarzystwie profesorów Morellego i Sergenta, wszyscy zaczęli klaskać. Dyrektor wskoczył na podium, potoczył wzrokiem po zebranych, przybrał pozę rzymskiego mówcy, a następnie zaczął wygłaszać płomienne, polityczne przemówienie, które sala przerywała oklaskami. Andrzej zerknął porozumiewawczo na José, wymienił spojrzenia z resztą zagranicznych stypendystów, którzy z zażenowaniem patrzyli w podłogę. Tylko doktor Papadopulos energicznie klaskał, jednak nikt nie wiedział, czy jest to spowodowane nieznajomością języka włoskiego, sympatiami profaszystowskimi, czy może zwykłym oportunizmem?

– Wzywam profesora Sergenta – grzmiał z mównicy dyrektor Instytutu, coraz bardziej czerwony na twarzy – aby uświadomił lekarzy i uczonych francuskich o tym, że pogłoski o bombardowaniu Czerwonego Krzyża przez lotników włoskich są fałszem, że Italia poprowadzi zwycięsko wojnę, że nie podda się, nim nie pokona abisyńskiego wroga!

Profesor Sergent stał z pochyloną głową jak człowiek, który zorientował się, że nie znajdzie schronienia przed ulewą, cierpliwie przeczekiwał nawałnicę. W końcu dyrektor zszedł z mównicy, a profesor otrząsnął się z apatii.

– Drodzy słuchacze – zaczął profesor Sergent – przyjechałem do tego pięknego Instytutu, żeby wygłosić wykład na temat dróg zakażenia w gruźlicy, a nie przemowę o stanie włoskiej polityki! Szanowni państwo, pomimo że jestem przyjacielem Włoch, to nie przyjechałem do was dla spraw i zagadnień narodowych, tylko dla międzynarodowych, to znaczy dla nauki!

Tym razem głośno klaskali stypendyści, a dyrektor Instytutu z gronem profesorskim oraz włoskimi lekarzami przybrali posępne miny, kilka osób ostentacyjnie wyszło z sali, trzaskając drzwiami. W końcu zapanowała cisza. Po chwili usłyszeli łagodny głos profesora Sergenta, któremu nareszcie udało się przejść do kwestii ściśle naukowych. Andrzej zaczął robić notatki, na pewno użyje ich w końcowym raporcie pisanym dla Fundacji Potockiego w Warszawie. Wiedział także, że po powrocie wygłosi wykład w siedzibie Towarzystwa Lekarskiego. To będzie wielka nobilitacja, początek nowej drogi. Na chwilę przerwał pisanie i ciężko westchnął. Czy sam potrafiłby zrezygnować z kariery naukowej? Co zrobiłby, gdyby Grażyna zgodziła się z nim uciec do Paryża? Co właściwie było dla niego ważniejsze, praca czy rodzina? Pytania ześlizgnęły się po krawędzi świadomości, a umysł skupił się na kwestiach naukowych. Do późnego wieczora analizował medyczne problemy poruszone w wykładzie Sergenta, w końcu twardo zasnął.

Następnego dnia rano do pokoju zajrzał doktor Estakis. Razem z José jechali na wycieczkę.

– Wyskoczysz z nami do Rzymu?

– Chętnie, po wczorajszej gali mam ochotę uciec z Instytutu i więcej nie wracać.

– Co za wstyd, żeby w taki sposób potraktować wielkiego uczonego! Tym faszystom w głowach się przewróciło!

– Rozumiem, że dyrektor musi podlizywać się władzy, ale publiczność przyjmowała jego słowa z entuzjazmem, tego nie pojmuję.

– Tłum zawsze trzyma stronę silniejszych – stwierdził José.

– Cyniczni, podstępni mordercy.

– Panowie, współczesny świat oszalał, diabli wiedzą, co z tego wyjdzie, na pewno nic dobrego.

– Zakazuję rozmów o polityce! – José groźnie zmarszczył brwi i przepuścił ich przodem. W końcu wyszli na dziedziniec, przecięli ulicę i wsiedli do tramwaju. Godzinę później chodzili po Termach Karakalli, później pojechali na Via Appia Antica. Szli dobrą godzinę, zanim poczuli zmęczenie, w końcu zawrócili w kierunku centrum, usiedli w małej restauracji na Via del Governo Vecchio. Kelner natychmiast przybiegł z kartą dań. Zamówili trzy porcje spaghetti, do tego karafkę białego wina. Jedli w milczeniu, zmęczeni spacerem. Po zbyt obfitym posiłku ospale dobrnęli do Instytutu.

– Panie Biernacki, przyszła do pana paczka, ale było takie zamieszanie, że nie zdążyłem zawiadomić – powiedział portier, kiwając protekcjonalnie palcem. – Słyszał pan, co dyrektor mówił o Sergencie? Lepiej nie powtarzać, na pożegnanie nawet nie podali sobie rąk… – Luigi urwał, wywrócił oczami, wskazując czarne flagi i przeciągnął wskazującym palcem po gardle. – Proszę pokwitować odbiór.

– Dziękuję.

– Nie ma za co. Pan najczęściej ze wszystkich lekarzy dostaje listy.

Andrzej uśmiechnął się, wsunął paczkę pod pachę i poszedł na górę. Karton otworzył dopiero w pokoju. Wewnątrz znalazł skarpetki i małe czekoladki Wedla. Przez chwilę oglądał prezenty, w końcu otworzył bombonierkę i zjadł okrągłą pralinkę. Jej smak przeniósł go do Warszawy. Usiadł za biurkiem, sięgnął po książkę i zabrał się do czytania Granicy. Nawet nie zauważył, kiedy nastała pora kolacji. Zerwał się gwałtownie, czując nieodpartą potrzebę rozmowy z Grażyną – siedziała obok niego, na kanapie w mieszkaniu przy Kopernika. Tęsknił, a książka wzmogła uczucie nostalgii, jakby dzień stracił lekkość.

Andrzej szybko notował:

Przesiedziałem pięć godzin bez przerwy nad tą książką i jestem naprawdę, prawdziwie i rzetelnie wzruszony. Czy czytałaś to? Jeżeli nie to koniecznie przeczytaj, ale ja teraz muszę tak czy owak o tym z Tobą porozmawiać. Może się dziwisz, że właśnie o książce piszę, ale to jest mniej więcej tak: Widzisz Kochana ja prowadzę teraz w Rzymie naprawdę podwójne życie – jedno „gruźlica”, drugie „prywatne”. Gruźlica to znaczy Instytut, cała praca właściwa i wszyscy tutejsi znajomi. Prywatne – to znaczy samotność, wspomnienia, listy, może najbliżsi i znajomi z Polski, ale przede wszystkim i nade wszystko Ty. Cóż z tego, kiedy nawet porozmawiać z Tobą listownie nie można przyzwoicie! Listy idą tak długo, na odpowiedź trzeba tak długo czekać! Zaprzyjaźniłem się najwięcej z Portugalczykiem, ale nawet z nim mało rozmawiam o rzeczach nie medycznych. Tak więc o ile podczas pracy lekarskiej mam naokoło moc ludzi, to za to poza tym jestem jak palec. Na domiar złego z tym się zbiega druga sprawa – „zjawiłaś” się, że tak powiem w moim życiu dopiero niedawno (nieprawda! Mnie się zdaje, że strasznie dawno!), ale ja dopiero teraz widzę, jak się przez Ciebie i dzięki Tobie ogromnie zmieniłem, po prostu pragnę teraz coraz bardziej czułości, pieszczoty, tego wszystkiego, co tylko może dać ukochana kobieta, czego nigdy w życiu nie miałem i co wszystko tylko Tobie, Najdroższa, zawdzięczam. No i widzisz, akurat teraz jesteśmy właśnie daleko.

Nie gniewaj się, że Ci to wszystko wypisuję, ale to są właśnie powody, dla których oddziałują tutaj tak silnie na wszystkich widziane filmy, przeczytane książki, dlaczego każdy Twój list jest dla mnie świętem nad świętami. No i pewnie dlatego właśnie wzruszyłem się „Granicą”. Czy ty pamiętasz książkę? Jest tam pan Zenon, który (jeśli rozumiem Nałkowską) dwukrotnie, a raczej podwójnie przekroczył „granicę” – raz przez kompromis miłości, drugi raz przez kompromis społeczny. Ten pan Zenon, który przyjeżdżając do ukochanej narzeczonej, zaczyna jednocześnie żyć z dawną kochanką, a w chwili, gdy spowiada się z tego przed narzeczoną, zaczyna znowu żyć z narzeczoną. Czy to możliwe? Czy tak jest? Czy tak bywa? Czy znowu, jak często w literaturze kobiecej, mężczyzna nie jest przedstawiony z za dużym bagażem tej nieopanowanej fizyczności, zwłaszcza, że Zenon okazuje się potem pełen skrupułów i hamulców. Zapewne, wszystko bywa i nie jest to właściwy sposób oceny powieści, ale dlaczego właśnie sto razy lepiej rozumiem w „Granicy” kobiety – Elżbietę i Justynę, niż Zenona? Czy Ty Grażynko kapujesz dobrze tego gościa? Zresztą powieść jest dla mnie wspaniała, lepsza niż nasze męskie elaboraty, pełna wspaniałych momentów (rozmowa Karola z Czerlonem, przygotowująca moment kary, spowiedź Zenona, cała linia psychologiczna ostatniego okresu Justyny itd.). Jednym słowem dziękuję Ci najmocniej, żeś mi zrobiła z „Granicy” prezent i całuję Cię leciutko w lewe uszko!

Odłożył pióro. Po napisaniu tego wszystkiego poczuł się znacznie lepiej. Jutro dokończy list, teraz zejdzie na dół, zje kolację i pogawędzi z kolegami.

40 Émile Sergent (1867–1943), lekarz francuski, fizjolog, specjalista od gruźlicy.

Co czytasz, Wandziu? – spytała Grażyna, stając na progu pokoju siostry. Wanda, pochylona nisko nad książką, była całkowicie pochłonięta lekturą. W okularach odbijało się żółte światło nocnej lampki, reszta postaci ginęła w cieniu.

– Chcę dzisiaj skończyć, to nagroda miasta Warszawy na ten rok.

– Czyja książka?

– Gojawiczyńska, słyszałaś o niej?

– Chyba czytałam felietony w „Kurierze Porannym”.

– „Dziewczęta” były publikowane we fragmentach w „Gazecie Polskiej”, nie znasz tej książki?

– Chyba nie.

– Koniecznie przeczytaj i wyślij Andrzejowi, chciał znać wszystkie nowości, lubi być na bieżąco. Skoro wysłałaś Granicę i Zmory, nie zapomnij o Dziewczętach z Nowolipek.

– Dziwny tytuł, spodoba się mężczyźnie?

– Sztuka jest uniwersalna, przynajmniej powinna być.

– Racja, nieważne kto pisze, kobieta czy mężczyzna. Dlaczego kobieta pisząca muzykę miałaby być gorsza od mężczyzn?

– Musisz utrzeć nosa wszystkim zarozumiałym facetom! – zaśmiała się Wanda i zamknęła książkę.

– Kiedy ją kupiłaś?

– Dostałam od Hanki w biurze dziś po południu. Jeszcze koniecznie pamiętaj o Choromańskim. Wyślij Andrzejowi Zazdrość i medycynę, jutro załatwię egzemplarz.

– Dziękuję, Wan.

– Wiesz co, Grażynko? Chyba wznowię studia w Wyższej Szkole Dziennikarskiej, mam dosyć pracy w biurze. Po studiach znajdę coś lepszego, może zacznę pisać?

– A lekcje śpiewu?

– Na razie ćwiczę, ale sama nie wiem. Chcę czegoś więcej, czy to dziwne?

– Uważam, że to wspaniała myśl.

– Naprawdę?

– Moja siostra zostanie pisarką!

– Dziennikarką albo poetką.

– Napisałaś nowe wiersze? Pokaż!

– Pracuję nad nimi, jeszcze się wstydzę!

Grażyna nie naciskała. Usiadła na łóżku.

– Wiesz, w środę z berlińską filharmonią przyjeżdża Furtwängler[41], mają koncert w Filharmonii, ale nie idę, bo za kilka dni ten sam koncert będzie nadawany z Poznania przez radio. A w piątek jest koncert Johanna Straussa pod jego dyrekcją.

– Myślałam, że on dawno nie żyje.

– Ja też, tymczasem jeździ sobie po świecie.

– Musi mieć ponad sto lat!

– Podobno bardzo stary.

– Może chodzi o kogoś innego?

– Nie mam pojęcia.

Wanda podała Grażynie książkę i zgasiła nocną lampkę. Długo leżała w ciemności, nasłuchując kroków siostry, która kręciła się po swoim pokoju. Potem myślała o Sergiuszu, o kolacji, na którą z nim poszła. Niby wszystko przebiegło miło, ale on sam drażnił ją. Może wygląd, sposób mówienia, gesty? Nie miała pojęcia. Po kolacji odprowadził ją na Mokotowską i próbował pocałować w usta. Ledwo się wywinęła, uciekła na górę. Następnego dnia w biurze udawała, że go nie widzi, miał jednak tak zbolałą minę, że poczuła litość. Od tego dnia stało się dla niej jasne, że nie kochała go, ale starała się poczuć sympatię. Co za ironia losu! Tak bardzo chciała, żeby ktoś się w niej zakochał, a teraz była wściekła. Skąd Grażynka wiedziała, że kocha Andrzeja? Myśli Wandy powoli traciły kontury, zasypiała.

Grażyna skończyła komponować o czwartej nad ranem. Wcale nie była senna, przeciwnie, im dłużej pisała, tym więcej miała energii. Przed zaśnięciem napisała jeszcze list do Andrzeja. W górnym rogu postawiła datę – dwudziesty pierwszy stycznia:

U nas jest teraz ciepło. Wyobrażam sobie jaki upał u Was. Czy tak? Na pomysł jakiej pracy wpadłeś? Naturalnie nie pisz jej w Instytucie, jeżeli tam panuje zwyczaj odbierania praw autorskich. Czy odbywały się parady z powodu przyjazdu profesora z Paryża? Włosi przecież celują w podobnych historiach i u nich to wypada zawsze strasznie teatralnie. Czy Włosi w życiu codziennym też są tacy sztuczni? Czy nie miałeś zaszczytu nigdy z bliska zobaczyć tę ohydę Mussoliniego? Czy i uczeni też się nim zachwycają, czy tylko ciemny tłum?

No pa! Ściskam Cię serdecznie.

Grażyna.

Coś zabawnego: w Wandzi zakochał się wprost do utraty rozumu kolega z biura (wysokie stanowisko), żonaty. Ona nie ma nic na sumieniu, gdyż ją nikt z biura nie obchodzi, a tymczasem on się rozwodzi z żoną, łazi za Wandą i molestuje by wyszła za niego itd. Ta sama Wandzia, która zawsze mówiła, że bardzo chciałaby, żeby ktoś strasznie się w niej zakochał, teraz jest wściekła, gdyż nie może się odczepić. Kłopot jednym słowem.

Grażyna zgasiła lampę i leżała w ciemności, ale sen nie przychodził. Przewracała się z boku na bok, muzyka, którą zapisała przed zaśnięciem, nadal brzmiała w jej głowie. W końcu zasnęła. Zobaczyła nieznane miasto, zatłoczone, wąskie, ciemne uliczki, nie była pewna, czy to dzień czy noc. Obok niej szedł Andrzej, czuła jego obecność. Nagle tłum zgęstniał. Puściła rękę Andrzeja, kątem oka widziała rękaw tabaczkowej jesionki, potem straciła go z oczu. Biegła za nim w panice. Pędziła przed siebie, skręcała w wąskie uliczki, kluczyła, zawracała, ale nigdzie nie mogła go znaleźć. Zniknął, zgubił się, a może ona zabłądziła? Znalazła jakieś schodki, więc usiadła, zakryła oczy rękami, żeby nikt nie widział łez. Płakała nieopanowanie, histerycznie, tymczasem jakiś przechodzień nagle zaczął się śmiać. Rechot zaraził tłum, teraz śmiali się wszyscy, cały tłum zanosił się śmiechem. Grażyna oderwała dłonie od oczu i nabrała do płuc powietrza, żeby zawołać Andrzeja, wtedy się obudziła. Spocona ze strachu, wstała i otworzyła okno. Na dworze siąpił deszcz, szare płaty brudnego śniegu, który nie stopniał pomimo odwilży, tworzyły mokre wyspy. Na palcach zakradła się do łazienki. Umyła się, ubrała, a potem zbiegła na dół, do skrzynki na listy. Otworzyła blaszane drzwiczki, na dnie leżała koperta, dowód istnienia Andrzeja. „Sen to tylko głupstwa” – pomyślała, biegnąc na górę.

Andrzej opisywał wrażenia z przeczytanych książek. „Kochany Duduś!” – myślała gorączkowo.

– Grażynko, dlaczego wstałaś tak wcześnie? – spytała Wanda.

– Nie mogłam spać, miałam straszny sen.

– Sny to głupstwa! – zawyrokowała Wanda, odganiając resztkę wątpliwości, jakby zmiatała okruchy chleba.

– Wyślesz Andrzejowi Dziewczęta z Nowolipek?

– Tak. Przeczytał właśnie Granicę, podobała mu się.

– Mnie także – ucieszyła się Wanda.

– A na mnie Granica nie zrobiła takiego wrażenia jak Zmory. Wydaje mi się, że postacie Nałkowskiej są czasem zbyt papierowe. Postać żony Zenona wydała mi się niejednolita, najpierw ta jej ucieczka, a później uległość w związku z Justyną dla mnie jest niezrozumiała, zresztą cały Zenon postępuje, jak może postępować tylko postać wyimaginowana. Ale w ogóle książka ciekawa. Napiszę to Andrzejowi.

– A Zmory?

– Myślisz, że Zegadłowicz długo je pisał?

– W „Wiadomościach Literackich” pisali, że tylko kilka miesięcy.

– Na mnie ona zrobiła wrażenie wybuchu szalonego. W każdym razie ta książka powstała spontanicznie. Wyrażonka są straszne, nawet nie przypuszczałam, że tak obfity jest słowniczek tych zwrotów, no ale od przybytku głowa nie boli.

– Ach, Grażynko, zapomniałam ci powiedzieć, że z loterią PKO klapa. Jeszcze będzie dodatkowe ciągnienie na Wielkanoc, może wtedy coś wygramy.

– Zagraj za mnie na te same numery, Wan. – Grażyna spojrzała na zegarek i zerwała się z krzesła. – Muszę lecieć do Radia, zobaczymy się wieczorem, pa.

– A śniadanie?

– Nie jestem głodna.

Grażyna wybiegła z mieszkania. Pół godziny później siedziała na próbie orkiestry zasłuchana w dźwięk nowych skrzypiec, współbrzmiących z resztą instrumentów. Kilka godzin minęło szybciej niż dzisiejszy sen. W czasie przerwy odpoczywała na korytarzu. Nagle podbiegł do niej tubista, upadł na kolana i złapał za ręce.

– Co pan wyprawia?! – krzyknęła wystraszona i zaczęła wyrywać dłonie. Jego oddech cuchnął alkoholem, był tak pijany, że ledwo trzymał się na nogach.

– Panno Grażynko, muszę to pani powiedzieć… – sapał bełkotliwie.

– Czy pan zwariował? Proszę mnie puścić!

Grażyna szarpała się, tubista mamrotał pod nosem niewyraźne komplementy. W końcu wyrwała się i rzuciła do ucieczki. Tubista ociężale, ale ruszył w pościg. Koledzy zaczęli się śmiać. Grażyna biegła pustym korytarzem, skręciła w kierunku schodów i zbiegła. Zatrzymała się dopiero na dole.

– Co panienka tak pędzi, jakby gonił ją diabeł?

– Bo goni! – wysapała Grażyna.

Na próbę wróciła po kwadransie, przerwa dawno się skończyła. Fitelberg na jej widok zatrzymał orkiestrę.

– Panno Grażyno, spóźniła się pani. – Zgromił ją srogim spojrzeniem.

Grażyna przeszła między kolegami. Zanim usiadła, rzuciła szybkie spojrzenie w kierunku sekcji instrumentów blaszanych. Tubista zniknął.

– Kazali mu wrócić do domu – szepnęła Eugenia.

Po próbie wiolonczelista nachylił się do jej ucha.

– Kiedyś brat tubisty dał w mordę baletmistrzowi teatru, to dopiero był skandal!

– Nie wiedziałem, że jesteś taka strachliwa, Grażynko – sarknął flecista, wydymając pogardliwie mięsiste usta.

– Tyle hałasu o nic, facet złapał cię za ręce, wielka rzecz! – wtrącił waltornista, który zamykał pochód muzyków grających na „blachach”.

Eugenia położyła dłoń na jej ramieniu.

– Nie przejmuj się, oni wszyscy trzymają sztamę. Chodźmy do domu.

Razem wyszły na ulicę. Śnieg pod ich stopami zmienił się w szarą breję, na dworze było już ciemno.

– Biegnę na próbę Kwartetu – powiedziała Grażyna.

– Zamęczasz się, moja droga!

– Nie mam czasu na odpoczynek – zaśmiała się i dogoniła autobus.

Kiedy weszła do mieszkania przy Kopernika, nikogo nie zastała. Usiadła na kanapie Andrzeja i przymknęła oczy. Czy będzie potrafiła powiedzieć Bogdanowi, żeby słuchał jej wskazówek dotyczących reżyserii granych utworów? Ostatecznie właśnie jej polecono rozkręcić Kwartet, ona miała dyrygować, czuwać nad stroną muzyczną! Gdyby urodziła się jako mężczyzna, nie miałaby takich kłopotów, wszyscy słuchaliby jej z szacunkiem albo ze strachem. Andrzej, jeśli chciał, potrafił spiorunować wzrokiem rozmówcę i zmusić do wykonania polecenia. Tak powinna się zachowywać, żeby mężczyźni traktowali ją poważnie!

W zamku zazgrzytał klucz, do pokoju wszedł Bogdan. Na jej widok odruchowo uchylił kapelusz.

– Gdzie reszta?

– Jeszcze nie przyszli.

– Myślałem, że nigdy się nie spóźniają.

– Nie spóźniają się. Powiedziałam, żeby przyszli piętnaście minut później.

– A o mnie zapomniałaś?

– Nie zapomniałam, musimy porozmawiać. – Grażyna starała się mówić łagodnym tonem, ale głos wbrew woli stawał się napięty, jakby z trudem wypowiadała słowa. Bogdan patrzył na nią niepewnie. Przysunął krzesło do kanapy i usiadł okrakiem.

– O czym mamy rozmawiać?

– O naszym Kwartecie, o tym, że nie traktujesz nas poważnie, Bogdan. Nie zaprzeczaj!

– Co ty mówisz, Grażynko? Traktuję Kwartet szalenie poważnie!

– A jednak przeszkadzasz nam w pracy, podważasz wszystkie moje polecenia, mój autorytet. Jeśli nie zmienisz nastawienia, znajdziemy kogoś innego na twoje miejsce. To nie tylko moja opinia, ale całego zespołu.

– Wybacz, Grażynko, ale jesteś tylko kobietą… W dodatku pracujesz w Radio. – Bogdan zmrużył oczy.

– Czy to jakiś problem?

Przez chwilę mierzyli się wzrokiem, w końcu Bogdan pochylił głowę, jakby nagle uleciało z niego powietrze.

– Naprawdę oni kazali ci to powiedzieć?

– Tak, ale ponieważ jesteś moim przyjacielem, a także przyjacielem Andrzeja, i sama zaprosiłam cię do współpracy w Kwartecie, postanowiłam cię uprzedzić, że jeśli nie zmienisz nastawienia, znajdziemy innego skrzypka.

Bogdan znowu pochylił głowę.

– Wiesz, ostatnio nie jest mi łatwo – mruknął. – Czuję się źle, kiedy kobieta każe mi grać tak, a nie inaczej. Moja ambicja została podrażniona, Grażynko.

– Nic mnie nie obchodzi twoja ambicja, chcę, żebyśmy jako zespół grali jak najlepiej! Tylko to mnie obchodzi, tylko muzyka. I nie zgadzam się na rajfurzenie na próbach! Jest zwyczaj, że w każdym kwartecie jedna osoba reżyseruje, a jeśli pozostali zgodzili się na to, żebym ja reżyserowała, tym bardziej musisz się na to zgodzić! Oczywiście każdy może mówić, co myśli, ale na odgryzanie się uwagą za uwagę, jak ty robiłeś ostatnio, nie zgadzam się i już!

– Masz rację, Grażynko, nie mam łatwego charakteru. Mój zespół taneczny ma ze mną urwanie głowy, ciągle się wtrącam do wszystkiego, zawsze taki byłem – westchnął przeciągle, niemal boleśnie. Wstał z krzesła i zaczął chodzić po pokoju. – Napisałem o tym do Andrzeja, nie gniewasz się?

– Piszesz mu o naszych problemach w zespole? Jak możesz?

– Pamiętaj, Grażynko, że on jest moim najlepszym przyjacielem, znam go znacznie dłużej niż ty, o wiele dłużej.

Grażyna zamilkła – co mogła na to powiedzieć? W mieszkaniu panowała cisza. Krótki dzwonek do drzwi przerwał napięcie. Do pokoju weszli Bolesław i Kazimierz.

– Co tak siedzicie, do roboty!

Wyjęli instrumenty, rozłożyli nuty, mieszkanie wypełniła muzyka. Grażyna uspokajała się powoli, z każdym pociągnięciem smyczka malało napięcie. Bogdan grał jak zaczarowany, absolutnie bezbłędnie, dokładnie trzymał się jej wskazówek. Po próbie wszyscy czuli satysfakcję. Grażyna spakowała skrzypce i pożegnała się. Zanim wróciła do domu, zrobiła zakupy, a w czasie kolacji opowiedziała paniom o trudnej rozmowie.

– Biedna Grażynka, miała dziś nieprzyjemności – zawołała Wanda.

– W ogóle coraz wyraźniej widzę, że kobieta, która ma ciągle do czynienia z mężczyznami, jeżeli chce, żeby ją szanowali, musi zadzierać nosa. Żałuję, że to nie leży w mojej naturze. Mam nadzieję, że jednak zmuszę się do wyrobienia w sobie trochę udawanej zarozumiałości. To jest najlepsze lekarstwo na mężczyzn.

– Masz rację, córeczko. Powinnam was tego nauczyć! – westchnęła mamusia, stawiając na stole deser: pachnącą, domową szarlotkę.

– Cudowne ciasto, mamo.

– Moje ulubione.

– Dzwonił jakiś pan i pytał, czy jutro przyjdziesz na lekcję. Nie wiedziałam, Grażynko, że znowu dajesz jakieś lekcje.

– Tylko tę jedną, to pan prokurator, który chce się nauczyć grać na skrzypcach.

– Stary? Może zakochał się w tobie?

– Obydwie jesteście za ładne, nie powinnyście robić nadziei mężczyznom, którzy was nie interesują – powiedziała stanowczo mamusia i przełknęła ostatni kawałek szarlotki.

Wieczór powoli przechodził w noc, a kiedy panie poszły spać, Grażyna po cichu zabrała się do komponowania. O czwartej nad ranem napisała list do Andrzeja. Opisała dzisiejszą awanturę w Radiu i rozmowę z Bogdanem o Kwartecie, co sprawiło jej ulgę. Na koniec dodała:

Ostatni list pisałam w strasznym pośpiechu. Nawet nie wiem co napisałam, nie odpowiadam za niego. Nie wiem czy wiesz, że wczoraj upłynęły dwa miesiące od Twojego wyjazdu, Dwa wieki, niedługo nie będę w stanie wyobrazić sobie Ciebie. A może łaskawy Pan napisałby mi, jak wygląda, hę? Czy w Rzymie też jest zwyczaj fotografowania na ulicy? Jeżeli tak, to każ się zdjąć i przyślij mi.

Całuję Cię serdecznie dużo razy i strasznie gorąco.

Grażyna.

Sprawa nieomal kryminalna. Ten Johann Strauss, o którym Ci pisałam w ostatnim liście, że ma koncert w Filharmonii w piątek, to wcale nie ten słynny, tylko bubek, który się tak akurat nazywa, ale o walcach nie ma pojęcia.

41 Wilhelm Furtwängler (1886–1954), niemiecki dyrygent i kompozytor związany z Berliner Philharmoniker.

Dwudziestego drugiego stycznia Andrzeja obudził klekot drewnianych okiennic. W nocy zerwał się wiatr, szarpał uchylonymi oknami, sprawiał, że korytarzem biegł chłodny podmuch, a kartki zostawione na biurku z szelestem spadły na podłogę. Andrzej zebrał je i przycisnął rocznikiem medycznym z poprzedniego roku, ciężką cegłą, którą wypożyczył z biblioteki Instytutu z myślą o przeczytaniu najnowszych artykułów lekarskich. Kiedy usiadł za biurkiem, poczuł się rześko, całkowicie gotowy do pracy. Ale zanim zabrał się do artykułów o gruźlicy, opisał Grażynie swój dzień, codzienny rozkład zajęć:

Droga Moja Grażynko!

Każesz mi pisać o sobie, więc Ci dzisiaj opowiem rozmaite rzeczy o Instytucie i Włoszech.

Instytut jest bardzo wielki – 1500 chorych, pracownie, pawilony do badań naukowych, oddziały dla dzieci, matek i ciężarnych, chirurgia, ortopedia, jednym słowem wszystko, co może być wywołane gruźlicą. Rozkład dnia jest mniej więcej taki: rano o 8.00 zaczyna ryczeć syrena na wstawanie, sygnał co pół godziny; śniadanie o 8.30, jednak już o 8.00 zaczynają się wizyty na salach chorych i wykłady. O 12.30–13.30 obiad i sjesta do 16.00, kiedy oficjalnie nikt nic nie robi, prawie wszyscy chrapią, ja zwykle czytam, rzadko idę na spacer. Od 16.00 do 19.30 robota w pracowniach, 19.30 kolacja. Po kolacji wracam często do pracowni, czasem idziemy na spacer, czasem gadamy (głównie z Portugalczykiem i Estończykiem) u siebie, najrzadziej jedziemy tramwajem do Rzymu do kina lub na koncert.

Urządzenia techniczne doskonałe, przyrządy do badań naukowych, personel pomocniczy bardzo liczny. Biblioteka poniżej ogólnego poziomu, ale dostateczna. Mam dużo pism medycznych bieżących, ale mniej dawnych roczników i książek. Mieszkamy w pawilonie, który w przyszłości będzie przeznaczony dla lekarzy chorych na gruźlicę, obecnie mieszkają tutaj tylko lekarze pracujący w Instytucie. Każdy ma osobny pokoik, nieduży, ale wygodny. Moje okno wychodzi na zachód i po południu muszę się bronić przed słońcem. Prócz łóżka mam dwie szafy (ubranie i biblioteczna), biurko, dwa krzesła, umywalka z bieżącą wodą ciepłą i zimną. Niedaleko piękna łazienka, duży taras z leżakami, jednym słowem luksus wielki, a w porównaniu z moim wiedeńskim lokum, to pałac maharadży.

Instytut jest położony na wzgórzu. Z górnych tarasów mamy dość daleki widok, dużo słońca, ale obecnie jeszcze więcej wiatru. Ponieważ we wszystkich oknach są żaluzje drewniane, więc w nocy wiatr świszcze jak diabli i trzeba się dobrze przyzwyczaić, żeby spać spokojnie.

Stosunki z włoskimi lekarzami nie są tak dobre, jakby być mogły. To, że wszyscy jesteśmy z krajów sankcjonistów, wywołuje oziębienie.

Profesorowie odnoszą się bardzo przychylnie, to samo niektórzy asystenci, ale są i tacy, którzy zachowują się prawie arogancko. Nie można zresztą tych panów brać poważnie… Jeszcze niedawno Anglia była szatanem, obecnie, kiedy polityka Italii zaczyna skręcać, ci sami ludzie, którzy mieli zamiar mordowania Anglików, wzruszają się „głęboko” śmiercią Króla, bo tak każe Duce. Nie wiem jak to się wszystko ułoży, ale na razie nie mam żadnego powodu do entuzjazmu dla panów brunetów. Ani jednego odważnego czy samodzielnego słowa. Wszystkie dzienniki pieją na jedną nutę, wszyscy jak barany idą za największymi…

Na koniec dopisał pozdrowienia dla Grażyny, jej mamusi i Wandy, która przypominała mu Miecia, obydwoje mieli skłonność do robienia gaf i dziwnych psikusów. Schował list do koperty, a potem poszedł na śniadanie.

Doktor Estakis i doktor Rocheta kończyli pić poranną kawę.

– Czytałeś gazety? – spytał José.

– Włosi po krwawych walkach odbili Tembien, ale ich radość jest połowiczna, bo nie otoczyli armii etiopskiej, a sami ponieśli wielkie straty.

– Podobno szykują się do bitwy o Ambę Aradam.

– Nie będą mieli łatwo, Etiopczycy umocnili się na zboczach gór.

– Włosi bombardują biedaków, ostrzeliwują z ciężkiej artylerii.

– O ile wiem, Etiopczycy mają dziesięciotysięczną Gwardię Cesarską.

– Zobaczymy, co będzie dalej – westchnął Andrzej i nalał kawy z dzbanka.

– Słyszałem, że organizują wojska plemienne, będą gotowe na wiosnę.

– Jeśli do wiosny Włosi ich nie wykończą, przypuszczam, że użyją gazu musztardowego, chyba nie wierzycie w propagandę władz Instytutu?

– Sam profesor wierzy we wszystko, co piszą gazety…

– W to, co mówi Duce! – sprostował Andrzej, smarując chleb masłem.

– Co za czasy, dzisiaj po Instytucie chodzi kontrola policji – szepnął Estakis, wskazując wzrokiem portiernię. Przy ladzie stał policjant.

– Spisują papiery przyjezdnych lekarzy – mruknął doktor Rocheta.

– Biegnę do laboratorium.

– My również.

Poszli razem w stronę portierni.

– Czeka na pana policjant, panie Biernacki – zawołał konspiracyjnie portier i wyjął spod lady paczkę. – Proszę pokwitować.

– Na pewno książki.

– Niech pan będzie ostrożny, lepiej mówić prawdę, oni i tak wszystko sprawdzają.

Andrzej skinął głową, zabrał paczkę i podszedł do policjanta, który teraz opierał się o futrynę wejściowych drzwi.

– Doktor Andrzej Biernacki?

– Zgadza się.

– Przeprowadzam rutynową kontrolę. Na długo pan przyjechał?

– Stypendium kończy się jesienią, ale jeszcze nie wiem, do kiedy zostanę w Instytucie.

– Ma pan jakieś kontakty z obywatelami Włoch?

– Znam lekarzy, profesora. – Andrzej zatoczył ramieniem krąg pokazujący budynek szpitala.

– Mam na myśli kontakty osobiste.

– Moja siostra wyszła za obywatela Włoch.

– Mieszka w Rzymie?

– Wyjechali do Argentyny.

– Czym zajmuje się mąż siostry?

– Jest dziennikarzem.

Policjant zerknął podejrzliwie i zanotował coś w notesie.

– Ma pan z nim kontakty?

– Ostatnio nie.

– Dobrze, to na razie wszystko.

Policjant zasalutował niedbale, schował notes do kieszeni i wyszedł.

Andrzej zastanawiał się, jak dużo czasu zajmie włoskiej policji ustalenie, że mąż jego siostry Jadwigi jest opozycyjnym dziennikarzem, przeciwnikiem reżimu, za co został wydalony z Włoch. Teraz w Argentynie prowadził ostrą kampanię antyreżimową. Pewnie z tego powodu będzie miał kilku brunetów na karku, ale trudno, co zrobić. Kiedy policjant wyszedł za bramę szpitalnego dziedzińca, Andrzej wrócił do swojego pokoju. Przeciął sznurek, którym związana była paczka, i wyjął dwie książki: Dziewczęta z Nowolipek oraz Zazdrość i medycynę Choromańskiego. Przekartkował je w poszukiwaniu listu od Grażyny. Na podłogę wypadła zapisana drobnym maczkiem kartka. Poczuł ulgę na widok niewyraźnego pisma przypominającego egipskie hieroglify. „Kochane gryzmołki” – pomyślał i zaczął czytać. Kilka razy przystawał, uśmiechał się i ruszał dalej.

Więc Wanda nie miała zamiaru wyjść za tego faceta z biura, chociaż całkowicie oszalał na jej punkcie, szkoda. A jego mamusia w lutym przyjedzie do Warszawy. Kochana Grażynka, na pewno zajmie się nią, chociaż ma tak dużo zajęć. I przyjedzie także jej brat. Drugi brat, na razie poznał tylko Kiejstuta. Jakoś nie potrafił sobie wyobrazić Witka, ale przecież kiedyś go pozna, jeśli zostaną rodziną. Grażyna pisała list w pośpiechu, linijki tekstu były ciasno zbite. Andrzej z trudem odcyfrowywał treść. Na końcu dopisała kilka zdań o książkach:

Posyłam Ci „Dziewczęta z Nowolipek” i „Zazdrość i Medycynę”. Może jesteś zły, że powiększam Twój bagaż? […] Pierwsza książka podoba mi się dlatego, że znalazłam tam środowisko zupełnie mi nieznane. Dla mnie to niemal egzotyzm. Drugą książkę, ze względu na Twoją medycynę, a moją zazdrość (wolne żarty), nie, dlatego, że wiem, że nie znasz, a po wtóre dlatego, że chciałabym usłyszeć Twoje zdanie o tej książce. Swego czasu zrobiła ona tyle krzyku, tak się podobała wszystkim strasznie, a dla mnie ona jest wcale nie ciekawa. Nastrój nieomal z Przybyszewskiego i to ma być książka nowoczesna. Ładny tylko opis operacji, ale może właśnie Tobie wyda się marny, kto wie. Tylko z Twoją Mamusią jedną doszłam do porozumienia w związku z tą książką będąc w Lublinie.

Grażynka troszczyła się o jego duszę, o to, żeby nie zdziczał zupełnie z dala od domu. Andrzej poczuł ogarniającą go nostalgię. Schował list do koperty, a kopertę do czerwonej teczki trzymanej obok rękopisów dotyczących nowego projektu, którym zamierzał się zająć zaraz po powrocie do kraju. Jego myśli skręciły w bok, skupił się na zagadnieniu mechanizmu powstawania odmy samoistnej. Wszystko wskazywało na to, że dotychczasowe poglądy i teorie na ten temat były fałszywe, w każdym razie niedostateczne. Po powrocie do Polski zajmie się tym tematem. W zamyśleniu przekręcił zamek szuflady, klucz schował do kieszeni fartucha. Potem wyszedł z pokoju i zdecydowanym krokiem poszedł w stronę laboratorium mechaniki oddechowej.

Grażyna po powrocie do domu usiadła przy stole w kuchni i czekała, aż woda w czajniku zacznie wrzeć. W sąsiednim pokoju stukała maszyna do pisania, a w korytarzu krzątała się mamusia. Pióra przy eleganckich, domowych kapciach powiewały, kiedy podobna do porcelanowej lalki stawiała maleńkie kroczki. Jej wysoko upięte włosy zaczęły siwieć, a duże oczy, które odziedziczyła po niej Grażyna, trochę przygasły. Mamusia stanęła na progu kuchni, obserwowała córkę z mieszaniną troski i nagany.

– Dlaczego nie powiedziałaś, Grażynko, że niedługo przyjedzie mamusia Andrzeja?

– Przecież zatrzyma się na Kopernika, nie u nas. Poza tym zajmę się wszystkim.

– Zapomniałaś, Grażynko, że przyjedzie także Wituś?

– Wiem, mamo. Jakoś to załatwimy.

– Tak się cieszę, że zobaczę Witka! – dodała mamusia i wyprostowała się, jakby myśl o synu odjęła jej lat. W drugim pokoju coś zaszurało i do kuchni weszła Wanda, z westchnieniem oznaczającym skrajne wyczerpanie opadła na krzesło.

– Nie wiecie nawet, jaki Sergiusz bywa natrętny! Dziś w biurze obraził się, że uśmiechnęłam się do kolegi z pokoju, a po południu zatrzasnął mi drzwi autobusu tuż przed nosem!

– Coś takiego! To jakiś gbur! – zawołała mamusia.

– Jak on wygląda? – spytała Grażyna, próbując go sobie wyobrazić.

– Z ust i imienia jest podobny do Prokofiewa, a z brwi do Conrada Veidta[42].

– Do kogo?

– Tego znanego aktora, pamięta mamusia?

– Ale jaki ma charakter?

– Udaje zimnego Anglika, chociaż jest romantyczny.

– To chyba dobrze, prawda? – zastanawiała się Grażyna.

– Wasz tatuś jest bardzo romantyczny, na zaręczyny kupił pierścionek z diamencikiem osadzonym w granatowej emalii, o ten. – Mamusia podniosła dłoń, prezentując maleńki pierścionek. Dla biednego jak mysz kościelna nauczyciela z Litwy to był poważny wydatek, na który odkładał połowę pensji przez pół roku. Maria pomyślała o chwili, kiedy Vincas, niezwykle poważny mężczyzna, nachylał się nad jej dłonią i wsuwał na palec pierścionek. Rozmarzyła się.

– Nie mogę znieść jego karesów! – skarżyła się Wanda. – Jeśli nie da mi spokoju, zmienię pracę!

– Oświadczył ci się, Wan?

– Owszem!

– Co odpowiedziałaś? – W głosie mamusi brzmiała nadzieja.

– Odmówiłam oczywiście!

Obydwie wymieniły porozumiewawcze spojrzenia, w tej samej chwili pomyślały o seansie hipnozy przeprowadzonym przez Kiejstuta w czasie świąt i parsknęły głośnym śmiechem.

– Oczywiście, śmiejecie się ze mnie! – Wanda stała na środku kuchni, z rozdrażnieniem patrzyła na siostrę.

– Pamiętasz, Wandziu, jak Kiejstut z Witkiem twierdzili, że zakopią cię w ziemi, w dziurce wydrążonej ołówkiem?

– To nic śmiesznego! Wiesz dobrze, że mnie zahipnotyzowali!

– Teraz Kiejstutowi się nie udało!

– Z przykrością przyznaję, że nic z tego nie wyszło! – dodała mamusia, wstając od stołu.

– Jak to? Więc posunęliście się do tego, żeby pod hipnozą zmuszać mnie do małżeństwa z tym, tym… typem? Idę spać! – sapnęła oburzona Wanda i pobiegła do łazienki.

Kiedy zostały same, mamusia uniosła w górę powieki, a Grażyna wzruszyła ramionami, co oznaczało, że bez mężczyzn też sobie poradzą, kto wie, może im będzie lepiej samym, przynajmniej pozostaną niezależne. Pierścionek na palcu mamusi odbił światło lampy i blik zgasł. Tej nocy żadna z kobiet nie miała snów.

42 Conrad Veidt (1893–1943), niemiecki aktor.

Portier machał ramionami, żeby zwrócić na siebie uwagę lekarzy.

– Panie Andrzeju, panie Andrzeju, przesyłka do pana!

Rano w Instytucie panował ruch. Trzej lekarze ubrani w białe kitle śpieszyli się na obchód. Doktor Rocheta głośno dyskutował z doktorem Estakisem, Andrzej wtórował im tubalnym basem, kiedy odwrócił głowę, kątem oka dostrzegł rozpaczliwe gesty portiera. Niechętnie przerwał rozmowę.

– Dogonię was na obchodzie – powiedział do José.

– Panie Andrzeju, przyniesiono czek!

– Od rana dobre wiadomości! Myślałem, że Fundacja o mnie zapomniała.

– Przyszedł jakiś pan, podobno attaché handlowy ambasady włoskiej w Warszawie, który wypełnił papierki na miejscu. Zna go pan? Miły gość, pytał o jakąś Grażynę. Mówił, że jeszcze dziś będzie w Rzymie, gdyby chciał się pan z nim spotkać...

– Dziękuję, panie Luigi.

Andrzej starannie złożył czek i schował do portfela. Przez chwilę zastanawiał się co zrobić, w końcu poszedł do drzwi. Jeśli teraz pójdzie do banku, będzie musiał zrezygnować z wykładu profesora, jednak bardzo potrzebował pieniędzy, w portfelu zostało tylko kilka lirów. Popchnął drzwi i wyszedł na dziedziniec szpitala. Dogonił tramwaj, z rozmachem wskoczył do wagonu, jak uczniak, który uciekł na wagary, uwolnił się od obowiązków. Usiadł z przodu wagonu i patrzył na rzymskie ulice. Po wizycie w banku przejdzie spacerkiem na Piazza Navona albo wrzuci pieniążek do Fontanny di Trevi, żeby w przyszłości wrócić do tego miasta. Nawet Paryż, który Grażyna tak bardzo kochała, nie umywał się do Rzymu. „Gdyby widziała jak tu pięknie, na pewno zapomniałaby o Paryżu!” – pomyślał Andrzej, wysiadając na końcowym przystanku, w pobliżu Piazza del Popolo. Otworzył złocone drzwi Banco d›Italia, podszedł do okienka i wyjął z portfela czek.

– Pański paszport, proszę.

Urzędnik badawczo przyglądał się zdjęciu. Następnie chrząknął.

– Przykro mi, nie mogę zrealizować wypłaty, czek nie został wystawiony na pana, tylko na Giovanniego Biernackiego.

– Słucham?

– Proszę przeczytać imię. Dane w paszporcie się nie zgadzają.

– To pomyłka! Co miesiąc otrzymuję czek od Fundacji imienia Potockiego w Warszawie, zawsze wszystko było w porządku.

– Teraz nie jest – stwierdził lakonicznie urzędnik i skinął na następną osobę w kolejce.

– Więc co mam zrobić?

– Proszę porozmawiać z osobą, która wystawiała czek, bez korekty imienia nie zrobię wypłaty.

Andrzej schował czek do kieszeni.

– Czy bank ma numer telefonu attaché handlowego włoskiej ambasady w Warszawie? – spytał bez przekonania. Urzędnik przewrócił oczami na znak, że nie jest ani Bogiem, ani biurem adresowym.

– Niech pan spróbuje w ministerstwie kultury, po drugiej stronie placu – dodał niechętnie.

Andrzej odwrócił się na pięcie, wybiegł z banku, przeciął plac i wpadł do budynku ministerstwa.

– Szukam attaché handlowego włoskiej ambasady w Warszawie. Albo numeru telefonu, pod którym mógłbym go znaleźć, lub kogokolwiek, kto mnie z nim skontaktuje, sprawa jest pilna!

Portier patrzył sceptycznie.

– Może w konsulacie polskim by coś wiedzieli? Na Via di San Valentino.

Andrzej pośpiesznie ruszył w stronę Tybru. Nie miał pieniędzy na bilet autobusowy, więc szedł piechotą, coraz szybciej, jak w czasach gdy przemierzał nieskończone odległości brazylijskich dróg. Spocony, mocno zasapany wpadł do polskiej ambasady.

– Szukam attaché handlowego włoskiej ambasady w Warszawie.

– Pan Domenico wyszedł na obiad.

– Gdzie?

– Zwykle jada na Piazza Navona, w Museo Archeologico.

– Proszę przekazać mu informację, żeby przed wyjazdem zadzwonił do Instytutu Forlaniniego, do doktora Biernackiego, sprawa niezwykle pilna, chodzi o pomyłkę przy wystawianiu czeku – zawołał Andrzej i wybiegł z ambasady. Droga powrotna do centrum trwała w nieskończoność. Przebiegł kręte uliczki Zatybrza, most na rzece oraz dzielnicę żydowską. W końcu zasapany wpadł na Piazza Navona, zatrzymał się na progu restauracji.

– Czy jest tu attaché handlowy włoskiej ambasady w Warszawie? – spytał po polsku, a na drugim końcu sali podniósł się niski człowieczek w białym garniturze z czerwoną apaszką na szyi. Andrzej podszedł i usiadł naprzeciwko niego. Opowieść ginęła w zmęczonych sapnięciach.

– Stawiam panu obiad, drogi doktorze. Wie pan, że jestem szczerym wielbicielem talentu pańskiej narzeczonej? Uwielbiam muzykę, często chodzę na koncerty orkiestry radiowej.

– Doprawdy? Jaki ten świat mały!

– Nie świat mały, tylko talent wielki! Chętnie odwiedzę państwa w Warszawie.

– Do jesieni będę za granicą, jak pan wie, dostaję stypendium…

– Zaraz wypiszę nowy czek, co za okropna pomyłka! Smakuje panu spaghetti?

– Znakomite!

– Zauważył pan, że włoskie warunki w ogóle się nie pogorszyły?

– Tak, to dziwne, we Włoszech wcale nie widać wojny, przynajmniej w Rzymie. W ciągu mojego pobytu nic się nie zmieniło, koledzy twierdzą, że w ostatnich trzech miesiącach status idem. Prawda, nie można porównać tego z nastrojami w Polsce w roku dwudziestym, kiedy wszyscy czuli wojnę na własnej skórze. Ale taki spokój, taka niezmienność życia są zastanawiające.

– W dzisiejszych czasach można by oczekiwać oszczędności, a chociaż ograniczenia produktów czy importowanego jedzenia, albo zniżek pensji…

– Kiedy tu jechałem, wiele się mówiło i pisało o wprowadzonych ograniczeniach benzyny. Tymczasem nic bardziej mylnego, samochody Instytutu jeżdżą tak samo często jak dawniej, w niedzielę są organizowane wycieczki narciarskie do Mediolanu, na Rivierę, wyobraża pan sobie?

– Sam nie wiem, czy Włosi nie potrzebują wprowadzać ograniczeń, czy nie mogą? Oto pytanie! Włosi są na to bardzo wrażliwi.

– Niedawno w Instytucie, w ramach oszczędności, spróbowano wprowadzić dwa postne dni w tygodniu, ale niech pan sobie wyobrazi, lekarze zaprotestowali jak dzieci, którym wyciągnięto cukierek z buzi i wszystko jest jak dawniej.

– Nie rozumiem tego wszystkiego – westchnął attaché.

– Ani ja.

– Jedno jest pewne, polityka międzynarodowa zmierza w niebezpieczną stronę.

– Ma pan na myśli wojnę?

– Kto wie? Duce i Hitler nie są dobrze nastawieni do Polski.

– Ale chyba nie odważą się na wojnę.

– Też tak uważam, tylko wygrażają szabelką.

Obydwaj w milczeniu skończyli pić kawę, którą Domenico zamówił po obiedzie.

– Muszę się z panem pożegnać, doktorze, za godzinę mam pociąg do Wiednia, już jutro będę w Warszawie.

– Zazdroszczę panu.

– Do zobaczenia i koniecznie proszę przekazać pozdrowienia narzeczonej.

– Dziękuję.

Podali sobie dłonie.

Godzinę później Andrzej wyszedł z banku z pełnym portfelem. Po drodze do Instytutu wstąpił na pocztę, gdzie kupił kilka kopert oraz zapas listowych znaczków. Wieczorem zamierzał napisać list do Grażynki i dodać fotografie zrobione w ciągu pobytu, które od kilku dni nosił w kieszeni płaszcza. Przejrzał je z roztargnieniem; na jednym zdjęciu José miał skrzywioną od słońca twarz, za to Andrzej wyglądał nieźle. Grażyna na pewno ucieszy się ze zdjęć. Czy konkurs, w którym startowała, został już rozstrzygnięty?

Andrzej szedł pustym korytarzem Instytutu do swojego pokoju. Na załatwianie bankowych formalności zmarnował cały dzień. Teraz zmęczony usiadł przy biurku i zabrał się do listu:

Najdroższa!

Za cztery dni Twoje urodziny i list ten powinien jeszcze zdążyć. Grażynko! Kocham Cię strasznie, strasznie i życzę Ci więcej, lepiej i goręcej niż ktokolwiek i kiedykolwiek! Zrobię wszystko co będę mógł, żeby Ci było ze mną dobrze, żebyś nie była smutna Kochanie, nigdy, nigdy, a jak już będzie trzeba koniecznie, to będziemy się smucić razem. (Ale lepiej nie!)

Przez chwilę oglądał zdjęcia, potem ponumerował je, schował do koperty i na dole kartki dopisał:

Nr.1. Najwidoczniej uśmiecham się do Ciebie! Ze mną na pierwszym planie równina porosła trawą, to Circus Maximus, z którego właściwie nic prawie nie zostało. Zdaje się, że odbywały się tam wyścigi kwadryg. Dalej te wzgórza z wielkimi ruinami i cyprysami, to sławny Palatyn (między innymi mieszkał tutaj i Neronek).

Nr.2. Trzy typy. Lewy – p. Katyar z Cawnpore, Hindus, zajmujący się równie gorąco propagandą polityczną pro hinduską i antyangielską, jak medycyną. Prawy – p. José Rocheta, Portugalczyk, który Cię przeprasza za swoją twarz w tym momencie, skrzywił się po prostu, bo był zachód słońca. Ja w dalszym ciągu patrzę na Ciebie (naprawdę, naprawdę Kochanie!)

Nr.3. Kiepskie zdjęcie dla… i dla Instytutu najmniej efektowna część.

Nr. 4. Mój pokój w Wiedniu. Jak widzisz nie było tam tak źle. (Trochę jednak zimno! Widzisz ile śniegu na drzwiach?) Najważniejsza osoba – Twoja buzia na fotografii nie wyszła, bo na biurku za ciemno.

Postaram się o więcej zdjęć i może jeszcze zdążę wysłać przed Twoimi urodzinami, Moja Kochana! Napisz dużo o sobie. Jak Trio??? Jak się czujesz? Czy masz jakie nowe przykrości z tymi draniami?? Pisz, Pisz!!!

Przytulam się do Ciebie bardzo mocno i całuję najserdeczniej.

Twój Duduś.

Grażyna zerwała się z łóżka o świcie, jakby wyskakiwała ze snu, którego treści nie chciała pamiętać. W pokoju panowała ciemność, ubierała się więc po omacku. Na oślep doszła do drzwi i wymknęła się do kuchni. Przygotowała śniadanie dla swoich pań, a teraz czekała, kiedy się obudzą. Pierwsza wstała Wanda, zjawiła się ubrana w elegancką garsonkę, którą zakładała tylko na ważne okazje.

– Dokąd idziesz, Wan?

– Na lekcję śpiewu.

– Jesteś przygotowana? Nie słyszałam, żebyś ćwiczyła.

– Oczywiście, kiedy byłaś w Radio, uczyłam się Arii królowej nocy z Czarodziejskiego Fletu, chociaż wolałabym śpiewać Szymanowskiego, jak Halszka. Ona na koncert szykuje Słopiewnie do słów Tuwima.

– Lubię Mozarta.

– Może potem zaśpiewam Szymanowskiego.

– Nie martw się, dobrze ci pójdzie.

– Poczekaj, Grażynko, mam coś dla ciebie – zawołała Wanda i wybiegła z kuchni. Grażyna słyszała szepty w drugim pokoju, jakieś szelesty, w końcu do kuchni weszła mamusia, trzymając w ręku piękny żółty narcyz. Za nią stała Wanda z liliowym hiacyntem. Obydwie zaczęły śpiewać Sto lat, ich głosy brzmiały w harmonii, a kiedy wybrzmiała ostatnia fraza, mamusia powiedziała uroczyście:

– Wszystkiego dobrego, córeczko, kończysz dziś dwadzieścia siedem lat!

– Spełnienia marzeń, siostrzyczko! – dodała Wanda, całując Grażynę w policzki.

– Dziękuję, jesteście takie kochane! Zawsze o mnie pamiętacie.

– Wieczorem wpadną goście, Kiejstut z panienkami, Czesiek, Bogdan, ciotki Bobakowskie.

– Ale ja gram w Radio do wpół do dziesiątej wieczorem.

– Poczekamy na ciebie. A, jeszcze coś od Andrzeja! – przypomniała sobie mamusia i drobnymi kroczkami podreptała do pokoju. Wróciła z bukietem czerwonych azalii.

– Piękne, prawda? Andrzej chciał, żeby kwiaty były efektowne.

– Uwielbiam kwiaty w domu, mogłabym otworzyć kwiaciarnię – zaśmiała się Grażyna i zerknęła na zegarek. – Niestety muszę pędzić do Radia.

– Nie martw się niczym, przygotuję wszystko dla gości – obiecała mamusia, kiedy córki całowały ją na pożegnanie.

W Radiu panowało zamieszanie. Grażyna jako pierwszą spotkała Eugenię, która mrugnęła do niej porozumiewawczo.

– Gratulacje, pokazałaś wszystkim facetom!

– Co pokazałam?

– Zagrałaś im na nosie, dobrze, znakomicie!

Eugenia uścisnęła ją i wbiegła do sali. Grażyna poczuła niepokój. Mocniej przycisnęła futerał ze skrzypcami, potem weszła do sali prób. Powitały ją oklaski. Fitelberg uśmiechnął się promiennie, a nawet zszedł z dyrygenckiego podium.

– Gratuluję, droga Grażynko. Nagroda w konkursie to nie byle co! Więc usłyszymy, a nawet zagramy twoje Trio!

– Dziękuję.

Grażyna, poczuła się dziwnie, jakby zabłądziła we śnie. Więc dostała nagrodę i to właśnie w dniu swoich urodzin! Tego się nie spodziewała. Szła w stronę swojego miejsca, skupiona, napięta. Usiadła na krześle i wyjęła skrzypce. Eugenia poklepała ją po plecach.

Fitelberg pukał batutą w pulpit:

– Proszę o spokój, to ważny dzień dla niektórych z nas, ale musimy pracować! Zaczynamy, proszę! – Jeszcze raz uderzył batutą o nuty, podniósł do góry ramiona i dał znak, by orkiestra zaczęła grać. Muzyka popłynęła spokojnie, chłodziła nagrzane emocje. Dopiero podczas przerwy, zamiast odpocząć na korytarzu jak pozostali muzycy, Grażyna pobiegła na pocztę, żeby wysłać kartkę do Rzymu. Wiedziała, że Andrzej się ucieszy i że on też wygra swój konkurs lekarski, kiedyś o tym śniła.

Na próbę wróciła w ostatniej chwili. Fitelberg zmarszczył brwi, mrucząc coś pod nosem. Na szczęście powstrzymał się od komentarzy. Druga część dnia minęła szybciej niż pierwsza. Dopiero kiedy Grażyna biegła po schodach do szatni, koledzy zaczęli jej gratulować wygranej.

– Nie wiem, czy to prawda, ale zdaje się, że podczas koncertu laureatów ma grać sam Prokofiew! – zawołał waltornista.

– To chyba jakieś bujdy…

– Zobaczymy.

Oboista Seweryn Śnieckowski[43] puścił do niej oko.

– Prawykonanie Tria to będzie dla mnie zaszczyt.

– Kto zagra z tobą?

– Może Lidka Kmitowa[44] i Roman Halber[45]?

– Znakomicie, będę wam wdzięczna, szalenie się cieszę! – Grażyna pożegnała się z przyjaciółmi.

Kiedy wyszła z budynku Radia, na dworze było już ciemno. Od kiedy roztopił się ostatni śnieg, ulice wydawały się szare. Przyszła na świat 5 lutego 1909 roku, strasznie dawno temu! Czas tak szybko minął, ale kiedy na coś się czekało, wszystko wolno płynęło! Dopiero minęła jedna czwarta czasu, który dzielił ją od powrotu Andrzeja, połowa połowy! Grażyna poczuła się bezradna wobec losu. „Więc wszystko było zdeterminowane, największe napięcie woli nie mogło niczego zmienić” – pomyślała i poczuła się jak ziarenko poruszane kosmiczną siłą, nic więcej!

W mieszkaniu panował gwar. Kiedy weszła do pokoju, wszyscy bawili się w dramaty – ulubioną rodzinną grę. Zaśmiewali się do rozpuku, Wanda siedziała obok kuzyna Czesia, dla którego jako mała dziewczynka straciła głowę i flirtowała z nim na całego! Halszka trzymała za rękę Kiejstuta i uśmiechała się łagodnie, jej siostra Janeczka obserwowała spod oka Bogdana, mamusia rozmawiała przyciszonym głosem z ciotkami Bobakowskimi, które pogryzały ciasteczka własnej roboty. Bogdan nalał Jance kieliszeczek śliwowicy. Nie ulegało wątpliwości, że świat trwał w stabilnym spokoju, z jednym wyjątkiem – brakowało Andrzeja.

Mamusia i Wandzia wzniosły toast ciemnym piwem:

– Gratulacje, Grażynko, Bogdan już nam mówił o twoim sukcesie!

– Wspaniale, siostrzyczko!

– Dziękuję kochani. Co ja bym bez was zrobiła!

– Przyszedł list od Andrzeja – powiedziała Wanda, podając siostrze kopertę, z której po otwarciu wypadły fotografie.

– Pokaż, pokaż! – wołały ciotki, patrząc ciekawie przez ramię.

– Bez dwóch zdań, to najprzystojniejszy lekarz we Włoszech! – orzekła starsza z ciotek i wychyliła kieliszek winiaczku.

– Masz szczęście, Grażynko, mój przyjaciel jest naprawdę w dechę! – skonstatował poważnie Bogdan, porywając z talerza ostatni kawałek urodzinowego tortu.

– Wiem o tym!

Grażyna skubnęła rożek kruchego ciasteczka. Jakoś nie czuła głodu, tyle się dziś wydarzyło, że całkowicie zapomniała o jedzeniu. Ostatnio znowu schudła, z czego się cieszyła, bo ubranie lepiej na niej leżało. Ważyła czterdzieści dziewięć kilogramów.

– Wiecie, że na koncercie Grażyny zagra sam Prokofiew? – spytał Bogdan, który chlubił się tym, że jest najlepiej poinformowany w Warszawie. Zawsze o wszystkim wiedział z tajemniczych źródeł.

– Myślałam, że to żart – zdziwiła się Grażyna.

– Grażynko, to dopiero początek twojej kariery. Pamiętasz, jaki sukces odniosłaś na Litwie? – spytał Kiejstut, który rozmarzył się na wspomnienie wspólnych koncertów.

– Wasz tatuś byłby z ciebie dumny, jutro do niego napiszę – oświadczyła mamusia.

– Nie jutro, tylko już dziś, właśnie dochodzi północ – zauważył Bogdan, tłumiąc ziewnięcie.

– Musimy się zbierać – zreflektowały się ciotki.

– My także – powiedział Kiejstut i zamaszyście kichnął.

– Zaziębiłeś się?

– Nie, to tylko ten intensywny zapach kwiatów, pamięta mamusia, że mam uczulenie.

Wszyscy uścisnęli się na pożegnanie i gromadą wyszli na schody. Kiedy ich głosy znikły w tle ulicznego zgiełku, Grażyna usiadła przy biurku:

Najdroższy Mój Ukochany Doktorze!

Strasznie Ci dziękuję za Twój kochany list. Wcale nie będziesz potrzebował się starać o to, żeby mi było dobrze z Tobą. Już sam fakt przebywania z Tobą będzie dla mnie największym szczęściem.

Kochany Dudusiu! Zauważyłam, że na foto z Austrii wyglądasz dużo lepiej (lepiej to tężej), niż na tych z Rzymu. Powiem nawet, że Ci z tym (z tym zeszpeceniem) ślicznie, ale dlaczego się odchudzasz? Może tego nie robisz umyślnie, ale dlaczego w takim razie wyglądasz gorzej? Najmizerniej wyglądasz na schodach waszego Instytutu. Ślicznie, ale mizernie! Przykro mi strasznie, że nie mogę być dzisiaj z Tobą. Tak bym chciała ucałować Twoje oczęta drogie (żebyś nie zapomniał o mnie), tak bym chciała znaleźć się w Twoich ramionach, czuć Ciebie tak blisko, blisko siebie. Dobrze, że nie przywiązuję wielkiej wagi do takich rzeczy np. jak urodziny. Gdybym przywiązywała większą wagę do takich dni, to bym musiała chyba cały dzień płakać, że Cię nie ma przy mnie.

Ale wiesz Kochany, że minęła jedna czwarta część naszej rozłąki. Swoją drogą na straszną rzecz się skazaliśmy. No, ale wszystko mija...

43 Seweryn Śnieckowski (1892–1958), polski muzyk oboista, pedagog, aranżer.

44 Lidia Kmitowa (1888–1967), polska skrzypaczka, profesor Konserwatorium Muzycznego w Warszawie. Uczestniczyła w prawykonaniach utworów Grażyny Bacewicz.

45 Roman Halber, polski wiolonczelista, brał udział w prawykonaniu Tria Grażyny Bacewicz.

Po wyjściu z pracowni mechaniki oddechowej Andrzej zajrzał na portiernię. Luigi mrugał konspiracyjnie.

– Dziś są do pana aż trzy listy z Warszawy.

– Coś takiego! Kiedy siedziałem w domu, uważałem się za strasznego samotnika, tymczasem wystarczy wyskoczyć za granicę, żeby tłumy ludzi pisały w różnych sprawach, czy to nie dziwne?

– Lepiej, żeby pisali, niż zapomnieli o człowieku! Do doktora Papadopulosa nie przyszedł jeszcze żaden list.

– Co pan powie!?

– Żal mi biedaka.

– Chyba nie narzeka na samotność, poznał całkiem dobrze większość pielęgniarek…

– Kiedy nie miałem rodziny, też się bawiłem, ale dziś… Pan jeszcze nie ma żony, panie Andrzeju?

– Tak jakbym miał, żenię się jesienią, po powrocie do Warszawy.

– W takim razie moje gratulacje!

Luigi zasępił się, jakby wspomnienie młodości wprawiło go w zakłopotanie.

– Dziękuję.

Andrzej, powiewając kopertami, pobiegł na górę. W pokoju przyjrzał się listom, jeden był od Bogdana, drugi od profesora Orłowskiego, trzeci od Grażyny. Przyjemność czytania jej listu zostawił na koniec, w pierwszej kolejności zajął się sprawami oficjalnymi. Bogdan pisał równym charakterem pisma, jego zdania były rozbudowane, jakby dysponował nieskończoną ilością czasu. Sposób pisania stanowił zupełne przeciwieństwo biegnących szybkim staccato zdań gryzmolonych w biegu przez Grażynę. Nic dziwnego, że w Kwartecie czasem wybuchały nieporozumienia, zwyczajnie dwie różne osobowości nie potrafiły się porozumieć. Bogdan szczegółowo i rozwlekle opisał rozmowę, którą przeprowadził z Grażynką, a całość podsumował stwierdzeniem, że jej sądy były Salomonowe. Andrzeja rozbawiło takie stwierdzenie, rozwaga Grażyny wydała się wymuszona. Dobrze, że Bogdan nie wiedział, ile zdrowia kosztowało ją zachowanie spokoju, ile hartu ducha okazała, przeciwstawiając się jego opiniom, z jakim trudem przejęła kontrolę w Kwartecie i przekonała do swoich interpretacyjnych pomysłów członków zespołu złożonego wyłącznie z mężczyzn. Przed oczami Andrzeja przebiegały tylko fragmenty z jej życia, z perspektywy Włoch bardziej przypominały chmury niż realne zdarzenia.

Sięgnął po następny list, a w miarę czytania uspokajał się. Profesor Orłowski pisał rzeczowo, informował o istniejących faktach w sposób pozbawiony emocji. Szczegółowo opisał awantury akademickie, które rozwiązywał jako dziekan wydziału, a także trudności powstałe w związku z Fundacją Potockiego. Znowu brakowało pieniędzy na instalację urządzeń „sztucznego powietrza górskiego” w nadbudówce. Budowa posuwała się, ale brak instalacji mógł opóźnić jej wykończenie. Najważniejsza była informacja, że dotychczasowa kierowniczka Poradni Kliniki Przeciwgruźliczej, doktor Misiewicz[46], będzie prawdopodobnie mianowana dyrektorem sanatorium w Mieni pod Warszawą i że na dotychczasowe stanowisko będzie wakat. Andrzej czytał list kilka razy, w końcu złapał kartkę i napisał do Grażyny:

Tym samym objąłbym to stanowisko po powrocie, co pod każdym względem (stanowisko, samodzielna i ciekawa praca, wreszcie finanse, och te finanse!) byłoby pierwsza klasa, miałbym bowiem oddział szpitalny w klinice i jednocześnie ambulatorium. Jednym słowem Grażynko, nasze papiery idą w górę, nawet bez wygrywania na loterii i mówię Ci Kochanie, że we dwójkę poprzestawiamy trochę mebli naszym bliźnim. W ogóle od czasu jak mam Ciebie, inaczej patrzę na świat, inaczej pracuję, czuję, że żyję, nawet teraz, kiedy jesteśmy od siebie tak daleko. Wiem, że nie jestem sam i że nie będę samotny, nic innego, tylko jestem sobie cyklopek, a Ty Najdroższa, jesteś oczkiem cyklopka (oczko w głowie!).

Dzisiaj Twoje urodziny. Wiem, że jesteście wszyscy razem i kropicie wiśniaczek i śliwowicę. Bogdan się objada ciastkami Mamusi, Mamusia i Wandzia pije ciemne piwko, Kiejstut kicha, Halszka i Janeczka nic nie jedzą i nic nie piją, a Ty? Czy Ci wolno ogóreczki? Wódeczkę? Piwko? Moja Grażynko! Jestem przy Tobie i całuję Cię tak mocno i tak długo, że nam przez ten czas wszystko zjedzą i wypiją! Ucałuj ode mnie wszystkich, bądź do przyszłych urodzin wesoła, szczęśliwa i w ogóle, gniewaj się na mnie nie często.

Twój Duduś.

Rano Andrzej pogwizdując pod nosem V Symfonię Beethovena, zbiegł na śniadanie. Luigi zza kontuaru machnął porozumiewawczo.

– Kartka od narzeczonej – powiedział konspiracyjnie, żeby nikomu nie zdradzić tajemnicy.

– A to niespodzianka! – zawołał Andrzej, przystając przy portierni.

– Znowu miłosne liściki? – zaśmiał się idący na śniadanie doktor Rocheta.

– Zazdrościsz mu? – zapytał doktor Estakis, podczas gdy towarzyszący im doktor Papadopulos żartobliwie pokiwał palcem, co wywołało nieposkromiony atak chichotu José. Andrzej zachował powagę, nawet zmarszczył lekko brwi, co nadało twarzy surowy wyraz. Taka mina skutecznie zniechęcała rozmówców, z którymi nie miał zamiaru dzielić się osobistymi sprawami. Rzucił szybkie spojrzenie na kartkę, nabazgraną jeszcze bardziej niewyraźnym charakterem pisma niż listy, i rozpromienił się.

– Panowie, moje narzeczona właśnie otrzymała nagrodę na ważnym konkursie muzyki poważnej w Warszawie. Jej utwór zostanie wykonany na koncercie, w którym weźmie udział sam Prokofiew!

– Gratulacje!

– Co za kobieta, ma może siostrę? – spytał od niechcenia Estakis, a José smutno westchnął, stukając obrączką o blat stolika.

– Owszem, i to szalenie atrakcyjną kobietę.

– Też kompozytorkę?

– Przyszłą śpiewaczkę.

– Co będziesz robił w rodzinie samych muzyków?

– Może powinienem zająć się wydawaniem nut albo organizowaniem koncertów?

Andrzej pomoczył rogalik w kawie.

– Jesteś człowiekiem renesansu.

– Ja bym nie wracał do domu bez nagrody Nobla!

– Cieszę się, że przeskoczyła kolegów kompozytorów. Co tu gadać, ma talent!

– Panowie, zatem wznieśmy toast kawą!

– Dziękuję, moi drodzy!

Stuknęli się kubkami z taką energią, że kilka kropli ciemnego płynu spadło na blat stołu.

– A teraz do pracy, nie zapominajmy o naszej misji!

– Tak jest, skalpele w dłoń!

– Ja biegnę do laboratorium – westchnął Andrzej, odsunął krzesło i wstał. Dziś świat przypominał I koncert Beethovena. Temat pierwszej części nucił, skacząc po kilka stopni naraz. Zamilkł, siadając przed kartką papieru, na której błyskawicznie, przed rozpoczęciem pomiarów, napisał kilka zdań listu do Grażynki:

Droga Grażynko.

Hurra i Vivat z powodu zwycięstwa!! Tylko bój się Boga nie stawaj w tym roku do innych konkursów, bo weźmiesz znowu pierwszą nagrodę, zrobisz się taka sławna, że ja nie będę miał okazji wrócić do Ciebie bez nagrody Nobla, a to jest mocno niepewny interes! Cieszę się strasznie, że rozłożyłaś tylu bubków i to przecież stemplowanych „wielkich kompozytorów”, co tu gadać, masz prócz wszystkich innych kwalifikacji wielki talent, którego tamci nie mają i bijesz dlatego tych frajerów!

46 Janina Misiewicz (1893–1958), profesor, dyrektor Instytutu Gruźlicy w Warszawie.

Kilka dni po swoich urodzinach Grażyna wyjęła ze skrzynki listy od Andrzeja. Rozerwała koperty i czytała, biegnąc po schodach. Kiedy weszła do kuchni, mamusia gotowała obiad. W mieszkaniu pachniał domowy bigos, ciepły zapach mieszał się z dźwiękami koloratury śpiewanej przez Wandę.

– Zupełnie jak dawniej, jakbyśmy wrócili do Łodzi, prawda, mamo? – spytała, całując matkę w policzek.

– Niedługo przyjedzie Wituś, będzie jeszcze weselej.

– Mam wspaniałe wiadomości od Andrzeja, od razu po powrocie dostanie pracę w klinice!

– Zostaniesz panią doktorową.

– Mam nadzieję, że Andrzej nie będzie zabijał się pracą. Nie cierpię ludzi, którzy myślą tylko o zarabianiu pieniędzy, a żyć zaczynają, jak są już trzęsącymi się starcami. Prawda? To nie ma sensu.

– Co nie ma sensu, Grażynko? – spytała Wanda, stając na progu kuchni.

– Twoja siostra uważa, że nie powinno się dużo pracować, a sama zabija się, komponując po nocach – parsknęła mamusia.

– Komponowanie to nie praca, to powołanie!

– Założę się, że twój przyszły mąż tak samo myśli o swojej pracy w klinice.

– Widzę, że znacie go lepiej niż ja!

– Dobrze, że go kochasz, ja mam dosyć Sergiusza, wprost nie mogę na niego patrzeć! – poskarżyła się niespodziewanie Wanda.

– Niepotrzebnie biedak rozwiódł się z żoną – zauważyła mamusia.

– Na szczęście od czerwca przestanie pracować w biurze, tak słyszałam – dodała Wandzia.

– No, to po kłopocie! – westchnęła Grażyna.

– Nie moja wina, że się we mnie zakochał!

– Kiedy odbędzie się prawykonanie Tria? – spytała mama, żeby odwrócić myśli Wandy od przykrego tematu.

– Piątego marca, odłożę dla mamy bilety w kasie. Przyjdziecie, prawda? – spytała Grażyna, siadając przy nakrytym stole, obserwowała jak mamusia nakłada bigos na talerze.

– Na początku marca będę też miała recital skrzypcowy w Radio, a na koncercie piątego, na którym będzie wykonane Trio, zagra na fortepianie Prokofiew. Bardzo się cieszę, że go znowu usłyszę.

– Widzisz, Bogdan się nie mylił, chociaż nie chciałaś mu wierzyć – przypomniała mamusia.

– On zawsze wie wszystko!

– Był także projekt, żebym zagrała swoje rzeczy fortepianowe w Radio, ale ostatecznie wolałam oddać swoje kompozycje jednej pianistce. Jak się nauczy, to zagra w Radio.

– Nie lepiej byłoby, gdyby Witek je wykonał?

– Mamo, on ma swoje plany koncertowe.

– Szkoda, że przyjedzie na krótko… – westchnęła mamusia.

– Zrobiłam sobie fotografię, bo prosili do „Anteny”. Jestem trochę zła na fotografa, bo właśnie teraz, kiedy mi się wreszcie moja szanowna twarz trochę wydłużyła, on postarał się ją wyokrąglić. Musiałam zrobić bez skrzypiec w związku z Triem.

Grażyna wyjęła zdjęcie z torebki i podała matce. Wanda sięgnęła po leżące na stosie gazet okulary, umieściła oprawkę na końcu nosa i zajrzała matce przez ramię.

– Doskonale wyszłaś, siostrzyczko. Poślij fotkę Andrzejowi, ucieszy się.

Grażyna skinęła głową, zjadła szczyptę bigosu i odsunęła talerz.

– Za mało jesz, dziecko, zaszkodzisz sobie, zjedz chociaż przez rozum!

Mamusia z troską patrzyła na córkę, która ostatnio jeszcze bardziej straciła apetyt. Pewnie tęskniła za Andrzejem, ale co na to można poradzić? Absolutnie nic. Widocznie taki był los kobiet w tej rodzinie. Skoro Grażynka pracowała zawodowo jako artystka, musiała przywyknąć do samotności. Gdyby Maria nie zaszczepiła córkom niezależności, pewnie byłyby szczęśliwsze. Może sama byłaby szczęśliwsza, gdyby nie wyszła za biednego nauczyciela muzyki, który teraz mieszkał na Litwie? Z drugiej strony nie mogłaby zaakceptować życia, jakie prowadziła jej siostra Natalia, która u boku bogatego męża, otoczona służbą, nie pracowała zawodowo. Maria z dumą spojrzała na córki.

– No, moje drogie, cieszmy się, że Grażynka odniosła taki sukces, teraz będzie znacznie łatwiej!

– Dziękuję, mamo.

– Wiecie, że w marcu profesor Szymanowska urządza koncert, na którym zaśpiewają Halszka i Janka? – spytała Wanda, kończąc z apetytem bigos.

– Jak znam życie, Kiejstut na pewno będzie im akompaniował. Koniecznie musimy pójść także na ten koncert – ucieszyła się mamusia, wstając od stołu. Krzątała się po kuchni z wielką energią. Razem z Wandą sprzątnęły ze stołu, a potem wróciły do swoich zajęć. Wanda stukała coś na maszynie, a Maria zaczęła pisać list do Vincasa. Postanowiła dokładnie opisać wszystkie koncerty ich dzieci mające się odbyć w marcu. Szczególnie dużo napisała o nagrodzie Grażynki za Trio, o tym, że na jej koncercie będzie grał na fortepianie sam Prokofiew! Potem wsunęła list do koperty, wyraźnym charakterem pisma wykaligrafowała kowieński adres. „Jak czas szybko leci” – pomyślała. Jeszcze przed chwilą słuchała, jak dzieci ćwiczą z nut przygotowanych dla nich przez Vincasa. Specjalnie przetworzył kilka litewskich melodii ludowych na ćwiczenia dla początkujących, żeby nie odstraszać maluchów od muzyki, zmuszając je do grania gam czy pasaży. Oczywiście w szkole ćwiczyli gamy, ale dom rozbrzmiewał muzyką skomponowaną przez Vincasa, i to od chwili, gdy dzieci zaczęły chodzić. Maria zawsze marzyła o takim domu, jako dziewczynka uwielbiała słuchać gry fortepianowej swojej matki. Pamiętała zapach jej perfum, szelest koncertowej sukni, którą zakładała specjalnie na koncerty charytatywne, z których dochód szedł na ochronki dla sierot czy przytułki dla bezdomnych. Maria pamiętała rodziców grających razem na fisharmonii i fortepianie, gwar w domu, śmiechy rodzeństwa, które biegało po salonie. Tylko ona całymi godzinami siedziała przy matce, rozkoszowała się muzyką. Podobnie czuła się we własnym domu, kiedy chłopcy podrośli, a Grażynka grała razem z braćmi. To dziwne, że Wandzia dopiero teraz postanowiła uczyć się śpiewu. Kiedy Maria otrząsnęła się z zamyślenia, do jej uszu dobiegły dźwięki fortepianu – Grażyna zaczęła komponować. Maria na palcach poszła do łazienki, a potem ubrana w nocną koszulę bezszelestnie uchyliła drzwi pokoju córki. Zobaczyła ciemną głowę pochyloną nad klawiaturą, czerwony ołówek postukujący rytmicznie w niezwykle długich palcach, leżący na pulpicie papier nutowy zapisany drobnymi hieroglifami nut i przygarbione plecy. Cień na podłodze lekko drgnął i odwrócił głowę, matka bezszelestnie cofnęła się, zamykając za sobą drzwi.

Andrzej od godziny siedział w pracowni mechaniki oddechowej pochylony nad dokumentami, kiedy nagle do gabinetu wpadł José.

– Pamiętasz malarza, którego Morelli niedawno wypisał?

– Tego z Piazza Navona?

– Przywieźli go w kiepskim stanie.

– Zaraz do niego zajrzę.

– Przyniosłem wyniki, sam zobacz.

José, wyraźnie zdenerwowany, położył kartkę na stole i spojrzał na Andrzeja.

– Zajmowałeś się krwinkami kwasochłonnymi? – spytał stłumionym głosem.

– Owszem, ale one nie biorą tak czynnego udziału w odczynach tkankowych czy obrazach histologicznych ognisk gruźliczych jak krwinki obojętnochłonne, limfocyty czy monocyty.

– Ale są czułym wskaźnikiem zmian alergicznych.

– Mają pewne działanie odtruwające na nieprawidłowe wytwory rozpadu białka, są koniecznym czynnikiem trawienia białek.

– Większość zjawisk alergicznych połączonych z eozynofilią da się rzeczywiście sprowadzić do uczulenia na białko.

– Może to nadczułość lekowa?

– Równie dobrze można mówić o eozynofilii przy nowotworach wątroby, chorobach jelit czy samozatruciach…

Obydwaj zamilkli. Patrzyli na wyniki badań leżące przed nimi na stole. W końcu Andrzej wstał i ruszył do drzwi. Kiedy wszedł na oddział, starał się zachować spokój. Mężczyzna leżał na łóżku, w świetle dnia wydawał się blady, wyraźnie wychudzony.

– Witam doktorze, co za miłe spotkanie – powiedział pacjent, siląc się na wesołość.

– Co słychać w domu? Miło spędził pan czas z rodziną?

– W domu zawsze przyjemnie!

– Dzieciaki zdrowe?

– Nie wiem, co zrobią kiedy ja… – Mężczyzna machnął dłonią, pokazując okno.

– Będziemy pana leczyli, pobiorę krew do analizy.

Andrzej przywołał pielęgniarkę. Uspokajająco dotknął ramienia mężczyzny i poczekał, aż dziewczyna napełni próbówki ciemną krwią.

– Mój starszy syn poszedł zamiast mnie rysować na plac.

– Wieczorem wpadnę do miasta, może go spotkam...

– Rysuje karykatury.

– Na pewno dobrze mu idzie – uśmiechnął się Andrzej. Wziął od pielęgniarki próbówki i poszedł do laboratorium, gdzie dowiedział się, że wyniki będą gotowe na jutro rano. Odwrócił się na pięcie i ruszył do pokoju. Lata pracy w różnych szpitalach nauczyły go szybko przełączać świadomość. Ile osób zmarło na jego oczach, nie pamiętał. Nie chciał pamiętać.

Wieczorem razem z José wsiedli do tramwaju jadącego w stronę miasta. Nie rozmawiali o pacjencie, obydwaj musieli odpocząć.

– Nie sądzisz, że bruneci przygotowują się powoli do wojny i bardzo są pewni siebie? – spytał Andrzej.

– Twierdzą, że mają takie sławne łodzie motorowe z torpedami, dla których cała flota angielska to chrzan – zaśmiał się José, jakby stał się chłopcem, który czerpał satysfakcję z poznania nowych rodzajów uzbrojenia, a później opowiadał o nich z pogardliwym uśmiechem fachowca.

– Zarozumiałość włoska naprawdę jest nieprzyzwoita.

– Na szczęście w Rzymie nic się nie zmienia, ciągle spokojnie.

– Wczoraj widziałem na Kapitolu wycieczkę antysankcjonistów francuskich. Cała kupa drabów w beretach i różnych starych bab przywiezionych bezpłatnie prawdopodobnie dla dodania otuchy potomkom Juliusza Cezara. Cały obrzęd polegał na krzykach i to w towarzystwie diabelnie fałszywej orkiestry.

– Okropne czasy. Boję się spadku kursu lira, który i tak jest bardzo wątpliwy.

– Chyba jutro wyślę część stypendium do Warszawy, wolę mieć rezerwę niż stracić forsę.

Wysiedli z tramwaju i zanurzyli się w tłum. Wzdłuż Corso Vittorio Emanuele ciągnęły się eleganckie sklepy z ubraniami, w których Grażyna na pewno znalazłaby dla siebie piękną suknię koncertową. Andrzej odwrócił wzrok. Gdyby miał dość dużo pieniędzy, kupiłby jej cudowną kreację…

Skręcili w wąskie uliczki prowadzące w kierunku Piazza Navona, a po chwili błądzenia wyszli na szeroki plac.

– Poczekaj chwilę, zrobię sobie karykaturę – powiedział Andrzej, wskazując młodzieńca, który na środku placu rozstawił sztalugę, a po drugiej stronie umieścił krzesło dla klienta.

– Zwariowałeś? – zawołał José, ale Andrzej już usadowił się naprzeciwko artysty. Chłopak rysował sprawnie, profesjonalnie przymrużył oczy, a kiedy skończył, podał swoje dzieło z zawadiackim uśmiechem. Andrzej wyjął z kieszeni banknot i nonszalancko odmówił przyjęcia reszty. José sceptycznie patrzył na portret.

– Przypominasz Duce, chłopak naoglądał się politycznych plakatów, lepiej nie posyłaj tego narzeczonej.

– Nie mam zamiaru.

Andrzej zwinął rysunek w rulonik i poszli w kierunku Schodów Hiszpańskich. Wieczór był ciepły, ale wilgotny, w powietrzu pachniało deszczem. Łazili bez celu, w końcu wsiedli do tramwaju, żeby przed północą wrócić do Instytutu.

– Skoczymy w niedzielę do kina? – spytał José, kiedy żegnali się na dziedzińcu.

– Zabierzemy Feliksa, niech się rozerwie.

Andrzej machnął ręką na pożegnanie, a na portierni odebrał list od Grażynki. Koperta wydawała się cięższa niż zwykle. Wbiegł na górę, wyjął z szuflady drewniany nóż do papieru, ostrożnie rozciął paczuszkę, a z wnętrza wypadła fotografia. Grażyna patrzyła poważnie, trochę smutno, była piękna, jednak niedostępna. Gdyby nie znał jej, tylko spotkał gdzieś na koncercie, bałby się do niej odezwać. Obracał fotografię w palcach, czując przypływ tłumionej tęsknoty. Dni pracy w Instytucie tworzyły zasłonę, za którą chował swoje uczucia. Nagle na widok twarzy Grażynki rozkleił się niczym sztubak, chłopak, który kochał po raz pierwszy. A może miłość do Grażyny była pierwszą prawdziwą miłością, jaką przeżywał? Nigdy tak silnie nie tęsknił do żadnej kobiety, prawie tracił oddech, czuł lęk na myśl, że mógłby ją stracić!

Wyjął z szuflady kartkę i zaczął pisać list:

Rzym, 13 luty 1936 r.

Grażynko, dostałem przed chwilą list z fotografią i jesteś taka śliczna, taka śliczna, że nie mogę się uspokoić i muszę Ci zaraz to napisać. Jesteś okropnie piękna, ale taka dumna i niedostępna (widać zaraz, że wygrałaś konkurs! Żarty, żarty, Grażynko!), że aż się boję. Coś królewskiego, moja Pani, coś Księżniczka, coś Vanderblidkówna, coś London, coś Wer – Jork, coś konkurs (ale piękności!). Oczy? Ratujcie mnie! Niczego podobnego nie widziałem i dopiero nieprędko zobaczę! Nie, nie, cofam Grażynko! Widziałem, ale prawdziwe, Twoje, o których wiesz sama dobrze, jakie są piękne, najpiękniejsze z najpiękniejszych! Żebym chociaż je mógł pocałować! Patrzysz się, co prawda, strasznie poważnie, ale może bym się odważył! Tylko jak się odważę, to będę całować całą buzię (zobacz jaki piękny masz nosek i usteczka!) i szyjkę, którą widać, i uszka, których nie widać, a potem całą, całą moją Grażynkę, najpiękniejszą i najukochańszą – Jedyną!

Grażynko! Nie będę mógł dzisiaj zasnąć przez Twoją fotografię!

Kocham Cię Grażynko więcej niż mogę wypowiedzieć, nie mogę słowami wyrazić i jestem strasznie szczęśliwy, że tak właśnie jest, że to jest wszystko, że to jest całkowite, że to jest bez reszty. Jeżeli będziesz jeszcze kiedy miała chwilę zwątpienia, jeśli ja będę Ci się wydawał inny, zmieniony, to nie wierz temu nigdy, nigdy! To, co mi wzięłaś, co jest Twoje, cała moja istota, nie zmieni się nigdy! Jest Twoje i będzie na zawsze. Grażynko! Nie gniewaj się, że Ci wypisałem wszystko, co mi leżało na sercu. Zawsze mi jest łatwiej żyć tak daleko od Ciebie, jak się trochę zwierzę. […] Bądź Kochana spokojna o nasze wspólne życie. Urządzimy się pierwsza klasa! Zaczniemy żyć z punktu! Jak chcesz, to zaczniemy od razu takie „con fuoco” i takie „rubato”!

Całuję Cię całą najgoręcej, najmocniej i proszę Bozi, żebyś mi się dzisiaj przyśniła

Duduś.

Rano, kiedy Grażyna wstawała do pracy, było jeszcze ciemno. Zima ciągnęła się w nieskończoność, skończyła się odwilż i znowu chwycił mróz. Kiedy spojrzała na wiszący za oknem termometr, rtęć wskazywała minus dwadzieścia stopni. Ubrała się w wełniany sweter i grubą spódnicę. Na dnie szuflady znalazła skarpety, a potem mocowała się z butami, których nie mogła wciągnąć.

– Grażynko, załóż futerko, jest straszny mróz – zawołała Wanda, naciągając drugi sweter.

– Pamiętacie, że dziś przyjeżdża Wituś? – spytała mama, która od świtu krzątała się po kuchni. W mieszkaniu unosił się zapach domowego ciasta oraz kruchych babeczek, które zostaną wypełnione czekoladowym musem. Witek lubił babeczki, poza tym pulpety z kaszą w sosie grzybowym.

– Grażynko, odbierzesz Witka z dworca?

– Nie wiem, czy wyrwę się z Radia.

– Pociąg z Pragi przyjeżdża w południe.

– Ja się postaram, mamo – obiecała Wanda i siostry wybiegły z mieszkania. Mróz nie pozwalał swobodnie rozmawiać, nad ich głowami unosiły się kłęby białej pary. Rozstały się w milczeniu, ale za kilka godzin, kiedy trochę się ociepliło, spotkały się na dworcu.

Witek wyskoczył z pociągu pełen energii, podbiegł do sióstr i zakręcił nimi w powietrzu, jakby były dziewczynkami.

– Ty wariacie, nic się nie zmieniłeś! – krzyknęła Wanda, a Grażyna poprawiła wełniany szal. Witek okazał się najprzystojniejszym pasażerem opuszczającym pociąg, a też najelegantszym mężczyzną na dworcu. Stylowe lakierki skrzypiały na śniegu, a płaszcz z wielbłądziej wełny skrzył się od drobinek śniegu, które przylgnęły do krótkiego włosia. Miał około trzydziestu lat, ale podobnie jak reszta rodzeństwa wyglądał znacznie młodziej.

– Co u moich małych siostrzyczek? Czy szanowny brat przyjdzie na kolację?

– Kiejstut ma dużo pracy, ale obiecał, że wpadnie.

– A twój przyszły mąż, poznam go wreszcie?

– Andrzej wyjechał na stypendium do Włoch.

– Wielka szkoda, jestem bardzo ciekawy, kto podbił twoje serduszko, ty wybredna istoto! Mam strasznie dużo do opowiadania, dostałem cudowne recenzje z koncertów, Praga to najwspanialsze miasto na świecie, a ludzie wprost pierwsza klasa. Stawiam taksówkę! – Głośnym gwizdnięciem przywołał wóz. Szarmancko otworzył drzwiczki przed siostrami, a potem wepchnął ciężką walizkę do ciasnego bagażnika. Samochód sunął majestatycznie, kierowca zaparkował przed samymi drzwiami na ulicy Mokotowskiej. Wbiegli na górę, Witek ucałował mamę.

– Mamusia wygląda znakomicie! – powiedział, kiedy w końcu wszedł do kuchni.

– Ty także, Witusiu!

– Muszę lecieć do Radia – wtrąciła cicho Grażyna.

– Jak to? Myślałem, że porozmawiamy, pośmiejemy się jak dawniej.

– Wrócę wieczorem – rzuciła Grażyna przez ramię i wybiegła z mieszkania.

Rodzinny zgiełk szumiał jej w głowie, szła przez ośnieżone ulice, ale myślała tylko o nowym utworze, który pisała nocami. Sinfonietta rozwijała się powoli, ale za kilka tygodni naszkicuje całość, oczywiście pod warunkiem, że będzie mogła spokojnie pracować chociaż przez kilka godzin każdej nocy. Wyśpi się później, dopiero jak skończy. Minęła kilka przecznic, energicznie wbiegła do budynku radia, a po chwili znowu siedziała w sali prób. Grzegorz Fitelberg ze skupieniem dyrygował orkiestrą. Podczas przerwy zamiast zejść do stołówki na obiad przeczytała list od Andrzeja, cudowny, ciepły miłosny list! Kiedy czytała, niemal czuła na skórze dotyk jego dłoni. „Czy można żyć con fuoco?” – zastanawiała się, czy ogień nie zniszczyłby miłości. A może niesłusznie zarzucała Andrzejowi zimny charakter, przecież jego listy były niezwykle ciepłe! Chyba że wolał pisać o uczuciach niż je okazywać. Do innych ludzi czasami odnosił się niezwykle surowo, lekarze, z którymi pracował, bali się go.

– Zapraszam, panno Grażynko, na próbę – usłyszała tuż nad uchem głos Fitelberga stojącego w drzwiach i szarmancko wskazującego batutą miejsce pierwszego skrzypka.

– Już idę. – Schowała list do koperty. Mogłaby przysiąc, że kiedy przechodziła obok dyrygenta, szepnął ledwo dosłyszalnie: „No, no, Grażynka się zakochała!”. Odwróciła się, żeby zaprzeczyć, ale Fitelberg już się odwrócił, donośnie uderzył batutą w pulpit.

Po próbie pożegnała się z kolegami, podniosła kołnierz futerka i pobiegła do domu. Na progu usłyszała gwar, cała rodzina była w komplecie, najwyraźniej świetnie się bawili. Kiedy weszła do pokoju, prawie jej nie zauważyli, pochłonięci opowieściami Witka, który perorował, stojąc na środku jadalni. Patrzył na widownię oczami hipnotyzera, wyglądał jak filmowy amant: Rudolf Valentino albo Conrad Veidt.

– Grażynko, usiądź, zjedz kolację – powiedziała mamusia, stawiając przed córką talerz gorących pulpetów.

– Nie jestem głodna, mamo.

– Zjedz przez rozum, nie można się głodzić. Jesteś taka szczuplutka i mizerna.

– Tak, siostrzyczko, za dużo pracujesz, jak ojciec – zawołał Witek i podbiegł do niej.

– Lepiej opowiedz o koncertach w Pradze – poprosiła Grażyna, żeby problem jej osoby zszedł na dalszy plan.

– Wspaniale! Miałem recital fortepianowy w praskim radiu, a poza tym, wyobraź sobie, siostrzyczko, na koncercie symfonicznym w radiu wykonano mój Poemat Elektryczny! Czy to nie cudownie? Ale najważniejsze, że kiedy dowiedzieli się w Pradze, że jesteś moją siostrą, to oboista Smetaček, bardzo dobry, wręcz znakomity, prosił mnie, żebyś posłała mu swój Kwintet, bo chce go koniecznie wykonać w przyszłym sezonie, niestety teraz już program ułożony do wakacji. Co powiesz, siostrzyczko?

– Oczywiście wyślę nuty, dziękuję.

– A pamiętasz, Grażynko, nasze wspólne koncerty na Litwie? – spytał Witek.

– W trzydziestym czwartym sam dyrygowałeś Poematem Elektrycznym, chyba na tym samym koncercie, na którym Kačinskas[47] dyrygował Koncertem skrzypcowym Czajkowskiego ze mną jako solistką.

– Grałaś fantastycznie, kilka razy proszono cię o bis!

– Ale Karykatury nie miały dobrych recenzji.

– Co ty mówisz?! Jak dziś pamiętam, co napisano. – Witek porozumiewawczo mrugnął do mamusi, która szczyciła się tym, że doskonale pamiętała wszystkie recenzje.

– Krytyk napisał, że Są to utwory o skromnym wymiarze, niezbyt porywające, lecz wykonane ze smakiem i poruszające wyobraźnię. Jeśli chcecie, poszukam tamtych gazet – dodała mama, ale nie wstała z krzesła, tylko z uśmiechem patrzyła na dzieci. Wreszcie miała ich wszystkich w komplecie, siedzieli w jednym pokoju: Wanda, Kiejstut, Witek i Grażyna, w otoczeniu swoich bliskich i przyjaciół, bo wpadł także Bogdan.

– Może coś nam zagrasz, Witku? – spytała Wandzia.

– Za chwilę, najpierw się wami nacieszę. Słyszałem, Grażynko, że dostałaś nagrodę za Trio! Kiedy prawykonanie?

– Na koncercie piątego marca. W pierwszej części będzie Trio Neuteicha[48] i Wiłkomirski[49] zagra swoje utwory fortepianowe, a w środku moje Trio. Druga część będzie nadawana przez radio.

– Gratuluję, siostrzyczko!

– Chociaż dostałam nagrodę Polskiego Radia, nikt z Radia nie raczył mi powinszować, dosłownie nikt! – powiedziała Grażyna z żalem i dodała za chwilę: – Zresztą to drobiazg, nie ma o czym mówić.

– Chciałbym zobaczyć ten utwór – poprosił Witek, a za chwilę wszyscy przeszli do pokoju Grażynki. Mamusia usłyszała obojowy temat Tria grany na fortepianie, potem Wituś zaczął na poczekaniu improwizować, a Kiejstut dołączył na wiolonczeli. Nareszcie życie Marii Modlińskiej wróciło do normy, muzyka brzmiała w domu aż do momentu, kiedy sąsiadka z dołu groźnie zapukała w sufit na znak, że dochodzi północ.

Następnego dnia była niedziela, więc całe towarzystwo ponownie zebrało się w mieszkaniu na Mokotowskiej.

– Na tym koncercie, na którym grałem Poéme électrique, dyrygowałem też swoją uwerturą do opery Wajdelota – przypomniał Witek.

– A pamiętasz, Witku, jak razem graliśmy w sali teatralnej w Kownie? – Grażyna zerknęła na brata z uśmiechem.

– Pięknie wykonałaś swój Kaprys.

– Bardziej pamiętam tremę przed Źródłem Aretuzy Szymanowskiego niż mój Kaprys.

– Vadas Jakubenas napisał później, że Kaprys Grażyny to utwór o stylu ekspresjonistycznym, doskonale wykonany technicznie i ukazujący niewątpliwy talent autorki – wtrąciła mamusia.

– Jakim cudem mama to wszystko pamięta?

– Czuł, że jesteś nie lada kobietą!

– To bez znaczenia, czy jestem kobietą, czy nie, chcę, żeby mnie traktowali na równi z mężczyznami!

– Ale przecież jesteś kobietą! – upierał się Witek.

– Nie jestem! Jestem kompozytorem! – zawołała Grażyna tak głośno, że spokojna z natury Halszka podskoczyła na krześle, upuszczając łyżeczkę od herbaty.

– Dzieci, nie kłóćcie się! – ostrzegła mama, z przyzwyczajenia marszcząc brwi. Dawniej, kiedy byli mali, ojciec wymierzał im kary. Był wymagający, ale sprawiedliwy. Uwielbiał uczyć dzieci. „Może dlatego, kiedy wszyscy dorośli, postanowił wyjechać” – pomyślała Maria, chociaż wiedziała doskonale, że jej mąż Vincas Bacevičius był wielkim patriotą. Kiedy Litwa odzyskała niepodległość, wrócił do domu, do Kowna. W tamtym czasie miasto zmieniło się nie do poznania: z ulic zniknęły konne tramwaje, pojawiły się autobusy, zdjęto drewniane chodniki, powołano Szkołę Muzyczną, Teatr Dramatyczny, Teatr Operowy, w których zatrudniono dyrygentów po studiach w Lipsku, takich jak Tallat-Kelpša czy Gruodis. Wituś także studiował w Paryżu, w Konserwatorium Rosyjskim otrzymał dyplom wirtuoza i kompozytora! A potem podobnie jak ojciec wrócił do Kowna. Upłynęło prawie dziesięć lat, od kiedy tam zamieszkał. Maria każdego wieczora zapisywała ważne sprawy w dzienniczku, naliczyła, że Wituś dał w Kownie blisko trzysta recitali fortepianowych, stał się figurą!

– Jak czuje się wasz ojciec? – spytała Maria, a wszyscy pytająco spojrzeli na Witka.

– Ojciec czuje się świetnie, ma mnóstwo pracy.

– Zawsze dużo pracował – westchnęła mamusia. – Kiedy przyjechał do Łodzi, uczył w chłopięcej szkole powszechnej i w seminarium nauczycielskim, a jednocześnie sam brał lekcje muzyki w Szkole Muzycznej braci Hanickich.

– Gdyby nie jego upór, niczego byśmy nie osiągnęli – zauważył Kiejstut.

– Czasami bywał surowy – wtrąciła Wanda.

– Złościł się na ciebie, bo uciekałaś z lekcji, siedziałaś pod fortepianem!

– Nie chciałaś grać, pamiętasz, Wan?

Wszyscy zaczęli się śmiać, tylko Wanda posmutniała.

– Nic na to nie poradzę, że jestem mniej zdolna od was! Rozczarowałam ojca, jestem do niczego!

– Daj spokój, Wandziu. Przecież piszesz wspaniałe wiersze, które powinnaś publikować!

– Na razie za wcześnie, może kiedyś…

– Grażynka wspomniała, że uczysz się śpiewu – zagadnął przyjaźnie Witek.

– To nic nie znaczy, Halszka i Janeczka mają prawdziwy talent…

– Nie tylko talent się liczy, ale także ciężka praca – wtrącił Kiejstut.

– Zawsze to powtarzałam, praca nadaje sens naszemu życiu, nic więcej, tylko praca! – powiedziała z naciskiem mamusia. – Gdyby wasz ojciec bał się ciężkiej pracy, zostałby w Veiveriai albo do końca życia uczyłby w Restarzewie!

– Wypijmy jego zdrowie!

Witek nalał wszystkim po kieliszeczku winiaku.

Kiejstut zbliżył alkohol do nosa i kichnął zamaszyście, najpierw raz, potem dwa razy, kichnięcia wezbrały niczym wodospad.

– Kiejstut ma alergię na intensywne zapachy, może kichać w nieskończoność! – przypomniała mamusia.

– Mamusia źle używa pojęcia „nieskończoność”. Żaden człowiek nie może poznać nieskończoności ani tego, co absolutne… – Witek rozsiadł się na kanapie i wysunął przed siebie nogi. Kiejstut siłą woli stłumił kolejne kichnięcie i wytarł napływające do oczu łzy.

– Zgadzam się, zdaniem Husserla daną absolutną jest czysty fenomen, a człowiek w kosmosie nie jest daną absolutną.

– Poznanie jest chwilą w strumieniu świadomości, tylko to, co ogólne w pojęciu, jest transcendentne. Kiedyś zastanawiałem się nad dźwiękami, myślę, że gdy słyszymy dźwięk, on właśnie trwa, jest zjawiskiem w teraźniejszości i w przeszłości. A potem, kiedy myślimy o muzyce, ona nadal trwa, nasze wspomnienie również zawiera fragment teraźniejszości i przeszłości.

– Zdaniem staruszka Husserla, rzeczy po prostu oto są w świadomości, która na nie patrzy. Ale bycie po prostu oto to przeżycia, które zawierają zarówno spostrzeżenie, wyobrażenie, przypomnienie, jak i orzekanie. Zachodzi związek między fenomenem poznania, a obiektem poznania. Fenomenologia poznania jest nauką o fenomenach poznania, o poznaniu jako przejawach, przedstawieniach, aktach świadomości, ale też o samych przedmiotach jako tak się przedstawiających. – Głos Kiejstuta stał się monotonny. Witek skrzyżował dłonie na piersiach, wiedział, że kiedy brat zaczyna mówić o filozofii, może to potrwać dłużej. Kiejstut niedawno skończył wydział filozofii, na dyplom pisał obszerny traktat o filozofii Hume’a. Witek oczywiście również przez dwa lata chodził w Paryżu na wykłady z filozofii, ale nie myślał ściśle naukowo. Jego brat każdy problem rozważał z namysłem, brał pod uwagę wszystkie strony zagadnienia. Byli jak ogień i woda: Witek działał pod wpływem impulsu, Kiejstut kierował się rozwagą. Łączyła ich muzyka. Wspólne muzykowanie znosiło różnice.

– Hume sądził, że nie możemy obserwować związku między przyczyną a skutkiem, ma on bowiem charakter continuum łączącego czasowe momenty, a my patrzymy z jednego punktu czasoprzestrzeni.

– Chłopcy, a może coś razem zagracie jak dawniej? – spytała mamusia.

Kiejstut wyciągnął z kieszeni kraciastą chustkę do nosa i zamaszyście wytarł nos, a Witek pytająco spojrzał na Grażynę.

– Może spróbujemy Trio? Kiejstut zagra na wiolonczeli partię oboju, a ja wiolonczelę na fortepianie, skrzypce zostaną bez zmian.

Grażyna chciała protestować, ale było za późno. Witek jednym skokiem znalazł się przy fortepianie, Kiejstut wyjął wiolonczelę, nie pozostało nic innego jak sięgnąć po skrzypce. Mamusia usiadła na kanapie, Wanda, Janka i Halszka na krzesłach przy stole, a Bogdan krążył między nimi zły, że nie zabrał ze sobą instrumentu. Po chwili strojenia zagrali utwór z wyraźnym zadowoleniem. Kiedy skończyli, Witek zawołał z entuzjazmem:

– Grażynko, musisz opowiedzieć, jak to napisałaś, to istne cudo!

– Nie lubię mówić o komponowaniu – powiedziała Grażyna, chowając skrzypce do futerału.

Witek spojrzał posępnie i usiadł obok mamusi.

– Niech mama opowie o naszej rodzinie – poprosił, jakby znowu był chłopcem, który słuchał opowieści podczas rodzinnych świąt.

– Opowiadałam ci tysiące razy o pochodzeniu naszej rodziny.

– Ale bardzo mamę proszę, kiedy jestem daleko od domu, wszystko zapominam.

– Dobrze, przy okazji spiszę wspomnienia i wyślę ci list – westchnęła.

– Byłoby wspaniale! Ale niech mama opowie…

Maria wzięła głęboki oddech:

– Doskonale wiecie, że wasz dziadek, był spokrewniony z hrabiowską rodziną Dąmbskich. Szlachecki herb Modlińskich to „ślepowron”, w polu błękitnym podkowa srebrna barkiem do góry, na niej krzyż z czarnym krukiem ze złotym pierścieniem w dziobie, w hełmie szczytu takiż kruk. Dąmbscy posiadali wiele majątków w Opoczyńskim, Łowickim, Kieleckim, w Górach Świętokrzyskich – ciotka Wanda Stamirowska miała majątki „Stamirowice”, „Wojciechowice”, „Czajeńczyce”. Bywało się w Jasińcu, Brakach w Łowickim u stryja Józefa Modlińskiego – brata ojca[50].

– A dziadek?

– Stanisław Modliński[51] był na stanowisku starszego inżyniera miasta Warszawy, razem z inż. Lindleyem. A moja babka, Teresa Wójcicka była córką nadwornego lekarza króla Stanisława Augusta i wyszła za mąż za Józefa Zdzitowieckiego, pułkownika grenadierów, ojca mojej matki Natalii[52], najmłodszej z czworga dzieci.

– A wuj Władysław?

– Był bratem mojej matki – Władysław Zdzitowiecki, po powstaniu styczniowym wyemigrował do Francji jako emisariusz rodziny książąt Czartoryskich i Radziwiłłów, częste pobyty w Rzymie pozwoliły mu dojść do godności Szambelana na dworze Papieża Leona XIII-go wraz z orderami: Kawalera Grobu św. Grzegorza, komandora i tytułem hrabiowskim.

– Czy dlatego mama zaczęła pracować, że dziadkowie wcześnie zmarli?

– Wszyscy, cała reszta rodzeństwa po nagłej i młodej śmierci rodziców, bo obydwoje zmarli w tym samym roku, zaczęła pracować. Ja otrzymałam posadę w filii Banku Petersburskiego w Warszawie na Placu Trzech Krzyży, vis a vis Kościoła św. Aleksandra. A potem przeniosłam się do Łodzi gdzie poznałam waszego tatusia – Maria zamilkła, żeby ukryć wzruszenie. Wspomnienia dawnego życia wydawały się dalekie niczym sen. Teraz nie wyobrażała sobie życia bez pracy. Od dnia śmierci rodziców, pracowała ciężej niż ktokolwiek inny. Przez lata zajmowała się także domem i dziećmi. Wychowała czworo muzyków. Wituś był jej ulubieńcem. Jaka szkoda, że wieczorem rodzinne spotkanie dobiegnie końca, że Witek wróci do Kowna, a w poniedziałek wszyscy znowu pójdą do swojej pracy.

Po kolacji wszyscy oprócz mamusi postanowili odprowadzić Witka na dworzec.

– Do zobaczenia, mamo! – Witek zamaszyście ucałował jej policzki.

Ruszyli całą zgrają, Maria słyszała jeszcze gwar na klatce schodowej, trzaśnięcie wyjściowych drzwi, w końcu nastała cisza.

47 Jeronimas Kačinskas (1907–2005), litewski kompozytor, dyrygent i pedagog, przedstawiciel nurtu ultranowoczesnego w muzyce litewskiej w okresie międzywojennym, uczeń m.in. A. Háby, u którego studiował zagadnienia z zakresu muzyki ćwierćtonowej.

48 Marian Neuteich (1890–1943), polski kompozytor, dyrygent, wiolonczelista żydowskiego pochodzenia.

49 Kazimierz Wiłkomirski (1900–1995), polski kompozytor, dyrygent, wiolonczelista.

50 Fragment listu Marii Modlińskiej do syna Witolda Bacewicza (Małgorzata Gąsiorowska, Bacewicz, PWM, Warszawa, 1999)

51 Stanisław Modliński (1832–1894), inżynier, współpracował przy budowie Filtrów Warszawskich, dziadek Grażyny Bacewicz.

52 Natalia Anna Zdzitowiecka (1843–?), żona Stanisława Modlińskiego, pianistka, babka Grażyny Bacewicz.

Po południu Andrzej zszedł na dół, portier z rezygnacją rozłożył ramiona.

– Dziś niczego nie ma, niech pan wpadnie po kolacji, czasem przynoszą pocztę po południu.

– Dziękuję. – Andrzej kiwnął głową i ruszył do sali chorych. Przy łóżku Giuseppe siedziała drobna kobieta, za nią stał chłopak, który rysował karykatury na Piazza Navona. Kiedy zobaczyli Andrzeja, zamilkli. Giuseppe, zbyt słaby, żeby się przywitać, mrugnął na powitanie powiekami.

– Jak samopoczucie? Gotowy do zabiegu? – Andrzej zwrócił się bardziej do chłopaka niż jego ojca, a kiedy tamten skinął głową, zaczął tłumaczyć, na czym będzie polegał zabieg.

– Wpuścimy pana ojcu powietrze do brzucha. Tak jak w gruźlicy płuc wpuszcza się powietrze do opłucnej, tak samo w gruźlicy jelit i niektórych innych sprawach, wdmuchuje się powietrze lub tlen do brzucha. Robi się nakłucie w okolicy pępka, a następnie bardzo ostrożnie dochodzi się do otrzewnej. Sposób został wprowadzony w Stanach Zjednoczonych, jeszcze jest mało znany, ale badania wskazują na dużą skuteczność. W przypadku pana ojca to jedyny sposób… – urwał, bo żona Giuseppe pobladła i zaczęła głośno szlochać.

– Proszę się uspokoić, to rutynowy zabieg – powiedział stanowczo Andrzej. Nie pierwszy raz zauważył, że okazanie współczucia choremu uważano za słabość, podczas gdy szorstką obojętność brano za profesjonalną pewność. Postanowił się więcej nie odzywać, zdecydowanym gestem wezwał pielęgniarkę, która przewiozła chorego na salę zabiegową. Asystował mu doktor Estakis. Pracowali w skupieniu. Dopiero kiedy pacjent został z powrotem odwieziony na salę, Feliks spojrzał na Andrzeja.

– Nie wiem jak ty, ale ja jestem wykończony. Należy nam się odpoczynek, jutro wyskoczymy do miasta na całą niedzielę!

Andrzej skinął głową. A przez resztę dnia opracowywał materiały opisowe przeprowadzonych zabiegów. Kiedy po kolacji zajrzał do portierni, listów nadal nie było. Rozczarowany wrócił do pokoju i położył się spać.

Następnego dnia wszyscy trzej ruszyli do miasta.

– Więc jak? Gotowi na podbój Kapitolu?

– Potem zajrzymy do Muzeów Watykańskich – dodał Feliks.

– Chciałbym wpaść do Zamku Anioła – przypomniał Andrzej, wyjmując z kieszeni tabaczkowej jesionki przewodnik Baedekera, który przed wyjazdem dostał od Grażyny.

– Daj spokój z przewodnikami, lepiej cieszyć się tym, co widać, niż chodzić z nosem w książce – mruknął José, wyskakując z tramwaju.

W niedzielę Rzym był spokojniejszy niż w ciągu tygodnia. Obok nich w stronę Kapitolu przeszła grupa dzieciaków ubranych w brunatne mundurki, wszyscy maszerowali równo, podobni do miniaturowych żołnierzy. Andrzej z szelestem przekartkował przewodnik i zniechęcony wcisnął go do kieszeni. Szli wzdłuż Corso Vittorio Emanuele aż do schodów prowadzących na dziedziniec Kapitolu. Kiedy spojrzeli na miasto z góry, Andrzej zapragnął zrobić zdjęcie.

– Panowie, może staniecie na tle Kolosa? – zawołał do przyjaciół, ale gdy zajął się ustawianiem przysłony, obydwaj w otoczeniu niemieckich turystów weszli do muzeum. Pobiegł za nimi. Spędzili wewnątrz dobrych kilka godzin, spacerując między rzeźbami, rzymskimi inskrypcjami, głowami filozofów, mieszczan oraz posągami Wenus. Zmęczeni odpoczywali na dziedzińcu z widokiem na Forum Romanum.

– Nie uważacie, panowie, że sto razy piękniejsza byłaby Wenus Kapitolińska, gdyby była ustawiona w parku, w otoczeniu pałaców, a nie uszeregowana pod dachem w towarzystwie innych dam?

– Kto wie? Może stałaby się częścią natury do tego stopnia, że nie poświęciłbyś jej spojrzenia?

– Kiedy wychodzę z takiego zakładu, to mam chaos we łbie i pamiętam zaledwie kilka rzeczy. Owszem, dwie Wenus są pierwszoklaśne – ciągnął z uśmiechem Andrzej.

– Ta Venere dell’Esquilino ma pewnie szesnaście lat.

– Za to Venere Capitolina jest grubo starsza i trochę zblazowana.

– Mnie podobali się wspaniały Gallo morente i sławny Spinario, chłopiec wyciągający sobie drzazgę ze stopy.

– No i kilku dobrych Bachusów…

– Niestety było dużo kiepskich obrazów, no i szlus!

– Teraz do Watykanu! – zarządził doktor Estakis, znany z tego, że nigdy nie zmieniał planów, nawet gdyby miał to przypłacić życiem.

– O nie, odkładamy to na przyszły tydzień, teraz idziemy coś zjeść! – zaprotestował Andrzej, schodząc po kamiennych schodach.

Doktor Rocheta ochoczo ruszył za nim, kilka kroków z tyłu z surową miną podążał Feliks Estakis. Kiedy usiedli na Piazza Navona, poczuli, że żaden z nich nie mógłby znieść większej dawki sztuki. Zamówili trzy porcje makaronu.

– Panowie – odezwał się Andrzej – słyszałem kiedyś, że biedny, stary Stendhal opisał w swoim dzienniku dziwną przypadłość: po zwiedzeniu galerii Uffizi, odwiedzeniu grobu Dantego w kościele Świętego Krzyża oraz zobaczeniu Dawida Michała Anioła kilka dni leżał w łóżku z wysoką gorączką, a kiedy zdecydował się wyjść na miasto, widok dzieł sztuki wywoływał u niego ponownie kołatanie serca.

– Ciekawe, czy ktoś to opisał? – zainteresował się Feliks.

– Nic o tym nie słyszałem, dlaczego pytasz?

– To interesujący przypadek.

– Niestety nie dla nas, raczej dla psychiatrów. – José wypił spory łyk wina, które kelner postawił obok talerzy z gorącym makaronem.

– Twoim zdaniem artysta zamiast tworzyć powinien poddać się kuracji w szpitalu dla obłąkanych?

– Tego nie powiedziałem – José energicznie zaprzeczył i zabrał się do nawijania spaghetti na widelec, co całkowicie pochłonęło jego uwagę. – Twierdzę tylko, że nasze dzisiejsze samopoczucie jest w zupełności usprawiedliwione.

– Obyśmy przetrwali do końca stypendium, jeśli co tydzień mamy zwiedzać jakiś przybytek sztuki…

– Jeszcze Sykstyna, stanze Rafaela, Apollo, Grupa Laokoona z wężami..

– Pompeje, Neapol, Sycylia albo Capri…

– Już mam zawroty głowy – jęknął José.

– Wypiłeś wino na pusty żołądek – mruknął gniewnie Feliks i przywołał kelnera, żeby uregulować rachunek.

Wracali spacerkiem, na Via della Stamperia zatrzymali się przy Fontannie di Trevi. Andrzej sięgnął do kieszeni i znalazł dwa soldy. Wrzucił monety do wody, w imieniu swoim oraz Grażynki. Robił to nie po raz pierwszy, bo nieracjonalna nadzieja na spełnienie zaklęcia okazała się jednak silniejsza niż zdrowy rozsądek.

Do Instytutu wrócili wieczorem. Na doktora Biernackiego czekała paczka prosto z Warszawy, o czym głośno poinformował Luigi, stawiając karton na ladzie. Andrzej uradowany zabrał go, pożegnał się i pośpiesznie pobiegł do pokoju. Włączył radio, jakaś rozgłośnia z Florencji nadawała współczesną muzykę włoską. Rozerwał papier i wyjął książkę: Zazdrość i medycynę Choromańskiego. Przerzucił kilka kartek, na podłogę wyfrunął list od Grażyny. Przeczytał go w skupieniu, a potem usiadł przy biurku, żeby napisać odpowiedź:

A teraz Grażynko, nasza „przyszłość” – świetnie, że o tym piszesz. Kochanie! Wszystkie Twoje wątpliwości są kruche jak bańki mydlane, ale nie ma wcale powodu, żeby o nich zupełnie nie mówić i zamykać oczy na wszystkie psikusy, które nam może świat wyprawiać! Myślę, że grunt to mieć dużo, możliwie dużo, rzeczy wspólnych, wspólnych zainteresowań, wspólnych przeżyć i to nie ograniczających się oczywiście do nas samych (to jest samo przez się zrozumiałe), ale do świata zewnętrznego. Musimy razem na ten świat patrzeć, razem do niego mówić, razem go słuchać (uważam, że piszę za bardzo patetycznie, ale trudno, jazda dalej!), jednym słowem, razem Towarzyszko Grażyno! Czy Towarzyszka Grażyna chce w ten sposób? No to świetnie, pierwszoklaśnie! Wszystkie wątpliwości do kosza! Moja najdroższa Kochana! Będziemy szczęśliwi! Potrafimy i będziemy! Teraz nasza „podróż poślubna” Musimy ją sobie koniecznie urządzić! Ja spróbuję wykombinować taką historię: napiszę do radcy Hermana w Ministerstwie Oświaty z zapytaniem, czy małżeństwo jest dostatecznym powodem do udzielenia przedłużenia paszportu. Zbujam mu trochę, że Ty musisz wyjechać zagranicę za mną z powodu sztuki itd. Ponieważ jednak obecnie mają być zmienione i skrócone formalności paszportowe, więc poczekam z listem do kwietnia. W miesiącach letnich według programu powinienem być w Niemczech (Hamburg, Berlin), otóż akurat wtedy jest Olimpiada i na pewno moc wycieczek i z tej okazji do Polski. Na pewno mogłabyś wyjechać, razem bylibyśmy przez miesiąc u Niemiaszków, a potem niestety, młoda para na dwie świata strony! Ach Grażynko, rozstalibyśmy się już na krótko tylko, a za to pomyśl sobie jak to będzie cudownie pojechać razem w lecie zagranicę! Napisz Kochanie, kiedy musisz podać termin urlopu do Radia.

Twój Duduś.

Kilka dni później Grażyna wyjęła ze skrzynki list. Był wieczór, po drodze do domu wstąpiła na pocztę i wysłała nuty Kwintetu do Czech, jak prosił Witek. Nie wiedziała, czy coś z tego wyjdzie, ale warto było spróbować. Czy Witek dojechał bezpiecznie do Kowna? Ciągle nie było od niego wiadomości. List do Warszawy szedł kilka dni. Wiele by dała, żeby wyćwiczyć umysł w widzeniu na odległość! Zdarzały się chwile, zwłaszcza we śnie, kiedy przez moment widziała zapomniane miejsca, osoby, o których intensywnie myślała, albo czuła znajomy zapach, jakby cofnęła się w czasie. Iluzja znikała na jawie. Czy dożyje czasów, kiedy komunikacja stanie się tak szybka jak ludzka myśl?

Weszła do mieszkania i położyła na stole siatkę z dwoma kilogramami ziemniaków, które kupiła, żeby oszczędzić mamie wnoszenia ciężarów na trzecie piętro.

– Już jestem! – zawołała w stronę pokoju jadalnego, ale nikt nie odpowiedział. Zdjęła futro, ciepłe buty, na bosaka poszła do pokoju. Otworzyła kopertę z listem, a kiedy doszła do końca tekstu, poczuła złość. Zgniotła list i cisnęła na podłogę.

– Czy coś się stało, siostrzyczko? – spytała Wanda, która właśnie wróciła do domu. Stała na progu pokoju, trzymając w ręku siatkę pełną ziemniaków.

– Przez tydzień będziemy jeść wyłącznie kartoflankę – westchnęła Grażyna, chociaż jednocześnie poczuła ulgę, że tuż obok żyła osoba, która myślała i czuła podobnie.

– Komponujesz? – Wanda wymownie zerknęła na zmiętą kartkę.

– Czytałam list od Andrzeja.

– Coś się stało?

– Nic, wszystko w porządku.

– Przecież widzę, że coś…

– Nic, tylko zamiast wrócić wcześniej do Warszawy planuje wakacje! Chce mnie zabrać za granicę, a nawet nie spytał, czy chcę! Co sobie wyobraża! A moja praca? Plany koncertowe?! Mam rozmaite zobowiązania! Nie chcę przez miesiąc oglądać olimpiady!

– Nie denerwuj się, Grażynko, chciał jak najlepiej!

– Bronisz go? Minęły trzy miesiące, a nawet nie przyszło mu do głowy, żeby zmienić plany, skrócić stypendium! Ani razu o tym nie pomyślał! Dlaczego ja miałabym zmieniać swoje plany? – Głos Grażyny wyostrzył się. Wanda podniosła z podłogi kartkę i rozprostowała ją. Szybko przebiegła wzrokiem tekst.

– Przecież cię kocha, chce jak najlepiej.

– Nie mam ochoty jechać za granicę, muszę odpocząć! Jestem strasznie zmęczona! Oddałabym wszystko, żeby wreszcie spokojnie komponować, a on ciągle powtarza, żebym nie komponowała! Nie odpocznę bez komponowania!

– To moja wina, Grażynko, za mało zarabiam w biurze, chodzę na lekcje śpiewu, dlatego się przepracowujesz! Jesteś taka dobra, że opiekujesz się mną i mamusią. Ale wiem, siostrzyczko, że kiedyś twoje kompozycje zrobią się znane na całym świecie, wtedy nie będziesz musiała zarabiać graniem na skrzypcach, nie będziesz dawała lekcji, wreszcie zajmiesz się tylko pisaniem muzyki!

– Nie wiem, czy tego doczekam, jestem okropnie zmęczona!

– Może pomysł wakacji nie jest zły?

– Dlaczego Andrzej nie zmieni planów? Czy moje sprawy są mniej ważne?

– Napisz mu, że wolałabyś pojechać na wieś.

– Nie chcę jechać na wieś, tylko spokojnie komponować w domu. Czy to za duża zachcianka?

– Grażynko, musisz z nim szczerze porozmawiać, napisz wszystko, co masz na sercu: że chciałaś go odwiedzić w grudniu, że sprawia ci przykrość jego obojętność, bo jeżeli ktoś pisze tylko wesołe rzeczy, a ani słowa o tęsknocie czy o chęci powrotu, to jak to rozumieć? Gdybym była zakochana, nie zostawiłabym ukochanego na tak długi czas. – W oczach Wandy zapalił się dziwny blask, jakby przemawiała nie do Grażyny, tylko do obrazu idealnego mężczyzny, którego nigdy nie spotkała. Sergiusz, po kilku miesiącach znajomości, wydawał się karykaturą ewentualnego kochanka.

– Myślałam, że bronisz Andrzeja.

– Owszem, przecież chciał jak najlepiej.

– Ale myśli tylko o sobie!

– Może mężczyźni wszystko planują tylko z myślą o sobie?

– Więc co zrobić? – Głos Grażyny lekko drżał.

– Napisz, co czujesz, będzie ci lepiej. Pamiętasz, jak kiedyś zamiast odpowiedzieć natrętnemu absztyfikantowi zagrałaś mu na fortepianie humoreskę?

– To dawne czasy, byłyśmy jeszcze w szkole.

– Może nie powinnaś wychodzić za mąż, jeśli masz wątpliwości?

Grażyna bezradnie spojrzała na siostrę, a kiedy Wanda wyszła z pokoju, poczuła narastającą irytację. Wiedziała, że jeśli natychmiast czegoś nie zrobi, to chyba oszaleje! Odwróciła się na pięcie i podbiegła do biurka. Pod wpływem impulsu, jaki zwykle towarzyszył komponowaniu, chwyciła pióro:

Warszawa, 23 luty 1936 r.

Drogi, nie gniewaj się na mnie, ale widzisz od Twojego wyjazdu upłynęło już przeszło trzy miesiące i ja przez całe trzy miesiące czekałam ciągle na to, kiedy mi wreszcie napiszesz, że wrócisz wcześniej, choć o pół miesiąca, ale sam dobrowolnie i nic! Przeciwnie, ten nieważny zresztą projekt właśnie dlatego mnie tak (mówiąc bez ogródek) rozzłościł, że właśnie był on zaprzeczeniem tego, na co tak długo od Ciebie czekałam.

Czy Ty naprawdę nie wyczuwasz tego, czego pragnę od Ciebie? Przecież chyba orientujesz się, że taki wyjazd na tak długo jest zbyt okrutną rzeczą, żeby to traktować, jako rzecz zupełnie naturalną, jak Ty robisz. Ja nie potrafię. Więcej się kieruję w życiu uczuciami niż rozumem i nie mogę, muszę czasem wpaść w rozpacz, a przez to i w złość.

Niestety na Tobie się skupia. Wybacz więc, jeżeli możesz. Ostatecznie uprzedzałam Cię, że nie jestem aniołem cierpliwym. Ty wcale np. nawet nie wiesz, do czego jestem zdolna, nie wiesz, dlatego Cię prosiłam, żebyś został na święta Bożego Narodzenia (wtedy) w Wiedniu. Już wtedy chciałam zrobić szaleństwo i byłam zdecydowana Ciebie odwiedzić. Kiedy napisałeś, że wolisz być w Rzymie w święta, wtedy rozmyśliłam się. Zresztą to nie ważne jest teraz. Wtedy było mi jeszcze łatwiej pokierować się rozumem. Obecnie, no tak, obecnie też już, ale napady są napadami i już. Co ja bym za to dała, żebym mogła być tak zrównoważona jak Ty, ale nie mogę.

Ty zawsze jednakowy, zawsze wesoły, żartobliwy. Naprawdę bardzo bym chciała być też taką, naprawdę jak Ciebie kocham chciałabym, a nie mogę i jeszcze na domiar złego drażni mnie, że Ty jesteś taki. To strasznie głupie, bezdennie głupie, a jednak jest. Twoje ostatnie listy, choć biorąc bezstronnie były bardzo miłe i dobre, każdy człowiek przy zdrowym umyśle tak by je ocenił, a mnie one robiły przykrość. Po każdym liście chciałam beczeć. Przeczytałam je po razie i więcej do nich nie zaglądałam. Ta Twoja wesołość wydawała mi się nienaturalna, w ogóle nie mogłam zrozumieć dlaczego Ty jesteś właściwie taki wesoły wtedy właśnie, kiedy mi jest coraz smutniej, dlaczego odgradzasz się ode mnie tą żartobliwością.

Ja doskonale wiem co Ty sobie myślisz. Myślisz sobie, że nie bardzo to będzie miłe nasze życie, jeżeli ja będę dostawać co miesiąc takie napady jak teraz. Otóż wiedz Kochany, że jak będziemy razem, to tego naprawdę nie będzie, bo to wszystko przez rozłąkę. Jak będziemy razem nie będzie powodu.

Twój projekt, od którego się pozornie zaczęło, właściwie nie ma najmniejszego znaczenia. Proszę Cię bardzo o jedno, żebyś nie zmieniał swoich planów, jeżeli miałoby się Tobie sprawić najmniejsza przykrość. Ja muszę naprawdę sobie wyrabiać hart. Wiem, że łatwiej by mi to przyszło, gdybym nie była tak już zmęczona rozmaitymi przeżyciami, o których nie wiesz. Przy sposobności wszystko Ci opowiem (rodzinne itd.). Najgorsza jest moja wstrętna natura, że wszystko wyolbrzymiam i wszystko przeżywam co najmniej sto procent ciężej niż powinnam.

Dudusiu! Podziwiam naprawdę Twoją cierpliwość. Proszę Cię bardzo napisz mi szczerze, czy nie czujesz do mnie żalu, a jeżeli czujesz, to też napisz. Najlepsze, co teraz mamy, to chyba szczerość.

Najważniejsze, co mam sobie do wyrzucenia w związku z Tobą jest to, że uważałam zetknięcie z Tobą za przybycie do przystani, ale nie rzeczywistej, tylko jakiejś bajecznej. Po prostu chciałam egoistycznie w Tobie znaleźć za dużo niż człowiek może dać, duchowy wypoczynek, życie bez najmniejszego zgrzytu, jednym słowem cudo, nie zastanawiając się, czy Tobie daję coś sobą, a to jest źle, bo primo Ciebie męczę strasznie, a po drugie to byłoby nierealne i zresztą jałowe byłoby nasze życie bez przeżyć. Właściwie co tu dużo gadać. I tak jesteś dla mnie wszystkim, gdyby było przeciwnie, to bym przecież nie brała tak tragicznie spraw związanych z nami.

Proszę Cię tylko zrób mi tę łaskę i wróć do mnie choć o miesiąc prędzej niż miałeś zamiar. (Egoizmu widać nie wyzbędę się nigdy).

Całuję Cię strasznie serdecznie i gorąco,

Grażyna.

Energicznie złożyła kartkę i wsunęła do koperty. Odwróciła się, jakby myślała, że Wanda nadal stoi w progu, ale w mieszkaniu panowała ciemność, z drugiego pokoju dochodziło miarowe pochrapywanie mamusi. Zbliżała się piąta nad ranem. Dzisiejszej nocy niczego nie skomponowała, ale czuła się równie mocno wyczerpana, jakby napisała kilka stron muzyki. Wyczerpana, ale spokojna. Napięcie towarzyszące jej przez ostatnich kilka dni opadło, jakby weszła do pokoju, w którym panował przewiew, a z radia płynęła muzyka Bacha. Stary, dobry Bach, bezbłędne konstrukcje polifonicznych budowli, labirynty brzmień, tarasy z rozległym widokiem, wszystko połączone powracającym tematem.

Grażyna ziewnęła i wyjrzała przez okno. Dzisiejszej nocy spadł śnieg, na chodnikach, drzewach, parapetach, wszędzie leżała warstwa nieskazitelnej bieli.

„Może jakoś wytrzymam do lata” – pomyślała, kładąc się w ubraniu na wąskim tapczanie. Natychmiast zasnęła.

Nie rozumiem, dlaczego ona tyle pracuje – mówił Andrzej podczas kolacji, którą jadł razem z José w stołówce Instytutu.

– Nie rozumiesz artystów, ożenisz się z artystką i jej nie rozumiesz!

José połknął potężny kęs kotleta i popił cienkim kompotem.

– Mascagni napisał Cavallerię, a potem przez czterdzieści lat tylko pił i rżnął w karty po nocach, słyszałem od jego znajomych!

– Zapominasz o jednym – ona nie jest mężczyzną!

– Właśnie, właśnie, mężczyźni jej nie doceniają! Grażyna komponuje lepsze rzeczy niż oni i to jest jej bronią.

Do jadalni wpadł Feliks.

– Słyszeli panowie najnowsze plotki?

– Nie, czy Mussolini podał się do dymisji?

– Wróćcie do realności, panowie – zganił ich, siadając na krześle. – Pamiętacie temat pracy, który profesor Morelli przydzielił naszemu greckiemu koledze?

– Coś z poszukiwaniem prątków gruźlicy?

– Właśnie, temat brzmiał: poszukiwania bakteriologiczne prątków gruźlicy w jądrach mężczyzn zmarłych na gruźlicę.

– Intrygujący problem – parsknął José.

– Otóż dzisiaj była sekcja zwłok kobiecych, a tego osła nabujał Hiszpan, że to bardzo rzadki przypadek hermafrodytyzmu i że ta kobieta ma też organy męskie. Idiota dał się nabrać i podczas sekcji przyszedł do profesora po swój „materiał”. Profesor myślał z początku, że Grek żartuje, ale ten nastawał, bo pewnie nie rozumiał profesora, wiecie panowie, jaki żałosny jest jego włoski. Profesor zaczął kombinować, że to może Grek chce zrobić z niego wariata, i zaczęła się chryja. Myślałem, że pęknę ze śmiechu. Grek jest teraz na wszystkich obrażony!

– Co za historia!

– Mówię wam, Morelli był purpurowy jak podczas wykładu Sergenta! – zawołał Feliks, odrzucając głowę do tyłu i zanosząc się niepohamowanym śmiechem.

– Co panów tak bawi?

Wszyscy odwrócili się gwałtownie. Za nimi stał profesor Morelli, mierząc ich ponurym wzrokiem. Przypominał strażnika otwierającego drzwi do celi śmierci.

– Planujemy niedzielny wypad do miasta – powiedział szybko doktor Estakis.

– Pewnie słyszeli panowie o naszym wielkim zwycięstwie na froncie północnym? Wygraliśmy bitwę o Tembien. Nasze wojska otoczyły Etiopczyków i rozniosły w pył!

– Co nie było trudne, biorąc po uwagę przewagę sił włoskich… – wtrącił doktor Rocheta.

Profesor spojrzał jeszcze bardziej ponuro.

– W każdym razie z okazji zwycięstwa, w tłusty czwartek, lekarska organizacja faszystowska urządzi bal, na który panów osobiście zapraszam. – Profesor nie czekał na odpowiedź, odwrócił się i odmaszerował niemal wojskowym krokiem.

– Ale wpadka – westchnął Feliks.

– Za nic na świecie nie pójdę na ten faszystowski jubel – powiedział Andrzej, wstając od stołu.

– Będziemy musieli w tym czasie zniknąć z Instytutu.

– Jak najbardziej popieram ten pomysł!

Andrzej pożegnał przyjaciół. Zamiast wracać do pokoju poszedł do sekretariatu, żeby sprawdzić, czy tamtejsze radio odbiera Warszawę. Pochylił się nad odbiornikiem, długo obracał szerokim pokrętłem, zmieniając stacje. Znalazł Wiedeń, Lucernę, Berlin, ale Warszawa była poza zasięgiem.

– To jakaś ważna audycja? – spytała dyżurna pielęgniarka z miłym uśmiechem.

– Utwór mojej narzeczonej zostanie wykonany na koncercie, na którym wystąpi sam Prokofiew.

– W takim razie gratuluję. Niech pan doktor zajrzy do księgowości, tam mają pięciolampowe radio, najnowszy model. Niestety biuro jest otwarte tylko w ciągu dnia.

– Dziękuję, dobranoc.

Andrzej wrócił do pokoju, żeby dokończyć czytanie Choromańskiego. Lektura książki wypełniła cały wieczór aż do północy. Kiedy skończył, poczuł potrzebę porozmawiania z Grażyną jak dawniej, podczas wakacji albo w mieszkanku przy Kopernika. Usiadł przy biurku i zaczął pisać:

Moja Śliczna Grażynko!

Przeczytałem już „Zazdrość” i chcę koniecznie z Panią o tej historii porozmawiać. Czy Ci się ta książka zupełnie nie podoba? Nic a nic? Bo mnie dużo rzeczy wzięło, ale są to rzeczy specjalnej kategorii, które spróbuję wyklarować. Otóż, zaczynając od strony negatywnej, nie ma w tej książce tematu w sensie zagadnienia i rozwiązania, nie ma ani linii, ani prawdy psychologicznej, ani postaci żywych, ani momentów wzruszeniowych, nie ma całego szeregu rzeczy, które można znaleźć w powieści, ale są inne historyjki, które wydają mi się są warte grzechu. Przede wszystkim: chyba ponad wszystko forma. I konstrukcja powieści i technika opowiadania, podróże w czasie, wprowadzenie czytelnika do tego domu wariatów, język, bogactwo porównań, opisy (np. operacja, która Ci się jednak podobała), to wszystko niewątpliwie wysoka klasa, chyba na to się zgodzisz? Co tam jest poza tym? Myślę, że po prostu sensacja w dobrym guście, tak jak Sherlok Holmes. Choromański uruchomił od razu cały aparat niezwykłości, niezwykły chirurg, niezwykła kobieta, niezwykły mąż, wszyscy albo z pogranicza patologii, albo naświetleni tylko tak niesamowicie, że się nam wydają niezwykłymi. Elektryczność, Żydzi, Wariaci, cały aparat medyczny niewątpliwie sensacyjny dla czytelnika, szantaże, zdrady, wypadki, ucieczki i Bóg wie co jeszcze z „grubszych kawałów” p. Choromańskiego. Są tam i delikatniejsze kawałki. Oto np. przez całą powieść, wszędzie i zawsze dmie wściekły wiatr. Dopiero po kilkudziesięciu przeczytanych stronach zorientowałem się, że ten wiatr wywołuje wiecznie nerwowy nastrój, ciągły niepokój, jednym słowem podwyższa jeszcze temperaturę opowiadania. Jako chwyt literacki, bardzo dowcipny (technicznie). Co tam jest jeszcze? Grubsze naciąganki w rodzaju lekarza, który się boi samochodów! Wierzę w Widmura, z którego żona robi sobie przyprawkę do Tamtena, ale bać się samochodów, bujda Panie, Cha! A teraz: kogo obchodzą takie bujdy jak „Zazdrość”?

Andrzej na chwilę przerwał pisanie i zamyślił się. Czy powinien wyśmiewać się z uczucia zazdrości? A jeśli Grażyna weźmie to do siebie, jeżeli pomyśli, że on w ogóle nie jest zazdrosny o nią, i zacznie flirtować z kimkolwiek, żeby mu zagrać na nosie? Nie, oczywiście nie byłaby do tego zdolna, wiedział, że jest prostolinijna i szczera, tylko czasami poddaje się nastrojom. Za oknem powoli zaczynało szarzeć, zerknął na stojący na biurku zegarek, dochodziła piąta rano. Wrócił do listu:

Po przeczytaniu miałem identyczne wrażenie z Wallacem, nic nie zostaje we łbie, wszystko pewno przewiał ten wiatr Choromańskiego, ale robota, panno Grażyno, pierwszorzędna. To jest może wszystko, ale to jest coś. Na ogół jednak jestem zgodny z Moją Najdroższą, nie tłumaczy się tym ani nagroda, ani powodzenie, książka smakuje jak się ją czyta, potem – guzik. Czy jednak Choromański nie chciał właśnie tego? Lekceważy sobie zupełnie postaci powieści jako „całości” ludzkie, skacze sobie po ludziach jak konik polny, może tylko to go bawi. Jest w tym wszystkim, myślę, niebezpieczeństwo na przyszłość. Takich książek nie można napisać dużo. Gość się już porządnie wycyckał z dowcipu i albo go ma bardzo dużo w zapasie, albo będzie musiał zwekslować. Czy znasz coś z jego późniejszych rzeczy?

Pomyślał, że sam sprawdzi to w bibliotece Instytutu. Ostatnio zastał bibliotekarkę, bardzo atrakcyjną dziewczynę, podobno kochankę profesora, pochyloną nad włoskim tłumaczeniem Choromańskiego. Oczywiście nie napisze Grażynie o urodziwej bibliotekarce, więc może tak:

Wyobraź sobie teraz Grażynko co za zbieg okoliczności. Na drugi dzień po otrzymaniu od Ciebie „Zazdrości” wchodzę do biblioteki i zastaję bibliotekarkę (ohydna, gruba, „Noża!” – krzyknął Tamten) czytającą „Gelosia e Medicina” – tłumaczenie włoskie Choromańskiego! Chłop ma powodzenie! Babsztylowi z biblioteki bardzo się podobała.

W ogóle to jest straszna rzecz, że np. czytamy te same książki i nie możemy sobie o nich porozmawiać. Co to za porządki!

Mam teraz dużo roboty i jadam wobec tego zimne obiady. Jestem bardzo osłabiony i chudnę w oczach, zataczam się jak chodzę i mdleję, kiedy otrzymuję od Ciebie listy. Czy bardzo się martwisz? No, to jestem szczęśliwy, bo to wszystko wierutna bujda, z wyjątkiem pierwszego (robota) i trochę ostatniego (listy).

Dopisał jeszcze kilka zdań o planowanej podczas wakacji podróży, z której się bardzo cieszył, a całość zakończył jak zwykle:

Grażynko, Grażynko! Całuję moją Najdroższą, przytulam się do Ciebie najmocniej i całuję bardzo mocno w usta.

Twój Duduś

Andrzej zaśmiał się na głos, wyobrażając sobie minę Grażyny, która bierze poważnie jego słowa, a potem podobnie jak on wybucha śmiechem. Schował list do koperty, rzucił się na łóżko i natychmiast zasnął.

Grażyna codziennie zaglądała do skrzynki na listy. Najpierw przyszedł list od Witka. Po kolacji przeczytała go na głos.

– Dobrze, że Wituś był zadowolony, jutro do niego napiszę – ucieszyła się mama, siadając przed lustrem, żeby wyszczotkować włosy. Nałożyła na głowę siateczkę, którą przypięła szpilką do włosów, jakby chciała zatrzymać sny w granicach nieświadomości. Maria nie lubiła braku racjonalności ani fantazji czy histerii, i tę niechęć starała się przekazać dzieciom, co w wypadku Witka, którego często ponosiła fantazja, całkowicie zawiodło.

– Dobranoc, moje drogie – powiedziała, a potem stanowczym krokiem poszła do łóżka.

– Dobranoc, mamo – odpowiedziały jak echo córki, zajęte swoimi sprawami. Wanda po cichu zapisywała w notesie wiersze, których nikomu nie pokazywała, a Grażyna zabrała się za komponowanie.

List od Andrzeja przyszedł następnego dnia, schowała go do torebki, a w drzwiach wejściowych wpadła na Bogdana.

– Wczoraj ktoś próbował włamać się do mieszkania – wypalił zasapany Bogdan.

– Do czyjego mieszkania?

– Naszego, na Kopernika. Złodzieje skapowali się chyba, że w nocy nikogo nie ma w domu i próbowali włamać się „na papierosa”. Chyba ktoś ich spłoszył, bo otworzyli tylko dolny zamek, a zostawili zasuwę.

– Przecież z górą nie mieliby żadnego kłopotu!

– Otóż to! Teraz w każdej chwili mogą wrócić, wydaje się, że są w zmowie z dozorczynią, która wypytywała mnie kiedyś o pracę, a ja dałem się nabrać i powiedziałem jej, że nocami nie ma mnie w domu.

– A dlaczego cię nie ma?

– Wyobraź sobie, Grażynko, że znalazłem pracę w Radiu, pomagam Olkowi przy płytach. To na razie nic stałego, za dwa miesiące wyjaśni się, czy mnie przyjmą.

– Wspaniale, cieszę się!

– Mało dostaję, dziesięć złotych dziennie z odliczeniami, jako wolnonajemny.

– Zawsze to coś. A kiedy ćwiczysz?

– W przerwach. Nie martw się, Grażynko, o Kwartet. Jestem w dobrej formie. Wpadłem prosić cię, żebyś może przez kilka dni pokazywała się na Kopernika wieczorem, żeby odstraszyć złodziei. Może zapalisz światło albo poruszysz firanką?

– Zgoda, wpadnę na Kopernika po Radiu – zgodziła się Grażyna. Razem wyszli na ulicę, poszli w stronę przystanku.

– Duduś ostatnio ma mnóstwo pracy, prosił mnie o przysłanie papierów, które zostawił w szufladzie, myśli o jakichś badaniach.

– Ciekawe, dlaczego mnie o to nie poprosił, przecież mogłam się tym zająć.

– Wolał zwrócić się do mnie, ostatecznie znam go dłużej niż ty, przyjaźnię się z Dudusiem od lat! – Bogdan podkreślił słowa słabym uśmieszkiem, machnął dłonią na pożegnanie i znikł za rogiem.

Grażyna przyjechała do Radia w kwaśnym humorze. Dopiero wieczorem, kiedy upewniła się, że nikt nie włamał się na Kopernika, doszła do siebie. Usiadła na kanapie i wyjęła z torebki list od Andrzeja. Tutaj, w jego mieszkaniu, wśród rzeczy, które kiedyś miały z nim kontakt, chociaż zostały sprofanowane obecnością współlokatora, poczuła się mniej samotna.

Niestety list znowu był napisany w wesołym tonie, co zirytowało Grażynę. Jaki sens miało pisanie prawdy, skoro ich listy mijały się, w zasadzie zostawały bez odpowiedzi? Jakie znaczenie miała jej rozpacz?! Świat wydawał się nieustępliwy, niepotrzebnie waliła głową w mur – i tak nie potrafiła go skruszyć! Za każdym razem rosło jej zmęczenie, nieokreślone znużenie, którego nie potrafiła się pozbyć. Nieprzespane noce nakładały się jedna na drugą, tworzyły czarną przestrzeń brzmiącą nienapisaną muzyką. A przecież tylko podczas komponowania czas tracił ciężar, umysł się otwierał. Dlaczego Duduś tego nie rozumiał? Po co namawiał ją do podróżowania, pisał wesołkowate liściki? Przecież ona cierpiała! A niech tam, trudno, tym razem napisze jeszcze wyraźniej!

Pod wpływem impulsu podbiegła do stolika, wyjęła z szuflady kartkę i mało czytelnym pismem, pędząc przed siebie tak szybko, że ręka wyprzedzała myśli, nabazgrała:

Nasz sposób myślenia jest zupełnie różny. Spodziewałam się zupełnie czegoś innego od Ciebie. Trudno, może Ci zrobię przykrość, ale napiszę, co myślę. Ty zdaje się jednak nie orientujesz się, że jestem strasznie zmęczona i przypuszczam, że do lata będę jeszcze więcej zmęczona. Czy nie uważasz, że powinnam spędzić ten urlop spokojnie, odpocząć gdzieś, naturalnie pragnęłam z Tobą. Czy myślałeś o tym? Dobrze wiesz przecież, że wyjazdy zagranicę męczą, jak się jest zagranicą trzeba wykorzystać to, oglądać to i owo, latać z wywieszonym językiem, a najgorsze to, że zgadzasz się, a nawet projektujesz w ten sposób, że wrócę sama! Duduś! Musisz mi przyznać, że to niedobrze przemyślane. Jeżeli zachodzi konieczność w życiu, to zrozum, mogę podróżować sama, nie jestem dzieckiem, ale wysyłać gdzieś mnie samą wtedy, kiedy niby powinno być między nami tak miło, to nie jest dobry projekt, nie! Kochanie! Stanowczo nieprzemyślane. Dlaczego Ty nie zrobisz jakiegoś projektu choć raz kosztem swojej osoby?

Napisała jeszcze kilka zdań, całkowicie zignorowała jego wrażenia z lektury książki, wsunęła list do koperty i zaadresowała. Potem wróciła na kanapę, po drodze parę razy poruszyła zasłoną. Wydało jej się, że za oknem przebiegł cień. Na ulicy coś stuknęło, groźnie zaszczekał pies. Może powinna narobić hałasu? Zerwała się, wyjęła z futerału skrzypce i zagrała Bacha. W nocnej ciszy muzyka zabrzmiała donośnie, sąsiad natychmiast z pretensją zapukał w ścianę. Schowała instrument, ponownie zatrzepotała zasłoną. W końcu wyszła z mieszkania. Na ulicy leżał świeży śnieg, pod oknem kłębiły się ślady stóp. Przyśpieszyła, minęła Nowy Świat, pobiegła na pocztę i wysłała list.

Do domu wróciła przed północą. Obydwie panie dawno już spały. Na palcach poszła do pokoju, zapaliła lampkę i przez chwilę walczyła z sennością. Otworzyła nuty, zapisała jeden takt, potem następny, aż zapomniała o zmęczeniu, które rozpłynęło się w chmurze dźwięków. Gdyby mogła zmienić się w istotę pozbawioną materialnego ciała odczuwającego senność czy głód, gdyby nie musiała ani na sekundę odwracać uwagi od muzyki, tylko nieustannie komponować, wtedy byłaby w pełni szczęśliwa. W końcu zmęczenie wygrało, ołówek wypadł z jej palców, z klekotem potoczył się pod fortepian. Odłożyła papier, upadła na tapczan i natychmiast zasnęła.

W niedzielę doktor Estakis pełnił dyżur na oddziale szpitalnym, więc Andrzej wybrał się do Zamku Anioła z doktorem Rochetą. Do centrum jak zwykle jechali tramwajem, a od Piazza del Popolo szli piechotą w kierunku Tybru. Za rzeką skręcili w prawo. Kiedy znaleźli się w Zamku, Andrzej zrozumiał, że trafił do miejsca, które w najmniejszym stopniu nie zostało zmienione pomimo upływu lat. Kiedy szedł zimnymi korytarzami, prawie czuł zapach krwi na ścianach więziennych cel.

– Ależ to prawdziwe cudo! – zawołał pełen entuzjazmu, kiedy po godzinie wyszli na dziedziniec.

– Bardzo ponure cudo, nie sądzisz?

– Owszem, „krew i mózg na ścianie” we wszystkich celach więziennych, wszędzie ślady ciemnych machinacji papieskich.

– Trudno, żeby było inaczej, skoro w historii zamku są same egzekucje!

– Ale przyznasz, że całość robi tym większe wrażenie. I właśnie to jest całkowite przeciwieństwo muzeów! Wszystko zachowane tak jak było, nie ma żadnej sztuczności, to lubię najbardziej! Muszę tu zabrać Grażynę, koniecznie!

– To kiepski pomysł, kobiety są wrażliwe, zwłaszcza artystki – mruknął José, który szybkim krokiem przemierzał most Anioła, żeby jak najprędzej uciec od mrocznej budowli.

– Grażynka jest inna. Na drugi dzień po przyjeździe do Rzymu walimy do tego miłego lokalu!

– Tylko nie dziw się, jeśli będzie ci robiła wymówki.

– Skąd tak dobrze znasz się na kobietach? – parsknął Andrzej i ruszył za przyjacielem w stronę Watykanu. Dzień był słoneczny i ciepły jak na zimę. Tabaczkowa jesionka przydała się zaledwie kilka razy, ale nie żałował, że ją zabrał, ilekroć widział ją w szafie, myślał o Grażynie. Przed katedrą kupili bilety do muzeum. Zwiedzanie pochłonęło resztę dnia. Rafael, potem kaplica Sykstyńska sprawiły, że nastrój José znacznie się poprawił, natomiast Andrzej po raz kolejny żałował, że nie oglądał pięknych rzeźb czy obrazów w ich naturalnym otoczeniu, gdzieś w pałacowym ogrodzie, może w sali balowej.

– Żeby spełnić swoje wymagania, musiałbyś cofnąć czas. Na szczęście sama sztuka jest ponadczasowa – powiedział José, kiedy zmęczeni zwiedzaniem usiedli w kawiarence na tyłach Piazza Navona i zamówili kawę.

– W starożytnej Grecji artyści tylko odtwarzali naturę, nie uważali się za wszechwiedzących jak współcześni artyści.

– Już twój ulubiony Rafael czy Michał Anioł budowali obrazy na wzór samych siebie.

– Za to teraz odrzucają reguły, które wcześniej uważali za niewzruszone – uśmiechnął się Andrzej.

– Artysta musi iść do przodu.

– Szuka piękna.

– Myślałeś o tym, że pisarz czy muzyk tworzą rzeczy pozornie nieistniejące, nowy idealny świat umieszczony poza realnym? Idealny, ale konkretny, bo umysł bezpośrednio odbiera idee.

– Więc twoim zdaniem muzyk staje się mistykiem?

– Tak, kompozytor wydaje się jedyną osobą, która obcuje z transcendentalną prawdą bezpośrednio. Nie masz pojęcia, ignorancie, z kim się ożenisz!

Andrzej podejrzliwie spojrzał na przyjaciela.

– Jeszcze chwila, a pomyślę, że się w niej zakochałeś. Tego, bratku, nie daruję!

– Spokojnie, przyjacielu, ale radzę ci, uważaj na nią, bo stracisz coś niezwykle cennego.

José wstał od stolika. Obydwaj zostawili po banknocie, dzieląc się kosztami na pół. Na dworze powoli zapadał zmierzch. Jechali tramwajem podobnym do szarego węża pełznącego zboczem wzgórza. W niedzielę Instytut był zupełnie pusty, nie licząc personelu medycznego oraz kucharzy. W opustoszałym korytarzu ich kroki brzmiały niczym werbel. Zatrzymali się przy portierni.

– List do pana, panie Andrzeju. – Luigi po marmurowym blacie podsunął w jego stronę kopertę zaadresowaną znanymi mu gryzmołkami.

– Dziękuję.

– Pytał o panów doktor Estakis, prosił, żeby po powrocie zajrzeli panowie na salę numer siedem.

Mężczyźni wymienili porozumiewawcze spojrzenia. Wiedzieli, że w tej sali leżał malarz z Piazza Navona, to mogło oznaczać tylko jedno. Szli energicznie, rozmyślając o nieuchronnym biegu zdarzeń. Kiedy dotarli do sali, zobaczyli puste łóżko chorego. Pielęgniarka głową wskazała pokój lekarza dyżurnego.

– Prosiłem, żebyście przyszli, jeszcze zanim do tego doszło. Niczego nie mogłem zrobić. Pacjent znalazł się w szpitalu w ostatecznej fazie procesu nowotworowego, może gdyby nie został wypisany…

– Jutro przeprowadzę sekcję zwłok – powiedział ponuro Andrzej i pomyślał o rysunku, który wykonał dla niego syn malarza. Zachowa go, oprawi i powiesi na ścianie przyszłego warszawskiego gabinetu. Niewykluczone, że szkic przetrwa dłużej niż jego model, może przeżyje autora, bo taka była istota sztuki.

– Zawiadomiłeś rodzinę? – spytał José.

– Najpierw załatwię pieniądze z ubezpieczenia szpitalnego na pokrycie kosztów pogrzebu.

– Znakomicie, rodzinie się nie przelewa.

– Do jutra, panowie.

– Do jutra – odpowiedzieli i wrócili do swoich pokojów.

Gdyby ktoś powiedział Andrzejowi, że wiadomość o zgonie pacjenta nie będzie najgorszą wiadomością dzisiejszego dnia, nie uwierzyłby, ale kiedy przeczytał list od Grażyny, poczuł się, jakby usiadł na pędzącej karuzeli. „Więc nie ma odwrotu?” – pomyślał, odkładając list.

Ledwo opanował drżenie rąk. Ton listu Grażyny oznaczał, że zamierza zerwać zaręczyny. Próbował się opanować, przeczytał list jeszcze kilka razy, zanim chwycił za pióro:

Rzym, 28 luty 1936 r.

Droga Grażynko!

Na podstawie jednego mojego zdania, jednego projektu (który ani nie jest i nie będzie ze stali) walisz mnie obuchem w głowę. Jakim prawem? Za co? Napisałaś mi kiedyś równie nieprzyjemny list jak ostatni, w którym piszesz, że czujesz, że musisz wyjechać z Polski, że dusisz się w atmosferze Radia itd. Co ja mogłem sobie kombinować! Po prostu chciałem w lecie wyjechać z Tobą zagranicę. Czy pobyt zagranicą musi być akurat z bedekerem? Czy ja mogę wiedzieć, że obecnie właśnie wszystko, tylko nie zagranica? W ogóle czy ja mogę się we wszystkim orientować będąc tak daleko od Ciebie? Ani ja, ani Ty. To, że pracujesz ciężko wiem dobrze i oceniam więcej niż przypuszczasz, chcesz odpoczynku w kraju – ależ doskonale. Chcesz, żebym potem nie wyjeżdżał – świetnie, zostanę z całą chęcią i bez żadnej „ofiary”. Ale, Grażynko, o tym wszystkim się mówi, pisze projektuje, zmienia projekty w sposób znacznie prostszy i weselszy. Po prostu: Ty obecnie chcesz tego i tego, myślisz tak i tak, będzie Ci nieprzyjemnie gdybyśmy zrobili inaczej i Ty myślisz, że ja się nie zastosuję?

„Dlaczego Ty nie zrobisz jakiegoś projektu choć raz w życiu kosztem swojej osoby?” – Andrzej zacytował słowa narzeczonej, przerwał pisanie i spojrzał w okno. Po dziedzińcu Instytutu portier z szelestem ciągnął worki z odpadkami medycznymi, które zwykle rano zabierał śmieciarz. Przez chwilę wsłuchiwał się w swoje uczucia, w końcu napisał:

To jest dla mnie więcej niż przykre. Co piszesz jeszcze? „Nasz sposób myślenia jest zupełnie różny”. Co to ma znaczyć? Czy ja mogę, Grażynko, wszystko wiedzieć, czy Ty czytasz obecnie wszystko we mnie? Czy pisząc np. ostatni list zdawałaś sobie sprawę, jaką mi okropną przykrość sprawiasz?

Ja się mogę mylić i mylę się często na pewno, ale czy trzeba z tego robić mi takie zarzuty? Wierz mi, Kochanie, że starałem się zawsze i staram się ciągle nie robić Ci żadnej przykrości. Dlaczego na podstawie jednego listu, jednego zdania piszesz do mnie w ten sposób?

Być może i to jest dla mnie najgorsze, że to nie jest tylko na podstawie ostatniego listu. „Mimo listów możemy się zmieniać każde inaczej” – to nieprawda. Ja się wcale nie zmieniam. Kocham Cię może więcej niż przedtem, a wszystkie inne moje zmiany nie mogą mieć żadnego znaczenia, jestem więc o siebie spokojniejszy niż kiedykolwiek. A Ty? Piszesz tak, jak gdyby się z Tobą robiło coś złego, jakbyś się rzeczywiście zmieniła i to w najgorszy sposób. Grażynko! Proszę Cię na wszystko – powiedz mi wszystko, napisz mi wszystko, zrozum, że taki list jak Twój ostatni to dla mnie gorsze niż katorga. Bądź zupełnie szczera zamiast niedomówień i przekreśleń, napisz wszystko. Co będzie to będzie.

Całuję Cię bardzo serdecznie Grażynko, i jest mi bardzo smutno.

Twój Duduś.

Z samego rana Andrzej poszedł do prosektorium. Podczas wykonywania rutynowych czynności jego ruchy były precyzyjne, cięcia skalpela celowe, notatki dokładne, myślami jednak nie odstępował Grażyny. Wydawało mu się, że słyszy dźwięk skrzypiec, potem przypomniał sobie ich pierwsze spotkanie w Filharmonii, Bogdana, który przedstawił mu piękną dziewczynę, drobną szatynkę o niebieskich oczach. Poczuł na wargach ich pierwszy pocałunek, ukradkowy, pod drzwiami jej mieszkania przy Miodowej. Myślał o spacerach po lesie, o pływaniu w mazurskim jeziorze. Tak bardzo ją kochał, że ze strachu prawie nie mógł oddychać. Była taka krucha i tajemnicza. Podobna do dzikiej czapli, którą o świcie wypłoszył z szuwarów…

– Skończyłeś?

Za plecami usłyszał głos José i aż podskoczył, jakby kolega strzelił mu nad uchem z nadętej, papierowej torebki.

– Tak.

– Oddam próbki do laboratorium, spotkamy się w stołówce – powiedział José, wziąwszy próbówki oraz plik zapisanych kartek. W drzwiach odwrócił się:

– Co się z tobą dzieje? Jesteś bledszy od niego! – Wskazał palcem zwłoki malarza i zniknął za drzwiami.

Andrzej przywołał pielęgniarza i polecił, by odstawił ciało do kostnicy, a sam zabrał się do dezynfekcji. Procedura była mu dobrze znana, czynności powtarzał automatycznie, nawet nie zauważył, kiedy skończył się myć i zszedł do jadalni.

– Wziąłem dla ciebie spaghetti carbonara – powiedział José.

– Jakoś nie mam apetytu.

– Czasami nic nie można zrobić dla pacjenta, tak bywa.

– Chodzi o Grażynę, chyba chce zerwać zaręczyny.

– Już zerwała?

– Nie, ale napisała przykry list.

– Założę się, że chciałeś ją do czegoś zmusić, znam cię, bywasz apodyktyczny i zaborczy.

– Ani przez chwilę nie przypuszczałem, że na mój list tak odpowie, nie zdawałem sobie z tego sprawy, że robię jej przykrość. Chciałem tylko pojechać z nią na wakacje. Teraz muszę zmienić plany. Tutejszy kurs oficjalnie kończy się w czerwcu lub na początku lipca, ale nie mam oczywiście obowiązku, nawet kurtuazyjnego, siedzieć tak długo. Zawiadomię sekretarkę, że będę w Instytucie tylko przez marzec i kwiecień, a na maj jadę już dalej. W ten sposób ułożę sobie tak wszystko, żeby jak najwcześniej być w Warszawie.

– Jak chcesz, ale myślę, że powinieneś inaczej ją traktować.

– Jak?

– Ona jest artystką, istotą delikatną, bardziej wrażliwą niż inni ludzie, mówiłem ci to, ale nie słuchałeś.

– A ja jej rąbnąłem taki przykry list, chociaż nie miałem zamiaru robić jej przykrości!

Andrzej odsunął talerz i nieprzytomnym wzrokiem rozejrzał się wkoło. Życie biegło niezmiennym trybem, ale on znalazł się poza obrębem wszystkich spraw.

– Nie jesz tego spaghetti? – spytał Feliks, siadając z rozmachem na krześle.

– Proszę, nie krępuj się, Andrzej pości.

– Z jakiego powodu?

– Potem porozmawiamy, przepraszam – mruknął Andrzej i wybiegł z jadalni.

W portierni przetrząsnął stos codziennej poczty, nie znalazł jednak listu od Grażyny. Skacząc po kilka stopni, wbiegł na górę. Otworzył pokój i rzucił się do biurka, koniecznie musiał wyjaśnić Grażynie, że nie miał zamiaru zrobić jej przykrości. Pisał gorączkowo:

Jesteśmy mimo oddalenia razem i będziemy zawsze razem. Inaczej być nie może, bo to, co jest między nami to jest prawdziwe, to jest najlepsze i najważniejsze, co może spotkać człowieka. Moja Najdroższa, odpędź od siebie wszystkie czarne myśli, miej choć trochę zaufania do mnie! Przecież wątpliwości przychodzą zawsze i na wszystkich, ale trzeba się umieć od nich obronić.

Grażynko! Nie wiesz jak strasznie pragnąłbym teraz być przy Tobie, żeby Ci móc to wszystko powiedzieć co czuję, a nie przez ten przeklęty papier, którym nic wyrazić nie można. Rozchmurz się, nie gniewaj się więcej i pozwól się pocałować najgoręcej i najserdeczniej jak tylko potrafię.

Twój Duduś.

W nocy obudził się zlany potem. Usiadł na łóżku i długo patrzył na przesuwające się po ścianie światła jadących ulicą samochodów. Wstał, wypił szklankę wody, zapalił latarkę i wyjął z szuflady zdjęcia Grażyny. Patrzyła na niego poważnie, trochę smutno, z pretensją, jakby on zawinił, jakby jego wyjazd był sprawą dowolną, niekonieczną, zwykłym wybrykiem czy fanaberią, jak mówiła Wanda, mając na myśli kupno kapelusza. A przecież gdyby został w Warszawie, profesor nie zaproponowałby mu pracy, nie powierzył samodzielnego stanowiska w Instytucie. Czy Grażyna tego nie rozumiała? A może tylko była przemęczona? Myśl wydała mu się oczywista, tak jasna, że się zaśmiał. Głos owinięty nocną ciszą był dziwnie stłumiony, jak skrzypce grające con sordino. Oczywiście, zaraz jej napisze, żeby rzuciła pracę w orkiestrze! Wrócił do biurka i zaczął pisać. Skończył dopiero o świcie, kiedy rozjaśniło się na tyle, żeby zgasić latarkę. Podniósł kartki, przeczytał całość ostatni raz, zatrzymał się dłużej przy akapicie poświęconym sprawom Radia:

A gdybyś w tym roku nie pracowała w Radio, gdyby nie było wcale orkiestry, to jak byśmy się urządzili? Czy Ty zdajesz sobie sprawę, jaką Ci krzywdę robi ta praca? Zapewniam Cię, że póki jesteś w tym diabelnym kołowrotku, to nie orientujesz się, jak Ci to szkodzi. Ani żyć, ani komponować, nerwy i nerwy, po co to wszystko? Jeżeli będzie potrzeba, to się urządzimy skromniej niż było projektowane i będziemy powoli windować się w górę, ale jak może być taka absurdalna sytuacja, że Ty pracujesz właściwie ciężej i masz przykrzejszą pracę ode mnie? Ten rok jakoś może przejdzie, ale Grażynko, jeśli upierałabyś się w przyszłym, to nie tylko, że nie poprawisz swojego i naszego życia, ale przeciwnie, to piekielne Radio może być naszym największym wrogiem. Wierz mi, że chcę jak najgoręcej Twojego dobra, w tym wypadku chodzi o sprawę Zupełnie zasadniczą i jeżeli Kochanie zrobisz bilans (tylko uczciwy) tego roku i swojej mordęgi, to mi musisz przyznać rację.

Dalej było kilka zdań pożegnania i pozdrowienia dla całej rodziny. Andrzej schował list do koperty i o siódmej rano wyszedł z Instytutu, żeby zaraz po otwarciu poczty na Piazza del Popolo nadać ekspres do Warszawy.

Grażyna obudziła się w środku nocy i nie mogła zasnąć. Niepotrzebnie wysłała ten okropny list do Andrzeja, zachowała się jak egoistka. Nad ranem, kiedy pokój tonął w półmroku, wszystkie sprawy zdawały się wyolbrzymione, a przecież właściwie nie było tak źle: miała pracę, wszyscy w rodzinie byli zdrowi, niedługo odbędzie się koncert, na którym zostanie wykonane jej Trio! Grażyna usiadła na tapczanie i przypomniała sobie, że skoro zbliżał się marzec, to powinna ostatecznie rozmówić się z mężczyzną, który sprzedawał jej skrzypce. Z samego rana pójdzie na Nowy Świat, zapłaci dwieście dwadzieścia złotych z lutowej pensji, a potem po osiemdziesiąt złotych co miesiąc przez pół roku, tak umówiła się przez wspólnych znajomych z orkiestry. Andrzej nawet nie poczuje tego wydatku – kiedy wróci do Warszawy, sprawa dawno już będzie zakończona. Usiadła na łóżku, znowu wyprzedziła budzik nastawiony na godzinę siódmą. Ubierała się po omacku, żeby nikogo nie budzić zapalonym światłem, ale kiedy wślizgnęła się do zimnej kuchni, Wanda już rozpalała kuchenny piec.

– Zaraz się nagrzeje.

– Co ja bym bez ciebie zrobiła, siostrzyczko!

– Daj spokój, Grażynko, musimy się wspierać, pamiętasz, co mówił tatuś?

– Teraz jest daleko, a my o niego nie dbamy.

– Witek jest z nim, poza tym wuj, ciotka, ich dzieci...

– Czasami bardzo za nim tęsknię. – Głos Grażyny zadrżał.

– Kiejstut mówił, że dostał od ojca list, który dzisiaj przyniesie.

– O której? Będę w domu dopiero wieczorem.

Wanda nalała wrzątek do filiżanek, w kuchni zapachniało kawą.

– Oczywiście, że wieczorem, przecież sam także pracuje.

Grażyna wypiła kilka łyczków, ale nie miała ochoty niczego jeść. Pożegnała siostrę, a potem wybiegła z mieszkania. Na Nowy Świat poszła piechotą, ściskając pod pachą futerał ze skrzypcami. Dzień był mroźny, ale w powietrzu czuło się nadchodzącą wiosnę, jakby słońce zawieszone wyżej nad horyzontem mrugało pokrzepiająco. Kiedy nastanie wiosna, wszystko będzie łatwiejsze do zniesienia, nawet tęsknota. Grażyna wbiegła w ciemną bramę, pchnęła ciężkie drzwi prowadzące na klatkę schodową i weszła na górę. Naciskając dzwonek, próbowała uspokoić oddech. Drzwi otworzyły się natychmiast. Mężczyzna był ubrany w płaszcz, w ręku trzymał laskę.

– Co za niespodzianka! Panna Grażyna, proszę wejść.

– Wychodzi pan?

– Tak, za godzinę mam pociąg do Paryża. Chyba uprzedzałem panią, że wyjadę z Warszawy? Moje sprawy nieco się zmieniły, nie będę czekał do lata, wrócę za dwa tygodnie, żeby sprzedać mieszkanie, a potem znikam. Jeśli miałaby pani ochotę odwiedzić mnie w Paryżu, serdecznie zapraszam. Może w sierpniu wpadnę na kilka dni, ale później…

– Chętnie wyjechałabym do Paryża, ale mam mnóstwo pracy. – Grażyna otworzyła torebkę i wyjęła kopertę z pieniędzmi. – Proszę, to umówiona suma – powiedziała, kładąc ją na stole.

– Dziękuję, słyszałem przez radio, jak pięknie brzmią moje skrzypce w pani rękach, to najważniejsze. I wiem od naszych wspólnych przyjaciół, że napisała pani utwór, który został doceniony przez fachowców. Zdaje się, że byli przekonani, iż Trio napisał mężczyzna…

– Dlaczego to dla wszystkich takie ważne? Przecież komponując, wykraczamy poza własne ograniczenia, poza płeć!

– Tak pani uważa?

– Oczywiście! Komponujemy jako istoty ludzkie, nie kobiety czy mężczyźni!

– Jest pani wyjątkowa! – zaśmiał się, podnosząc walizkę. W półmroku gabinetu wydawał się zagubiony.

– Po prostu lubię pracować.

– Wytężona praca wymaga silnej woli, to raczej męska cecha.

– Ależ skąd! Komponowanie to czysta przyjemność, niestety ciągle brakuje mi czasu.

– Przypuszczam, że dąży pani do perfekcji we wszystkim, co robi, mam rację? Trudno istnieć osobie doskonałej, w pewnej chwili zapragnie pani wolności, co wtedy?

– Muzyka daje wolność.

– Mówię o wolności, której potrzebują artyści, żeby tworzyć, o braku ograniczeń, swobodzie podróży, spontaniczności…

– Nie przepadam za podróżami.

– Ale tęskni pani za Paryżem?

– To co innego.

– Przeciwnie, to element układanki. Ale pani jako perfekcjonistka pragnie zadowolić wszystkich. Jak długo można żyć w przestrzeni szklanej bańki, w której ktoś umieścił model żaglowca?

– Nie mam pojęcia, o czym pan mówi – fuknęła Grażyna.

– Ależ doskonale pani wie, tylko nie chce się przyznać. Czasem budzi się pani w środku nocy i marzy, żeby uciec od wszystkiego, od codziennych spraw, od koncertów, miałkich rozmów, walki o pozycję w świecie. Budzi się pani, czując na piersi ciężar, jakby pędziła pani przez ulice obcego miasta. Wtedy tęskni pani do Paryża, prawda?

Grażyna patrzyła szeroko otwartymi oczami, które przybrały barwę ciemnego granatu.

– Nie wiem, o czym pan mówi – powtórzyła, tłumiąc złość.

Mężczyzna uśmiechnął się pobłażliwie.

– Nie pogniewa się pani, jeśli razem wyjdziemy?

– Ależ skąd, śpieszę się do Radia.

– Odwiedzi mnie pani w Paryżu? Mieszkam niedaleko rue Lamandé.

– Co za przypadek, to moja ulubiona dzielnica!

– Wiem, wszyscy o panią pytają, zwłaszcza profesor Nadia Boulanger, cudowna kobieta, prawda?

– Proszę przekazać jej moje pozdrowienia.

– Z przyjemnością, jutro idę do niej na kolację.

Mężczyzna schował kopertę do kieszeni płaszcza. Idąc korytarzem, dotknął ramienia Grażyny, jakby chciał sprawdzić, czy jest realna. Kiedy wyszli na ulicę, szybko przywołał taksówkę.

– Podwiozę panią, jeśli nie pogardzi pani towarzystwem starego nudziarza.

– Dziękuję.

Grażyna uśmiechnęła się i usiadła obok niego. Kiedy jechali przez miasto, ogarnął ją dziwny nastrój. A gdyby uciekła od wszystkiego, gdyby wyjechała do Paryża? Do cudownego Paryża, jedynego miasta, w którym czuła się naprawdę wolna. Mogłaby spokojnie komponować, pisać muzykę zamiast godzinami powtarzać w orkiestrze znane frazy niczym kwestie wygłaszane przez znudzonych aktorów przed pustą widownią. Tak czuła się, grając przed mikrofonami Radia, zwłaszcza gdy muzyka na żywo szła na antenę. Towarzyszyło jej stałe napięcie, nie chciała popełnić błędu. Zdarzało się, że za szybą reżyserki jakiś kolega rozśmieszał ją, strojąc zabawne miny, a przecież tysiące niewidzialnych słuchaczy osądzały wykonanie bardziej surowo niż krytyk muzyczny piszący dla małej, litewskiej gazety. Napięcie stale ściskało żołądek, kazało zapomnieć o głodzie. Była zawsze czujna, przygotowana do wyjścia na estradę. Na dodatek inni ludzie wydawali jej się straszliwie powolni, niedokładni i podobni do Gargantuy czy Pantagruela, którzy przemierzali ulice Paryża. A może sama swoją nadludzką siłą przypominała bohaterów Rabelais›go?

– Jesteśmy na miejscu – oznajmił mężczyzna, uchylając przed nią kapelusz. Pożegnał się ukłonem przedwojennego eleganta, który jechał do paryskiego krawca na przymiarkę płaszcza.

– Do widzenia.

Grażyna uśmiechnęła się smutno, a po chwili wbiegła do budynku Radia. Próba orkiestry zaczęła się jak zwykle punktualnie i trwała kilka godzin, nie licząc dwudziestominutowej przerwy, podczas której wszyscy w wielkim pośpiechu pobiegli do stołówki zjeść obiad. Grażyna została na górze i napisała kilka słów do Andrzeja. Postanowiła wysłać depeszę do Rzymu, bo list szedłby kilka dni, a to, co napisała, wymagało natychmiastowego doręczenia. Tępym ołówkiem, na skraju papieru nutowego nagryzmoliła w pośpiechu: „Duduś, kocham Cię, wybacz!”.

Ale w czasie przerwy nie zdążyła pobiec na pocztę, więc depeszę nadała dopiero wieczorem. Po powrocie do domu w kuchni zastała Wandę, Kiejstuta i mamusię, rozbawionych listem od tatusia, w którym szczegółowo i rozwlekle opisywał kolejno wszystkich swoich uczniów.

– Teraz rozumiem, Kiejstucie, skąd u ciebie wzięła się dokładność i ścisły umysł. Po ojcu oczywiście! – śmiała się mamusia, którą zwykle irytował zbyt sztywny ton Vincasa, dziś jednak, kiedy list czytał najstarszy syn, pompatyczność wywodów wydawała się zabawna. Maria obserwowała profil syna, orli nos Bacewiczów, przenikliwe zielone oczy schowane za okrągłymi okularami, włosy zaczesane do tyłu podobnie jak u Witka, i czuła spokój. Jej oczy rozświetliły się młodzieńczo, stały się jasnoniebieskie.

Grażyna usiadła przy stole i zjadła cały talerz kaszy, co wydało się matce tak dziwne, jak własna pobłażliwość dla rozwlekłych zdań Vincasa.

– Odwiedzicie latem ojca? – spytała ostrożnie.

– Jeszcze nie wiem, mamo – westchnął Kiejstut, a Grażyna smutno pokręciła głową, jakby próbowała zobaczyć przyszłość.

– Grażynka latem będzie szukała mieszkania dla siebie i Andrzeja – przypomniała Wanda.

– Jeżeli ślub się odbędzie – ucięła Grażyna, która chciała zamknąć temat, a zamiast tego wywołała poruszenie. Wanda wymownie zerknęła na Kiejstuta, co oznaczało, że wcześniej rozmawiali o niej. Kiejstut chrząknął:

– Bardzo polubiłem Andrzeja, to równy gość, jestem pewien, że wszystko wróci do normy. To zrozumiałe, że przed ślubem pojawiają się wątpliwości…

– Ty nie miałeś takich myśli, kiedy żeniłeś się z Halszką – wypaliła Grażyna, zła, że publicznie roztrząsają prywatne sprawy, o których nikomu nie chciała mówić. Ach, ta Wandzia! Czasami nie potrafiła zachować tajemnicy, zawsze mówiła za dużo! Ze złością spojrzała na siostrę.

– Jako mężczyzna inaczej patrzę na życie…

– Znowu to samo! – zawołała Grażyna. – Nie pojmuję, dlaczego stale podkreśla się, że kobieta jest inna od mężczyzny. Tak samo tęskni, czeka i ma wątpliwości!

– Jesteś bardziej wrażliwa od mężczyzn, zwłaszcza jako artystka. Postaraj się, Grażynko, patrzeć na życie z dystansu, ostatecznie nie jesteśmy więksi od ziarenka piasku, gdybyśmy wzięli pod uwagę skalę kosmiczną, nasze pragnienia stałyby się nieistotne. Zachowaj, siostrzyczko, filozoficzny dystans do wszystkich spraw.

– Pieniądze się nie liczą, nie musisz tak ciężko pracować – dodała Wanda.

– Kiejstut ma rację, liczy się praca, to, co po nas zostanie, nie to, co posiadamy!

– Mamusia mówi jak pozytywistka, praca i praca!

– Uczyłam was, że powinniście być samowystarczalni i robić coś dla innych, mam nadzieję, że zrozumieliście!

Maria skończyła pić herbatę i wzięła od syna list Vincasa. Wstała od stołu i poszła do pokoju. Kiejstut badawczo patrzył na Grażynę.

– Chyba nie zerwałaś z Andrzejem?

– Nie bójcie się, przed chwilą wysłałam do niego depeszę z przeprosinami. Nie chciałam go zranić, zresztą nie bardzo pamiętam, co napisałam. Czasami ponosi mnie, muszę coś zrobić, nie wiem dlaczego.

– Zamiast irytować się i pisać nieprzemyślane listy komponuj muzykę! – zaproponował Kiejstut, podchodząc do drzwi.

Było dobrze po północy, kiedy w mieszkaniu na Mokotowskiej zgasły światła. Grażyna dziś nie komponowała. Dopiero jutro wróci do pracy, Sinfonietta powiększy się o kilka taktów, a jej umysł zbliży się do sfery bytu absolutnego, z której, jak lubiła myśleć, czerpali wszyscy kompozytorzy.

Andrzej spędził noc w ponurym nastroju. Właściwie nie spał, przewracał się z boku na bok, nasłuchiwał klekotania drewnianych okiennic poruszanych wiatrem. Drzemał może godzinę, w końcu dłużej nie mógł znieść samotności – o wpół do szóstej rano zerwał się i wybiegł z pokoju. Na piechotę ruszył w stronę miasta. Tego ranka wiatr wydawał się zimniejszy niż zwykle, zaczęło nawet mżyć, czuł na twarzy ostre krople deszczu. Podniósł kołnierz tabaczkowej jesionki. A kiedy pomyślał o Grażynie, prawie się rozpłakał. Stanął na szczycie wzgórza i kontemplował panoramę miasta: czerwone dachy domów, labirynt wąskich uliczek, geometryczną plątaninę tarasów i dachów, balkony z powiewającym praniem, zielone okiennice, za którymi spali bliscy sobie ludzie. Czy Grażyna go zostawi? Czy stracił piękną, delikatną istotę, która bardziej przypominała anioła niż kobietę z krwi i kości? Przywołał w pamięci jasną suknię lśniącą na estradzie, dźwięk skrzypiec, zapach perfum i ciepły śmiech, którym obdarzyła go, kiedy gratulował jej po koncercie. Zakochał się niczym uczniak, jak nieśmiały sztubak! Po cholerę jechał na to stypendium, dlaczego nie posłuchał jej i nie wziął ślubu przed wyjazdem? Jeśli naprawdę ją straci, nic już nie będzie miało znaczenia – ani nauka, ani stypendium czy badania – po prostu zginie, przestanie istnieć. Czy ona nie czuła jego miłości? Dlaczego zarzucała mu brak uczuć albo surowość?

– Piękny widok, prawda?

Andrzej odwrócił się. Za nim stał mężczyzna z psem.

– Mieszkam w Rzymie od trzydziestu lat, a codziennie zachwycam się widokiem dachów – dodał nieznajomy. – Pan nietutejszy? Cudzoziemiec?

– Jestem przejazdem.

– Niech pan u nas zostanie, klimat cudowny, zaraz będzie wiosna, nic tylko zwiedzać i cieszyć się życiem.

– Tak, oczywiście… – wymamrotał Andrzej, czekając, aż nieznajomy odejdzie ciągnięty przez rudego psa.

Do instytutu wrócił koło dziewiątej. Nie był głodny, poszedł prosto do pracowni mechaniki oddechowej. O jedenastej zamknął gabinet i udał się na wykład profesora Morellego. Usiadł obok José i doktora Papadopulosa, który przez cały czas pisał w zeszycie list do nowej pielęgniarki, wysokiej, smukłej szatynki o brązowych oczach, przykuwającej uwagę mężczyzn w Instytucie. „Grażyna to dopiero ma piękne oczy” – pomyślał Andrzej i po cichu wyślizgnął się z sali, żeby sprawdzić, czy wśród listów dostarczanych do Instytutu koło południa nie znajdzie charakterystycznych gryzmołków Grażynki. Drżącymi palcami przerzucał górę kopert, ale przyszła tylko paczka od profesora, a w niej praca naukowa jednego z warszawskich kolegów. Wsunął paczkę pod pachę, oparł się o stół, tłumiąc lekki zawrót głowy.

– Ja też nie miałem siły słuchać wykładu – powiedział José, stając tuż za nim.

– Co ja narobiłem, stary! Ona zerwała. Nie pisze, nawet nie pisze, że zerwała!

– Skoro nie napisała wprost, może jakiś list zaginął, to się zdarza.

– Tak myślisz?

– Oczywiście. Albo miała dużo pracy. Mówiłeś, że się przepracowuje, że ciągle koncertuje, właściwie pracuje ciężej od ciebie.

– Owszem, ale…

– Nie miała czasu, a ty wymyślasz problemy.

– Może masz rację – westchnął Andrzej i poczuł się trochę lepiej.

– Skoczymy na obiad, zanim zrobi się tłok?

– Nie jestem głodny.

– Zjedź chociaż bułkę.

Andrzej ponuro spojrzał na przyjaciela, poszedł za nim do jadalni i wcisnął do kieszeni spodni dwa rogaliki. Potem machnął z rezygnacją dłonią i wrócił do pokoju. Upadł na łóżko, próbował czytać pracę przysłaną z Warszawy, ale niczego nie rozumiał. Po dwóch godzinach z letargu wyrwało go pukanie do drzwi.

– Pan doktor Biernacki?

– Zgadza się.

– Depesza do pana – powiedział młody chłopak w białym kitlu, zapewne student profesora marzący o karierze asystenta, a na razie pełniący obowiązki chłopca na posyłki.

– Dziękuję.

Andrzej wypadł z pokoju. Myśli, które mu towarzyszyły podczas biegu schodami w dół, tworzyły sieć ponurych spekulacji: dlaczego ktoś z Warszawy wysłał depeszę do Rzymu? Kto? Wanda, Kiejstut? Na pewno Grażynie zdarzył się jakiś wypadek!

Andrzej dopadł do portierni z posępną miną, przestraszony Luigi odsunął się.

– Gdzie depesza? – wołał zmienionym głosem.

– Na listach.

Andrzej złapał kartkę, rozerwał papier i przeczytał jedną, jedyną linijkę drukowanej treści, zdanie brzmiało: „Duduś, kocham Cię, wybacz!”.

Przez chwilę stał bez ruchu, schował kartkę do kieszeni, a potem zaczął się śmiać.

– Dobra wiadomość?

– Żeby pan wiedział, bardzo dobra!

– Ktoś się żeni?

– Owszem, ja!

– Znowu?

– Dopiero, drogi panie, dopiero!

– Kiedy?

– Jesienią!

Andrzej poczuł się lekki, zupełnie wolny od trosk. „Co ta kobieta ze mną wyrabia?” – pomyślał i pobiegł do jadalni. Nalał sobie talerz zimnej zupy jarzynowej, wziął dwie pajdy chleba, a na drugie talerz spaghetti. Zjadł wszystko z apetytem i popił kompotem o smaku wyciśniętej za starej ściereczki herbaty. Nawet ten smak nie zepsuł mu nastroju. Unosił się nad linoleum szpitalnego korytarza, kiedy biegł do drzwi z napisem „Pracownia Mechaniki Oddechowej”. Wewnątrz siedział pochylony nad kartkami José.

– Jednak się żenię!

– Gratulacje.

– Teraz mogę zabrać się do pracy.

– Ale ci ta babka w głowie zawróciła!

– Jestem stary chłop, a głupi!

Andrzej usiadł przy biurku, zabrał się do notatek i skończył pracować dobrze po dwudziestej drugiej. José już dawno poszedł spać, więc Andrzej zamknął pracownię i wrócił do pokoju. List do Grażynki zaczął od napisania daty, był 2 marca 1936 roku.

Moja Najdroższa, Najukochańsza! Moja Jedyna! Jesteś aniołem nie kobietą! Nie wart jestem ucałować jednego paluszka Twych nóżek! Dzisiaj rano myślałem, że już źle będzie ze mną.

Andrzej przerwał pisanie i zamyślił się, a po chwili opisał dokładnie cały dzisiejszy dzień, pod koniec, ni to żartem, ni poważnie, napisał:

Ja się Ciebie zaczynam okropnie bać moja Najlepsza i Najśliczniejsza Kobietko! Przecież ja się orientuję, że Ty możesz robić ze mną co Ci się podoba. Jeden list i jestem w rozpaczy, kilka słów i jestem najszczęśliwszym człowiekiem! No, ale rób ze mną co chcesz, oddaję Ci się cały i na zawsze.

Potem pożegnał się i usnął zupełnie spokojny.

Grażyna od samego rana próbowała napisać list do Andrzeja. Zaczęła od kilku zdań usprawiedliwiających swoje zachowanie, które teraz, kiedy emocje opadły, wydawało jej się absurdalne, nawet histeryczne. Wpadła w panikę. Może była przemęczona, a zmęczenie sprawiło, że wyolbrzymiała każdy drobiazg. Kiejstut zawsze jej imponował swoim dystansem do ziemskich spraw. Było jasne, że w skali kosmicznej zdarzenia stawały się drobne. Poniosła ją wyobraźnia, która stwarzała najgorsze scenariusze. Między wypiciem kawy a zjedzeniem kanapki z twarogiem zdążyła napisać tylko:

Jest mi strasznie głupio, że Ci narobiłam tyle przykrości. Pisząc „zły” list nie zdaję sobie nigdy sprawy, do jakiego stopnia on jest zły. Dopiero z Twoich odpowiedzi widzę, jaką Ci przykrość zrobiłam. Naprawdę wcale tego nie chcę. Widzisz, jestem człowiekiem, który nie zna miary. Jak bez miary Cię kocham, tak samo łatwo wpadam w rozpacz bez miary z powodu Ciebie, w ogóle wszystko u mnie w życiu jest przeolbrzymione. Mam nadzieję, że wyleczysz mnie kiedyś z tego, jak będziemy razem żyć – naturalnie z wyjątkiem miłości do Ciebie.

Tu przerwała, zerknęła na zegarek i zerwała się z miejsca. Jeśli się spóźni, da Fitelbergowi pretekst do publicznego krytykowania swojej osoby, a tego nie znosiła. Chwyciła płaszcz i pobiegła do Radia. Wpadła na próbę w ostatniej chwili. Dyrygent dał znak batutą i orkiestra z grupy rozmawiających ludzi zamieniła się w precyzyjny instrument wykonawczy, reagujący na każde jego skinienie. Dopiero w czasie przerwy Grażyna napisała następny fragment listu:

Znając swój podły charakter, prosiłam już kiedyś Ciebie, żebyś nie przejmował się za bardzo tym, co Ci piszę złego, bo ja i tak zaraz żałuję tego co zrobiłam. A teraz cóż: będę z tydzień głową walić w mur, że Ci zrobiłam przykrość i że przeze mnie byłeś smutny i że w ogóle mogą być jakieś nieporozumienia między nami.

– Kiedy wraca Andrzej? – spytała Eugenia, która właśnie wróciła z obiadu.

– Mam nadzieję, że trochę wcześniej niż planował, bo w przeciwnym razie zwariuję z tęsknoty.

Grażyna schowała kartkę do torebki. Przetarła struny skrzypiec irchową szmatką, a smyczek kalafonią.

– Jesteś zadowolona z nowego instrumentu?

– Bardzo, chociaż nie ma dużego głosu.

– Brzmi ładnie.

Eugenia zrobiła gest, jakby coś sobie przypomniała.

– Miałam cię zapytać, dlaczego właściwie nie wyślesz swoich kompozycji gdzieś za granicę do wykonania?

– Nie mam pojęcia gdzie.

– Podobno w Rydze jest dobra orkiestra i nie mają czego grać, mówiła mi znajoma, która słyszała od pewnego skrzypka…

– Sama nie wiem.

– Co ci szkodzi? Najwyżej nic nie zagrają, a może? Masz adres.

Przed drzwiami stanął Fitelberg.

– Zapraszam panie na próbę – powiedział głośno, zaganiając muzyków jak stado kurcząt do wnętrza sali.

Po próbie w Radiu Grażyna pobiegła na Kopernika, żeby sprawdzić, czy mieszkanie nie zostało okradzione. Wszystko było w porządku, Bogdan posprzątał swoje rzeczy, przygotował krzesła na próbę Kwartetu, nawet ustawił pulpity. Muzycy mieli przyjść za godzinę, więc usiadła za biurkiem Andrzeja, wyjęła z torebki kartkę i znowu zaczęła pisać:

Słuchaj, zrozum raz na zawsze, że wszystkie te historie wypływają z tęsknoty bezgranicznej. Wiem, że Ty też tęsknisz, ale widocznie potrafisz tęsknić spokojnie, ja tęsknię w sposób zabijający mnie.

Mógłbyś mnie właściwie posądzić o egoizm, niby dla swoich zachcianek domagam się prędszego Twojego powrotu, nie dbam o Twoje sprawy, ale słowo daję, że to nie przez egoizm, gdyż wiedz, że ja swoje sprawy uważam za zero kompletne w porównaniu np. ze spotkaniem się z Tobą. Ja bardzo chętnie poświęciłabym pięć lat wykonywania moich kompozycji, co jest pozornie dla mnie ważne, żeby choć miesiąc być prędzej z Tobą. I właśnie tak strasznie było mi przykro, że widziałam z Twoich listów, że czujesz zupełnie inaczej, że przechodzisz do porządku dziennego ponad te sprawy. Ludzie właściwie strasznie spaczyli życie. To, co w życiu naprawdę może mieć jakiś sens, to się uważa za rzeczy drugorzędne i odwrotnie, nasze głupie zajęcia, które przecież tylko pozornie są ważne, uważa się za istotę życia. Teraz np. na wiosnę budzi się życie, a my właściwie co o tym wiemy, cholera mnie bierze, jak sobie pomyślę, że tę wiosnę trzeba tylko odwalić, przeżywać jej nie można, bo jesteśmy osobno. Tracimy najcudowniejszą rzecz w życiu. Przecież niewiele takich wiosen razem przeżyjemy, dobrze o tym wiemy oboje, że długo żyć nie będę, no ale mniejsza z tym.

Przerwała pisanie, bo usłyszała zgrzytanie klucza w zamku i do pokoju weszli koledzy z Bogdanem na czele, który gestem gospodarza wskazywał ustawione przez siebie miejsca.

– Ślicznie wyglądasz, Grażynko. Andrzej martwił się, że do niego nie piszesz.

– Skarżył się na mnie?

– Skąd! Tylko pytał, dlaczego milczysz, czy nic ci się nie stało.

– Dziś wyślę do niego list, sama wszystko wyjaśnię – ucięła Grażyna, wyjmując skrzypce z futerału. Panowie otworzyli nuty i mieszkanie wypełniła muzyka Haydna, która sprawiła, że do wieczora Grażyna nie myślała o Andrzeju.

Po próbie wpadła do domu po nuty, które wsunęła do dużej koperty i zaadresowała do radia w Rydze. Na poczcie szybko dopisała pożegnanie w liście do Andrzeja i wrzuciła kopertę do skrzynki. Potem wrzuciła nuty do skrzynki i poczuła się trochę lepiej. Kto wie, może ktoś zainteresuje się jej kompozycjami, skoro w Warszawie nie miała szans ich usłyszeć. Biegnąc do domu, w głowie słyszała muzykę, którą niedługo przekształci w nowe utwory.

Następnego dnia Andrzej czuł się znakomicie. Dumnie wyprostowany spacerował korytarzem Instytutu, wstąpił do działu księgowego, żeby sprawdzić, czy tamtejsze radio – najnowszy pięciolampowy model – odbiera Warszawę, ale ostatnią słyszalną stacją okazała się Lozanna.

– Czego doktor chciałby posłuchać?

Księgowa, tęga Włoszka w średnim wieku, zerkała ciekawie.

– Moja narzeczona wygrała konkurs kompozytorski, piątego marca będzie transmitowany koncert z Warszawy.

– Ach, gratuluję!

– Czy nie ma w Instytucie innego, silniejszego radia?

– To jest najnowsze, ale może powinien pan zajrzeć do sklepu z radiami, mają nowsze modele, może któryś z nich okaże się lepszy?

– Ma pani rację, spróbuję. – Andrzej kiwną głową i wyszedł na korytarz. Dzisiejszy dzień okazał się bardziej słoneczny niż poprzedni. Za oknem wiosennie śpiewały ptaki, świat budził się do życia, chociaż w tym klimacie nie było to tak spektakularne jak w chłodnej Warszawie. „Grażyna uwielbia wiosnę” – myślał, wbiegając na piętro. Minął salę wykładową i skręcił w lewo. Pod drzwiami pracowni mechaniki oddechowej zastał José, który właśnie otwierał gabinet.

– Wyglądasz dużo lepiej – zauważył Portugalczyk.

– Ciekawe, że to mówisz, Grażyna twierdzi, że jestem nieczuły, za bardzo opanowany. Być może ktoś obcy nie wie, co się ze mną dzieje, łatwo tego nie okazuję, nawet, przyznam szczerze, czasami robię wysiłek, by wszystko ukryć, jednak nie znaczy to, że jestem na wszystko odporny, że potrafię zagłuszyć swoje emocje. Nic podobnego! Nieprawda!

– Kobiety lubią słabości, mają instynkt opiekuńczy. Moja żona uwielbia, kiedy się wzruszam, to jedyny moment, gdy przestaje ode mnie czegokolwiek oczekiwać.

– To, że się nie uzewnętrzniam, wszystko pogarsza.

– Napisz jej o swoich uczuciach, może nie wie, że zrobiła ci przykrość.

– Wygląda na to, że zrozumienie drugiego człowieka graniczy z cudem! Ona uważa mnie za człowieka zrównoważonego! Owszem, w tych dniach co prawda chodziłem po Instytucie, nawet pracowałem, ale z pustką w głowie, jak automat. A co się ze mną działo, kiedy dostałem depeszę? Myślę, że uratowany od śmierci może mieć takie przeżycia!

– Jesteś zakochany, przyjacielu, na miłość nie ma lekarstwa! – westchnął José, rozsiadając się za biurkiem.

Andrzej rozłożył papiery i obydwaj zabrali się do pracy. Dzień minął szybciej niż zwykle: w południe wysłuchali wykładu profesora, potem uczestniczyli w obchodzie lekarskim, rozmawiali z wdową po malarzu, a Andrzej złożył w sekretariacie formularz ubezpieczeniowy, dzięki któremu rodzina otrzyma zwrot kosztów pogrzebu. Sprawy związane ze zgonem pacjenta zawsze go przygnębiały, chociaż w porównaniu z tym, co działo się na świecie, z tajnymi raportami Czerwonego Krzyża, donoszącymi o bombardowaniach z użyciem gazów bojowych podczas włoskiej inwazji na Abisynię, sprawa jednego zgonu przypominała ziarno piasku widziane z odległości Księżyca. Faszyzm rozrastał się niczym nowotwór, który zabił malarza, niedługo wgryzie się w tkankę Europy i świata.

– Skoczymy w niedzielę do miasta? – zapytał José, kiedy wieczorem wracali do pokojów.

– Chętnie.

– Dobranoc.

– Do jutra.

Andrzej uśmiechnął się na pożegnanie. Kiedy wszedł do pokoju, zamknął okiennice, które zwykle nad ranem klekotały poruszane wiatrem. „Zupełnie jak u Choromańskiego, nieustannie wieje” – pomyślał, siadając przy biurku. Na dziedzińcu wiatr z terkotem przesuwał pustą butelkę, szeleściły gałęzie pinii podobne do baldachimów. Nasłuchiwał chwilę, nagle doznał wrażenia, że patrzy na siebie z oddali, że czas rozciągnął się, cofnął do tysiąc dziewięćset dwudziestego dziewiątego roku, kiedy wyjechał do Brazylii, do polskiej kolonii „Orzeł Biały” w stanie Espirito Santo. Był wówczas kimś innym – żył tamtejszym życiem, starał się przystosować do nieznanej rzeczywistości, rozkoszował się egzotyką, podróżami, wrażeniami, tamtejszymi sprawami! A dzisiaj? Każda chwila wydawała mu się prowizorium, od którego chciałby uciec jak najszybciej. Pracował, ale bez przerwy myślał o powrocie do Warszawy. Tak naprawdę ludzie, otoczenie, wszystkie włoskie cuda mało go obchodziły w porównaniu z Grażyną, o której myślał nieustannie, wręcz obsesyjnie. Czasami tęsknota stawała się podobna do choroby, na którą nie znał lekarstwa. Jak to możliwe, że Grażyna uważała go za nieczułego? Najłatwiej byłoby natychmiast wrócić do Warszawy, ale czy to byłoby rozwiązanie godne mężczyzny, lekarza?

Wyjął z szuflady papier:

Oczywiście można wracać, jeśli jest źle, ale czy jednak Grażynko to byłoby właśnie najlepsze? Czybyś sama tego nie żałowała? Ani przez chwilę nie myślę kategoriami burżujskimi – forsa, kariera etc. – nic podobnego! Myślę po prostu o naszym, o Twoim szczęściu. Robię się tutaj zagranicą niejako lepszą maszynką medyczną (powiedzmy trochę patetycznie; społeczną!), uczę się dużo, pracuję naukowo. Czy mógłbym to zrobić w kraju? Prawie wszystko, ale w tempie znacznie wolniejszym „au ralenti”. Czy mógłbym to zrobić później? Na pewno nie. Jestem w ostatnim okresie, kiedy mogę wyjechać na dłużej. Starym chłopom stypendiów nie dają! Czy Ty myślisz, że nie przyszedłby czas kiedy byś spojrzała na mnie nieco inaczej, Ty, która się tak ciągle rozwijasz, gdybym sobie pozostawał na poziomie średniactwa?

Przerwał na chwilę i się zamyślił. Jeśli wszystko dobrze się ułoży, a teraz wierzył w to absolutnie, pozostawała do omówienia kwestia podróży poślubnej…

Moje Kochanie! Sprawa „podróży poślubnej” jest zdecydowana i nie wyrzeknę się jej za żadne skarby. Byłoby zbrodnią, gdybyśmy sobie tego nie urządzili! Nie myśl, że to piszę pod wpływem Twojego listu! Już przedtem byłem na to zdecydowany i w tym miejscu kończy się zupełnie moja „niewzruszona linia!” (a właściwie to dopiero jest niewzruszona). W związku z tym na pewno, z absolutną pewnością, przyjadę wcześniej. Czy tak będzie dobrze, Kochanie?

No, a teraz Grażynko, muszę się wytłumaczyć z tego „żartobliwego tonu” listów. Widzisz to jest tak. Ja nie zawsze się smucę, kiedy o Tobie myślę, czasami myślę o tym, jak nam będzie dobrze, jak będziemy sobie razem mieszkać, jak ja Ci nie będę pozwalał za dużo pracować (pocałunkami), a Ty mnie i powoli robi mi się bardzo miło i bardzo przyjemnie, mimo, że jesteś tak daleko. No i jak wtedy piszę, to czasami żartobliwie. Zresztą jak piszę list do Ciebie, to przeżywam masę rzeczy, czasami smutnych, czasami wesołych. A teraz najważniejsza rzecz z tego: czy może być tak, żeby wtedy, kiedy ja piszę i kiedy Ty czytasz to było tak samo? O różnym czasie, w różnym miejscu? Moja Najdroższa! Bądź dla mnie bardziej wyrozumiała! Zobaczysz, że w rozmowach to będzie zupełnie inaczej.

Mój Boże, żebym ja choć przez chwilę przypuszczał, że przyjedziesz do mnie do Wiednia! Czemuś mnie nie zatrzymała w Wiedniu? Okropnie tego żałuję, ale jednocześnie ciepło mi się zrobiło z radości jak to czytałem.

Andrzej odłożył list i poszedł do łazienki. Kiedy kładł się spać, na dziedzińcu, pod oknem słyszał śmiech pielęgniarki, któremu wtórował głos doktora Papadopulosa, niestrudzonego uwodziciela. Czy młody Grek podobny do Apolla był szczęśliwszy od niego? Andrzej zamknął oczy i cofnął się pamięcią do pierwszych spotkań z Grażyną, do koncertu w Konserwatorium, do szaleństwa w Adrii – siedzieli wtedy po krótszej stronie stołu, dalej od parkietu, właściwie w loży. Patrzył na Grażynę z zachwytem, a kiedy zatańczyli, dziwił się, że stawiała w tańcu takie długie kroki. Jej oczy były piękne. W myślach znowu szedł Mazowiecką, zobaczył ją z daleka. Przystanął, szarmancko uchylił kapelusza. Rozmawiali w banalny sposób, a jednak wszystko pamiętał z niezwykłą wyrazistością, jakby używał powiększającej lupy albo mikroskopu, a jego uwaga skupiła się na gestach, zapachu, kolorze jej włosów; świat spowolnił, wzmacniając doznania. Potem widywali się na koncertach, miała męski sposób podawania ręki, pamiętał ciepło jej dłoni, długie palce, mocny uścisk. Uroczo zmiękczała niektóre wyrazy. Czy zdawał sobie wtedy sprawę, z kim rozmawiał, z kim tańczył? Jakie to dziwne i jakie rozkoszne! Andrzej poczuł ciepłą falę miłości.

Zerwał się, zapalił latarkę, bo światło w Instytucie dawno zostało wyłączone. Wygładził kartkę i dopisał na zakończenie:

Strasznie Cię kocham Grażynko! Strasznie, bez pamięci! Przytulam się bardzo, bardzo mocno i całuję najgoręcej. Tęsknię teraz strasznie za Tobą. Jutro jest Twój koncert. Będę miał wieczorem za Ciebie tremę. Pragnę ogromnie abyś jutro czuła się szczęśliwa!

Duduś.

W dniu koncertu Grażyna obudziła się o świcie. Poprzedniej nocy zasnęła po północy. Wróciła lekko wstawiona z przyjęcia z okazji przyznania profesorowi Sikorskiemu państwowej nagrody muzycznej, które odbyło się w jego mieszkaniu. Przyszło wielu muzyków, przyjaciół profesora, członków rodziny, a całe towarzystwo dobrze się bawiło. Grażyna po raz pierwszy od wyjazdu Andrzeja wypiła kieliszek alkoholu, co skutkowało dzisiaj bólem głowy. Kiedy wczoraj gawędziła z przyjaciółmi o koncercie, nie czuła najmniejszej tremy, zapewniała ich, że sprawa Tria nic dla niej nie znaczy, że jedyną ważną kwestią w życiu jest miłość, nie praca. Tłumaczyła nawet Eugenii, że oddałaby wszystko dla jednej chwili w objęciach Andrzeja.

Dziś, kiedy usiadła na łóżku, poczuła narastający niepokój. Wszystko mogło pójść nie tak: muzycy mogli źle zagrać, Prokofiew przyćmi innych wykonawców, publiczność wygwiżdże jej Trio, a krytycy, co wydawało się najbardziej prawdopodobne, zmieszają utwór z błotem. Nic na to nie mogła poradzić, nie miała wpływu na przebieg koncertu, musiała siedzieć na widowni i czekać na rozwój wydarzeń.

Kiedy Grażyna spojrzała na zegarek, dochodziła szósta rano. Wstała i poszła do kuchni. Wandzia z mamusią jeszcze spały, spod drzwi wydobywało się pochrapywanie, dźwięk niczym zapach ciasta sunął korytarzem. Najciszej jak umiała, zagotowała wodę na kawę, nakryła stół, pokroiła bułki. Zrobiła nawet drugie śniadanie, bo wiedziała, że nie zdąży wpaść do domu przed koncertem. Zajrzy na Kopernika, gdzie w szafie Andrzeja schowała elegancką garsonkę. Stamtąd wróci do Radia na próbę, która potrwa aż do dwudziestej. Z Radia pobiegnie na koncert do Konserwatorium.

– O czym myślisz, Grażynko? – spytała Wanda, stając w progu kuchni. Była ubrana w granatową, aksamitną garsonkę, a na głowie umocowała toczek, który nadawał jej powagi.

– Cudownie wyglądasz.

– Od razu z biura pójdę do Konserwatorium.

– A mamusia?

– Poprosiłam, żeby Bogdan po nią wpadł, oczywiście się zgodził, jest taki uprzejmy!

– A Sergiusz?

– Nie mów o nim, latem odejdzie z biura, raz na zawsze! – Oczy Wandy dziwnie zaświeciły, Grażyna nie była pewna, czy jej siostra cieszyła się, czy żałowała, że straci absztyfikanta.

– Nareszcie zrobiło się ciepło, kiedy wczoraj szłam przez park, śpiewały już ptaki, a drzewa mają listki!

– Tak mi przykro, kiedy pomyślę, że wiosna będzie stracona, bo nie ma przy mnie Andrzeja!

– Ja nie potrzebuję żadnego mężczyzny!

– Masz rację, rozczulam się nad sobą – westchnęła Grażyna i zapakowała drugie śniadanie także dla siostry.

Wypiły po filiżance ciepłej kawy, a potem wybiegły z mieszkania. Wreszcie nie musiały brnąć przez zaspy mokrego śniegu. Ich obcasy energicznie stukały o bruk, kiedy biegły do autobusu.

– Do wieczora, Grażynko! – Wanda pomachała siostrze, a potem poszła w stronę biura. Sergiusz, jak zwykle od pół roku, siedział na ławce po drugiej stronie ulicy. Zerwał się na jej widok, żeby otworzyć drzwi do budynku.

– Dlaczego tak ze mną postępujesz? – spytał żałosnym tonem.

– Niby jak?

– Zastanowiłaś się nad moją propozycją?

– Owszem.

– Więc zgadzasz się?

– Nie, absolutnie nie! – Wanda sięgnęła do torby, wyjęła małe pudełeczko z pierścionkiem i podała mu.

– Dlaczego nie? Zapewnię ci dostatnie życie, kupimy mieszkanie, wyjedziemy za granicę…

– Nie.

– Wandziu, kochanie!

Wanda zatrzymała się na drugim piętrze, żeby przepuścić kilka osób, a kiedy zostali sami, wyszeptała prosto do jego ucha.

– Bo cię nie kocham!

Potem odwróciła się i poszła długim korytarzem. Gdyby spojrzała za siebie, zobaczyłaby jego zgarbione plecy. Oparł się o ścianę, jakby się bał, że upadnie. Wanda znikła za drzwiami, a jego życie całkowicie straciło sens.

Grażyna punktualnie dotarła do Radia. Orkiestra właśnie stroiła instrumenty, Eugenia podeszła do fortepianu i uderzyła klawisz a, co spowodowało, że po sali rozbiegł się aleatoryczny zgiełk zastępujący szmer słów. Grażyna stroiła każdą strunę osobno, a kiedy w akordach osiągnęła doskonałą harmonię, pomyślała o Prokofiewie, którego dziś spotka na koncercie. Podziwiała go, uwielbiała zwłaszcza III Koncert fortepianowy, prawdziwe cudo. Dwa lata temu, kiedy pisała Sonatinę na fortepian, wplotła w strukturę utworu aluzję do tematów III Koncertu. Teraz, pomimo dźwiękowego gwaru strojonych instrumentów, wyraźnie słyszała drugi temat pierwszej części, a potem drugą część swojego utworu – Andante. Właśnie w Sonatinie postarała się o wywołanie efektów iluzyjnych, chociaż formalnie całość kompozycji miała budowę klasyczną. Zastosowała dyminucje oraz nakładanie się płaszczyzn diatonicznych, dzięki czemu dźwięk załamywał się tonalnie, niczym wielokrotnie odbity w pryzmacie. Ciekawe, czy Prokofiew słyszał jej utwór, a jeśli tak, co o nim myślał?

– Proszę państwa o chwilę uwagi. – Rozległ się nagle męski głos.

Grażyna spojrzała przed siebie. Na podium dyrygenta stał dyrektor Rudnicki, który niezwykle uprzejmie uśmiechał się do członków orkiestry. Grzegorz Fitelberg przystanął obok drzwi prowadzących na korytarz i z zaciekawionym wyrazem twarzy cierpliwie słuchał dyrektora.

– Drodzy państwo, pragnę państwu przedstawić nasze plany, plany Polskiego Radia, na nadchodzący sezon letni. Otóż dyrekcja Polskiego Radia wraz z maestro Grzegorzem Fitelbergiem, który łaskawie wyraził zgodę na poprowadzenie naszej orkiestry, zamierza w lipcu urządzić cztery koncerty w Zakopanem. Skala tego przedsięwzięcia jest ogromna, nasze koncerty zostaną transmitowane na zagranicę, co będzie miało niebagatelne znaczenie dla wzrostu prestiżu całej orkiestry, a więc dla każdego muzyka, który weźmie udział w tym przedsięwzięciu. Mamy zamiar wystawić balet Harnasie naszego znakomitego kompozytora Karola Szymanowskiego, a więc prób będzie sporo, sporo pracy przed nami. Jednak, ponieważ koncerty odbędą się w Krakowie oraz w Zakopanem, spędzą państwo miło letni urlop, w otoczeniu cudownej przyrody. Oczywiście Radio zapewni dojazd, zakwaterowanie oraz wyżywienie. – Dyrektor uśmiechnął się ponownie, skinął głową i zwrócił się do dyrygenta:

– Maestro, oddaję orkiestrę w pana ręce, kłaniam się wszystkim. – Powiedziawszy to, nisko się ukłonił, zeskoczył z podium i pośpiesznie opuścił salę.

Fitelberg podniósł batutę i rozpoczął próbę.

Dopiero podczas przerwy Grażyna głośno zwróciła się do wszystkich.

– Czy to znaczy, że nie będziemy mieli urlopu?

– Można się było tego spodziewać! – zawołał kontrabasista, a flecista, który zawsze popierał aktualną dyrekcję, wzruszył pogardliwie ramionami.

– Zupełnie nie rozumiem, o co wam chodzi, przecież dostaniemy kwatery, jedzenie i jeszcze nam zapłacą! Zakopane to świetne miejsce na wakacje.

– Ale wakacje polegają na tym, że można leżeć i nic nie robić, jednym słowem, bimbać na wszystko, a nie siedzieć pół dnia na próbach – zauważył fagocista.

– A gdzie będą próby?

– Pewnie w jakichś dusznych szkolnych świetlicach albo w kinie. Przecież w Zakopanem nie ma porządnej sali koncertowej!

– Uważam, że powinniśmy zaprotestować – powiedziała spokojnie Grażyna.

– Przeciwko czemu? – Flecista obrzucił ją cierpkim spojrzeniem.

– Należy nam się urlop, jeśli zagramy w lipcu, powinniśmy dostać urlop w sierpniu! Kto jest za?

W korytarzu zapanował gwar, kilka osób, na czele z flecistą, ostentacyjnie zeszło na dół, a ci, którzy zostali, podnieśli do góry ręce. Grażyna policzyła głosy, dziesięć osób popierało jej projekt. Jeden z muzyków znalazł kartkę i napisali list do dyrekcji. Podpisali i natychmiast zanieśli do sekretariatu.

Kiedy przerwa dobiegła końca, Fitelberg wszedł do sali ciężkim krokiem. Chociaż nie odezwał się ani słowem, napięta atmosfera była wyraźnie wyczuwalna.

Po próbie Grażyna pobiegła na Kopernika, chwyciła elegancką garsonkę, a w przelocie uśmiechnęła się do fotografii Andrzeja stojącej na jego biurku. Gdyby teraz mogła potrzymać Dudusia za rękę, może mniej by się bała. Tremę odczuwała silniej, niż gdyby sama miała wyjść na estradę i grać przed publicznością. Przebrała się w łazience, zjadła herbatnik zostawiony przez Bogdana w kuchni i znowu pobiegła do Radia. Studio nagrań było duszne, orkiestra tłoczyła się wokół mikrofonów, a Fitelberg wydawał się bardziej napięty niż podczas prób. Grażyna prawie nie słyszała muzyki, tak bardzo się bała, Eugenia przewróciła za nią nuty, inaczej nie zdążyłaby wejść w trzeciej części. Jej dłonie lekko drżały, a w ustach zaschło. Wydawało się, że ta wymyślna tortura nie ma kresu, jednak w końcu wybrzmiała ostatnia nuta. Natychmiast razem z Eugenią wypadły z budynku Radia, złapały taksówkę i pojechały do Konserwatorium. Dotarły na miejsce dziesięć po ósmej.

– Co tak pusto? – przeraziła się Grażyna, widząc sporo wolnych miejsc. W środkowym rzędzie siedziała Wanda z mamusią, ale bliżej zauważyła kolegów kompozytorów oraz Bogdana, który machał do niej, więc poszła w ich kierunku.

– Prokofiew nie jest w formie – mruknął Bogdan scenicznym szeptem, ale w tej chwili rozległy się oklaski i na estradę weszli muzycy. Usiedli za pulpitami i zaczęli grać Trio smyczkowe Neuteicha. Sam autor siedział sztywno wyprostowany obok Grażyny, zdenerwowany jak ona. Po zakończeniu pogratulowała mu, a później na estradę wyszedł Prokofiew z Kazimierzem Wiłkomirskim. Zagrali balladę wiolonczelową Prokofiewa.

Na koniec pierwszej części rozbrzmiały owacje, a do sali wpadli uczniowie konserwatorium, którzy właśnie skończyli swoje zajęcia, i rozbiegli się po wnętrzu niczym fala powodzi, zajmując wszystkie wolne miejsca. W czasie przerwy nie było mowy, żeby dostać się za kulisy, Grażyna rozmawiała z kolegami.

– Prokofiew brzmiał przyjemnie, ale rzecz jest dawna.

– Nic nadzwyczajnego.

– Po przerwie będzie Hindemith[53] i nasza mała Grażynka!

– Jak się czujesz, Grażynko?

– Prokofiew podobno nie jest w sosie.

– Koniec przerwy, panowie.

Usiedli. Na estradę znowu wyszedł Kazimierz Wiłkomirski, tym razem z siostrą. Grali znakomicie, Grażyna nie potrafiła się jednak skupić. Kiedy rodzeństwo skończyło swój występ, na estradę weszli jej przyjaciele: Śnieckowski, Halber oraz Kmitowa, wszyscy niezwykle poważni. Grali świetnie, a w miarę upływu czasu Grażyna rozprężała się, jakby wewnątrz niej topniał lodowiec. W końcu usłyszała oklaski, Bogdan dał jej kuksańca, więc wstała i wbiegła na estradę. Owacje nasiliły się, mogła przysiąc, że słyszy znajome głosy kilku przyjaciół, ale co mogła na to poradzić? Kłaniała się, chociaż nagle pomyślała, że Trio nie było tego warte, a naprawdę mogła podpisać się tylko pod trzecią częścią utworu. „Co ludzie powiedzą na motyw oboju? Przecież wyraźnie wkradł się egzotyzm, to prawdziwy skandal!” – myślała w panice. Po kilku minutach aplauzu Grażyna wróciła na miejsce, a na estradę wyszedł w rozpiętej pod szyją koszuli, lekko przygarbiony Prokofiew. Z rozmachem grał swoje najnowsze utwory fortepianowe, które wcale nie zachwyciły Grażyny, a nawet okazały się zupełnie różne od III Koncertu fortepianowego, który tak uwielbiała. Zerknęła na Wandę – ubrana w niebieską garsonkę przyciągała spojrzenia większości mężczyzn na widowni, o czym zdawała się nie wiedzieć. Po koncercie Grażyna pobiegła za kulisy, żeby jak najszybciej podziękować swoim kolegom.

– Pani Grażyno! – Jakaś kobieta chwyciła jej łokieć i mocno przytrzymała, jakby złapała we wnyki ptaka. – Pani mnie nie pamięta? Jestem z klubu Urzędu Komunikacji. Jako przedstawicielka związku kobiet chciałam pogratulować pani z powodu zwycięstwa Tria. Jesteśmy z pani dumne, podziwiamy panią, musi pani koniecznie zagrać w naszym klubie tylko dla kobiet!

– Bardzo dziękuję, ale nie wiem, czy znajdę wolny termin.

– Wiemy, że jest pani zapracowana, podobnie jak inne kobiety wolnych zawodów, ale to dla nas niezwykle ważne, czy pani rozumie? Pragniemy szerzyć ideały wolności i niezależności kobiet, przecież i pani są one bliskie. Pokonała pani wielu mężczyzn…

– Postaram się i dam paniom znać.

– Wystosujemy oficjalną prośbę do dyrekcji Radia o zwolnienie pani z prób tego dnia.

– To nie będzie konieczne, rozmówię się z dyrektorem.

– Więc pani się zgadza?

– Zastanowię się.

– Przekażę paniom dobrą wiadomość – mówiła pulchna dama, nie zwalniając uścisku. Jej kolczyki odbijały światło lamp. Tłum powoli znikał, a kiedy Grażyna wyswobodziła się z uścisku damy, za kulisami siedział już tylko zaspany woźny.

– Czy jest Prokofiew?

– Pojechał na dworzec, zaraz ma pociąg.

Grażyna odwróciła się na pięcie i wyszła z budynku. Na dworze stały mama i Wandzia, opromienione szczęściem.

– Cudownie było, Grażynko, takie powodzenie! Twoje akcje znacznie poszły w górę! – zawołała Wanda.

– Widziałam w trzecim rzędzie redaktora Kondratowicza z „Nowin Codziennych”, jestem pewna, że napisze recenzję!

– Pytanie tylko czy dobrą – westchnęła Grażyna i we trzy ruszyły w stronę Mokotowskiej. Wieczór był ciepły, krzewy pokrywał zielony meszek młodych liści, a w trawie kwitły krokusy. Grażyna uśmiechnęła się do nich, do siebie, do myśli o Andrzeju, nawet do wspomnienia pani z klubu kobiecego i do dyrektora Radia, który chciał pozbawić ją urlopu. Nagle zrozumiała, że znaczna część rozstania z Andrzejem jest już za nią, a wiosną poczuje się znacznie lepiej.

53 Paul Hindemith (1895–1963), niemiecki kompozytor i dyrygent.

Dwa dni przed koncertem Andrzej zamówił kwiaty dla Grażyny. Długo chodził między wazonami, w końcu zdecydował się na gałązkę kwitnącej mandarynki, która zaskakiwała egzotycznością i pozwalała przekazać Grażynie zapach, jaki czuł podczas wędrówek pustymi ulicami miasta, wśród ogrodów, niczym wygnaniec zesłany do raju. Znacznie mniej dokuczałaby mu samotność, gdyby oglądał piękne miejsca razem z nią.

– Znakomity wybór, mandarynka zostanie wysłana do Warszawy transportem lotniczym.

– Proszę, oto bilecik. – Andrzej wręczył kwiaciarce karteczkę z gratulacjami i zapłacił za przesyłkę. Na ulicy odetchnął ciepłym powietrzem. Wiosna przyszła do Rzymu wcześniej niż do Warszawy, a temperatury szybko rosły. Prawie cała garderoba – na czele z tabaczkową jesionką – którą przywiózł ze sobą, stała się zbędna. O tym, że w Polsce jest znacznie zimniej, dowiedział się z listu od matki, która pisała o planowanej pod koniec miesiąca podróży do Warszawy, o tym, że powinna zbadać serce, a w Lublinie nie było specjalistycznej aparatury. Andrzej dziwił się, że ojciec jako lekarz bagatelizował drobne objawy, zwiastuny poważniejszych chorób matki, która chętnie go słuchała, odsuwając nieprzyjemne chwile w nieokreśloną dal. Andrzej odetchnął, kiedy zgodziła się na leczenie. Zwłaszcza że w Warszawie matką zaopiekuje się Grażynka.

Kiedy wrócił z kwiaciarni, od razu napisał list. Opisał przebieg rozmaitych chorób swojej matki. Zrobił to nie dlatego, żeby tłumaczyć się z prośby o zaopiekowanie się nią, ale z tęsknoty za dwiema kobietami, które w jego życiu były najważniejsze. Pochylony nad papierem, w cieniu drewnianych okiennic, które teraz zamykał w ciągu dnia, zatrzymując w pokoju przyjemny chłód, pisał:

Wczoraj wysłałem do Lublina drugi list proponując jedynie zrobienie w Warszawie jednego badania serca, którego w Lublinie zrobić nie można i załączyłem nawet bilet do tego specjalisty w naszej klinice. Nie wiem co z tego będzie, jednak tak czy owak Mamusia koło osiemnastego ma być w Warszawie. Zatrzyma się na Kopernika przez kilka dni. Moja Najdroższa Grażynko! Zaopiekuj się trochę Mamusią. Wiem, że masz niewiele czasu i upewniam Cię, że nawet Mamusi byłoby przykro, gdybyś sobie popsuła plany, nie chodzi więc wcale o ciągłe przebywanie z Mamusią, a raczej o ułatwienie jej w załatwieniu różnych spraw. Proszę Cię o to, bo przecież nie mam nikogo bliższego od Ciebie!

Andrzej odłożył pióro i nasłuchiwał. Korytarzem chodzili lekarze, na parterze brzękano naczyniami, co znaczyło, że wyruszył w drogę wózek rozwożący posiłki na oddziale. Czas szybko mijał, chociaż pięć miesięcy temu wydawało mu się, że ma przed sobą nieskończoną przestrzeń czasu – niczym sięgającą horyzontu śnieżną dolinę, po której szusował na nartach pewnej niedzieli, zjeżdżając z Raxa – to nagle nastała wiosna i o czwartej rano budziły go ptaki.

Następnego dnia Andrzej energicznie wrócił do pracy. Wieczorem po raz ostatni postanowił sprawdzić, czy przypadkiem w radiu nie można złapać Warszawy. Zajrzał do pokoju pielęgniarek, gdzie zobaczył zgromadzonych wokół odbiornika włoskich lekarzy, którzy zamiast koncertu Grażyny słuchali relacji z przebiegu walk w okolicach Majczeu, gdzie załamała się kontrofensywa ponadtrzydziestotysięcznej armii Etiopczyków i Erytrejczyków dowodzonej przez cesarza Hajle Selasje. Z powagą słuchali oficjalnej relacji, skupione twarze nie zdradzały niczego, co mogłoby zostać poczytane za brak podziwu dla wysiłków włoskich wojsk, które bohatersko kroczyły przed siebie. Nie mówiono o tym, że Włosi mszczą się okrutnie za zabicie kilku jeńców, że w odwecie zrównują całe wioski z ziemią przy pomocy gazu musztardowego, że okaleczają ciała zabitych partyzantów lub zrzucają ich z samolotów, a pozostałych przy życiu umieszczają w obozach pracy. Przeciwnie, wszystkie twarze – a zwłaszcza mina profesora – wyrażały aprobatę dla militarnych działań włoskich wojsk.

Kiedy Andrzej zajrzał do gabinetu, mężczyźni obrzucili go chłodnym spojrzeniem, w obawie, żeby nie wyraził krytyki dla jedynej słusznej ich zdaniem partii faszystowskiej. Andrzej cofnął się gwałtownie. Kiedy wrócił do pokoju, długo nie mógł się uspokoić. Świat zmierzał z złym kierunku, ale nikt tego nie widział, jakby Wielka Wojna nie była dostatecznie okrutna, nie przyniosła masy bezsensownych ofiar! Położył się na łóżku i zamknął oczy, przez chwilę zdawało mu się, że słyszy melodię oboju, nieco egzotyczną, jakby patrzył na fakira zaklinającego węża. Nastała cisza, po niej zerwała się burza oklasków, które w jego śnie ustały nad ranem, zastąpione głośnym świergotem ptaków gniazdujących w gęstych krzewach.

Kilka dni później, w porze obiadu Grażyna, zastała mamę i Wandę pochylone nad popołudniowym wydaniem „Nowin Codziennych”. Na widok córki Maria zsunęła na czubek nosa druciane okulary.

– Przeczytam ci, co napisał redaktor Kondratowicz o koncercie – powiedziała i zaczęła czytać z intonacją zawodowego aktora wyćwiczoną podczas pracy w firmie Ludwik Spiess i Syn, co tydzień bowiem czytała pryncypałowi nieskończenie nudne sprawozdania:

Najlepszym utworem na tym koncercie (brzmi to jak paradoks!) było Trio na obój, skrzypce i wiolonczelę młodziutkiej Grażyny Bacewiczówny w wykonaniu Śmiechowskiego [!], Kmitowej i Halbera. Wcale nie idzie zatem, aby ta rokująca najlepsze nadzieje wybitnie utalentowana kompozytorka miała dorównywać pod względem siły natchnienia lub wartości twórczej np. Hindemithowi lub Prokofiewowi. Ma ona jednak bardzo dużo ciekawych pomysłów, świeżości inwencji (szczególnie pierwszej i niebanalnej kantyleny) i jakąś ujmującą szczerość w sposobie wypowiadania się. Odnosi się wrażenie, że twórczość jest dla niej wewnętrzną potrzebą, niemal koniecznością i żywiołem. Oby się rozwijała jak najpomyślniej, dojrzewała, myślała dużo i krytycznie, pracowała i analizowała, słowem nie zawiodła nadziei, jakie można w niej pokładać po usłyszeniu pięknego Adagia, Allegro i Vivace jej Tria.

– Brawo, siostrzyczko! – zawołała Wanda i po raz kolejny przebiegła oczami tekst.

– Z jednym się zgadzam: twórczość jest dla mnie wewnętrzną potrzebą, niemal koniecznością i żywiołem, nie miałam pojęcia, że słychać to w muzyce.

– Słychać pod warunkiem, że pisze się z pasją! Twój ojciec zaraził cię pasją. Jest taki uparty! Kiedy sobie postanowił, że nauczy się muzyki, każdą wolną chwilę temu poświęcał w pierwszych latach naszego małżeństwa. Muszę przyznać, że czasem aż było mi przykro, że nie zwracał uwagi na mnie. A potem zapisał się prywatnie na lekcje do Alojzego Dworzaczka, pamiętasz Grażynko pana Alojzego?

– Jak przez mgłę, mamo.

– Był bardzo stary, ale uczył znakomicie.

– Skrzypiec?

– Nie, wasz ojciec uczył się teorii, twierdził, że trzeba się rozwijać. W całym domu wszędzie leżały jego notatki. Dużo komponował, uczył się kontrapunktu, form, kanonu, fugi, instrumentacji, historii muzyki. Potem był dumny, że potrafił stworzyć mały zespół. Spełniliście jego marzenia, moi kochani! – powiedziała Maria, zwracając się w myślach również do nieobecnych synów.

– Ale sam nie był zadowolony ze swoich kompozycji?

– Był perfekcjonistą, jak ty, Grażynko.

– Pamiętam panią Korwin-Kossakowską, która uczyła ojca śpiewu – wtrąciła Wanda.

– A ja prawie nie pamiętam szkoły, za nic nie chciałabym znowu zdawać matury! – Grażyna potrząsnęła głową, jakby strzepywała niemiłe wspomnienia.

– Do dziś pamiętam, jaki pisałaś temat na maturze, Grażynko.

– Jaki?

– Ze Słowackiego: „Analiza środków ekspresji artystycznej na podstawie Grobu Agamemnona i w ogóle twórczości Słowackiego” – wyrecytowała Wanda.

– Chyba dostałam trójkę.

– Za to z matematyki, fizyki z chemią, muzyki, filozofii i ćwiczeń cielesnych miałaś czwórki – wtrąciła mamusia.

– Ja odwrotnie: z matematyki, fizyki i chemii dostałam same tróje, za to z polskiego czy historii czwórkę – zaśmiała się Wanda, dumna, że okazała się lepsza od starszej siostry.

– Nie popisałyście się wtedy, ale w szkole Janiny Pryssewiczówny były faworyzowane bogate dziewczęta, cóż zrobić. Tymczasem nam się nie przelewało, gdyby nie Grażynka, nadal byłoby ciężko – westchnęła mama i podeszła do szafy, gdzie trzymała wszystkie ważne dokumenty, świadectwa dzieci, recenzje z koncertów. Drzwiczki zaskrzypiały, Maria zaszeleściła papierami. Wróciła do stołu z grubą tekturową teczką zawiązaną zieloną tasiemką, z której wyjęła świadectwa maturalne córek. Przez chwilę przyglądała się zdjęciu Grażyny, okrągłej, lekko uśmiechniętej twarzy, otoczonej starannie ułożonymi ciemnymi włosami. Tamtego dnia jej córka była ubrana w marynarski kołnierzyk z dużą, granatową kokardą na piersiach. Wanda przeciwnie, miała szczupłą twarz o ostrych rysach, poważną jak na swój wiek, na szyi pod białym kołnierzykiem nosiła naszyjnik. Nikt nie powiedziałby, że dopiero skończyła dziewiętnaście lat. Maria spojrzała na córki i uśmiechnęła się. Dziś rysy Grażyny wyostrzyły się, za to Wanda się zaokrągliła.

– Może zjemy obiad? – spytała Maria, przestawiając na środek stołu wazonik z kwiatem mandarynki, który jej córka dostała od Andrzeja dzień po koncercie.

– Wspaniale, mamo – zgodziły się chórem córki, więc matka schowała dokumenty do szafy.

Zaraz po obiedzie Grażyna musiała wrócić na próbę do Radia. W sali panowała nienaturalna cisza, jakby wszyscy pochowali instrumenty. Eugenia nachyliła się do jej ucha:

– Szykuje się awantura – wyszeptała złowieszczo. – Ma przemawiać dyrektor.

– Nie zrezygnujemy z urlopu! – powiedziała Grażyna w stronę kilku osób siedzących za nią. W milczeniu skinęli głowami, a flecista zawołał:

– Musicie walczyć o swój urlop, Radio nie powinno się tak zachowywać.

W tym momencie do sali wszedł dyrektor pod ramię z dyrygentem.

– Panie dyrektorze, zapraszam na podium. – Fitelberg szarmancko wskazał podwyższenie, a sam skromnie usiadł z boku, zdjął kapelusz i wygładził klapy marynarki.

Dyrektor zaczął podniosłym tonem:

– Drodzy moi, wszyscy rozumiecie, że pracujemy dla ważnej instytucji, dzięki której muzyka oddziałuje na szeroki krąg ludzi i zależy nam na propagowaniu muzyki polskiej, zwłaszcza znakomitej muzyki Szymanowskiego, a szczególnie baletu Harnasie. Czy z tak błahego powodu jak urlop mielibyśmy zrezygnować z naszej misji? Gdzie patriotyzm, duma narodowa? Drodzy państwo, do sekretariatu wpłynęło pismo, w którym niektórzy z was kategorycznie domagają się urlopu właśnie w lipcu. Czy możemy zaprzepaszczać tak wzniosłą ideę, jaką jest idea wystawienia Harnasiów w górach, dla ludzi z całego świata, którzy przebywają tam na wakacjach?

– Racja, to wielka idea! – zawołało kilka osób z sekcji dętej.

– Oczywiście, zagramy, to dla nas zaszczyt! – krzyknął flecista.

Grażyna skrzywiła się i na migi pokazała wiolonczelistce, co myśli o łamaniu praw pracownika.

Rudnicki, przekrzykując orkiestrę, zawołał:

– Drogie panie, ja nie chcę na nikogo wywierać presji, ja wszystko lubię, tylko nie znoszę grymasów!

– Ładne grymasy, że chcemy dostać to, co nam się należy?! – Słowa Grażyny rozpętały wrzawę.

– Cisza, proszę o spokój! – Dyrektor stał z podniesioną ręką, aż sala ucichła.

– Przygotowałem jeszcze drugi projekt, skoro mają państwo obiekcje co do pierwszego. W lipcu orkiestra trzy razy pojedzie do Zakopanego, a poza tym będą państwo normalnie pracowali dla Radia w Warszawie, wówczas urlop zostanie w sierpniu.

– Znakomity pomysł! – powiedziała Grażyna, ale sekcja dęta zakrzyczała ją.

– Skandal! Nam nie przeszkadza praca podczas wyjazdu do Zakopanego, po co oddzielny urlop? Trzy razy jeździć w tę i z powrotem pociągiem? Oszaleć można!

Dyrektor wymienił porozumiewawcze spojrzenie z Fitelbergiem, który nadal siedział na krześle i obracał w palcach kapelusz.

– W takim razie głosujmy, jawnie oczywiście. Proszę, niech podniosą ręce ci z państwa, którzy są za wyjazdem do Zakopanego w ramach urlopu.

Grażyna zaczęła liczyć podniesione dłonie – cała sekcja dęta, oczywiście z wysokim flecistą na czele. Naliczyła dwadzieścia pięć osób.

– Teraz podnoszą ręce osoby, które chcą dojeżdżać do Zakopanego i mieć urlop w sierpniu.

Tym razem podnieśli dłoń: Grażyna, sekcja skrzypiec, koledzy wiolonczeliści. W sumie dwadzieścia osób.

– Pięciu osób dziś nie ma.

– Więc można uznać, że jest pół na pół. – Dyrektor wyraźnie posmutniał. Chyba był przekonany, że protestująca grupa będzie w mniejszości, nie przypuszczał, że to połowa orkiestry.

– Dobrze, dobrze, chwileczkę – powiedział, odwrócił się do Fitelberga, przez chwilę coś szeptali, w końcu zrezygnowany oświadczył:

– W takim razie postaramy się wymyślić inne wyjście z tej sytuacji, poinformujemy państwa później.

Rudnicki opuścił podium, na które jednym susem wskoczył Fitelberg. Potoczył po orkiestrze chmurnym wzrokiem, zawiesił chłodne spojrzenie na Grażynie, w końcu podniósł batutę i zaczęli grać.

Grażyna wróciła do domu dobrze po północy. Koledzy byli tak wzburzeni, że dyskusja na temat urlopu przeniosła się do narożnej kawiarni. Kiedy Grażyna w końcu spojrzała na zegarek, poczuła rozczarowanie, znowu nie będzie miała czasu na komponowanie, a przecież chciała skończyć Sinfoniettę! Pożegnała się, złapała taksówkę, za kilka minut była już w domu. Jej panie dawno już spały, zdjęła buty i w samych pończochach bezszelestnie pobiegła korytarzem do pokoju. Na stole znalazła otwarty egzemplarz programu radiowego „Antena” z zakreślonym ręką Wandy fragmentem. Audycję z radia w Rydze nadawano 18 marca 1936 roku, zostaną wykonane jej trzy kompozycje orkiestrowe: poemat Convoi de Joie, Trzy karykatury oraz Suita. Dyryguje Mediuš.

Zaskoczona Grażyna usiadła na tapczanie. Zaledwie dwa tygodnie temu wysłała nuty, nie przypuszczała, że coś z tego wyniknie, kompletnie zapomniała o tym fakcie, a tu niespodzianka! Kiedy opadło zdumienie, postanowiła napisać list do Andrzeja; był jedyną osobą, której chciała się zwierzyć. Na górze kartki napisała datę: Warszawa, 14 marzec, 1936 roku, a niżej przytoczyła program koncertu. Zawiesiła pióro, wsłuchując się we własne uczucia – czy to była radość?

Jest mi przyjemnie, gdyż wcale się o to nie starałam. Propozycja z ich strony, ponieważ tutaj nikomu te kompozycje nie są potrzebne, więc wysłałam je do wyboru z tym, że (przypuszczałam), że może mi zagrają za pół roku jedną z rzeczy, tymczasem w dwa tygodnie po wysłaniu materiału patrzę w „Antenie” – wszystkie moje kompozycje są, koncert symfoniczny. Wagner i Ja. Muszę skombinować jakieś radio, żeby usłyszeć dobrze, może u Philipsa. Z tych rzeczy znam tylko Karykatury (były grane w Kownie). Pomyśl więc w środę wieczorem (koncert zaczyna się o 21.15) o mnie, proszę Cię bardzo. Nie zapomnij! Szkoda, że Ficio wyjechał na kilka dni, bo bym mu się pochwaliła.

Całuję Cię strasznie mocno w oczki. Myśl o mnie! Gr.

Panie Andrzeju, panie Andrzeju, list z Warszawy! – Luigi biegł korytarzem w ślad za ubranym w biały kitel Andrzejem. Złapał go dopiero za zakrętem i uroczyście podał kopertę.

– Dziękuję, panie Luigi.

– Miłego dnia doktorze.

– Wzajemnie.

Andrzej pobiegł na obchód, żeby nie dać profesorowi pretekstu do napisania krytycznych uwag w raporcie, który zostanie sporządzony na zakończenie jego pobytu w Instytucie. W końcu przyjechał tu nie po to, żeby zajmować się polityką międzynarodową, tylko leczeniem, a w tej sprawie robił znaczące postępy. Wbiegł do sali na czas i dołączył do codziennego obchodu. Profesor jak zwykle zatrzymywał się przy łóżkach chorych, sprawdzał dokumentację, zadawał rutynowe pytania. Nawet nie spojrzał na Andrzeja, który brak jego uwagi przyjął z wyraźną ulgą. W godzinę po skończonym obchodzie siedział w laboratorium nad papierami. W przerwie otworzył list od Grażyny. Ze środka wyfrunęła recenzja koncertu z piątego marca, pióra redaktora Kondratowicza. Nie ulegało wątpliwości, że odniosła sukces, niepotrzebnie się martwiła, że partia oboju w Trio sprawiała egzotyczne wrażenie. Koniecznie musi jej napisać, że egzotyzmu nie bał się Szymanowski, komponując Pieśni Muezina i inne rzeczy, nie obawiał się Debussy, bo czyż temat fletni z Popołudnia Fauna nie był egzotyczny? Ravel też się nie bał! Ale każdy kompozytor inaczej podchodził do swoich utworów. To musiało być coś zupełnie niezwykłego, usłyszeć po raz pierwszy własny utwór wykonany przez orkiestrę. Andrzej odwrócił kartkę listu i przeczytał nowiny o wykonaniu jej utworów w Rydze. „Transmisja już jutro” – pomyślał Andrzej, zerkając na kalendarz. Znowu niczego nie usłyszy; radio, nawet jeśli nie będzie okupowane przez włoskich lekarzy, nie miało wystarczającego zasiągu. Andrzej odsunął na bok dokumenty i wyjął z szuflady nową kartkę:

Moja Najdroższa!

Cieszę się strasznie z Twoich sukcesów muzycznych, ale i gniewam się okropnie! To Ty nie raczysz przedtem ani słowa napisać o tym, że wysyłasz nuty, że masz takie perspektywy, ani słowa, ani słóweczka? Czy to ładnie? Kto komu wymawia? Porachujemy się po powrocie, a tymczasem popraw się Grażynko, na przyszłość, bo jesteś naprawdę troszeczkę niedobra!

Andrzej przerwał i uświadomił sobie, że kiedy jego list dotrze do Warszawy, dawno już będzie po koncercie, więc nie było sensu karcić jej za brak informacji, spyta o samo wykonanie:

Jak to czytasz, to jest już po wszystkim! Czy słyszałaś przynajmniej wszystko dobrze? Jakie to musiało być dla Ciebie wielkie wrażenie! To jak Mamusia, która nie zna swoich dzieci, a właściwie zna dobrze, ale nigdy nie widziała! Co za przedziwna historia! Napisz mi Kochana koniecznie zaraz, jak wszystko poszło. Tylko dokładnie i dużo! Jutro Moja Najdroższa będę o 21.15 leżał w ciemnym pokoju i myślał o Tobie. Okropnie mi to łatwo przyjdzie, bo i tak ciągle jestem z Tobą, od rana do wieczora!

Andrzej zamyślił się i przypomniał sobie o sprawie urlopu, o który walczyła Grażyna w Radio. Na korytarzu słychać było szybkie kroki pielęgniarki, która roznosiła chorym termometry.

Masz Ty za swoje, Kochanie z tym Radiem! Ładnie spokojna praca muzyczna, do której tak wzdychał Bogdan! Właściwie to ja dobrze rozumiem, że można by tam zająć stanowisko zupełnie pasywne, ale muszę Ci się przyznać, że się strasznie cieszę, że tego nie robisz, że się przeciwstawiasz, że masz tyle charakteru, Moja Kochana, Moja Najdroższa! Piszę tak, jakbym zapomniał o Twoich biednych nerwach i cieszył się ze zmartwień, ale wiesz przecież Grażynko, że tak nie jest. Jak się trzeba cieszyć, to się trzeba i trochę martwić!

Tęsknię ogromnie i coraz więcej i więcej. Przyciskam się do Ciebie z całych sił i całuję czule, Twój Duduś.

Andrzej wsunął kartkę do koperty, a potem zajął się badaniami. Dopiero wieczorem, kiedy zamknął pracownię, wymknął się z Instytutu przed kolacją i pobiegł na pocztę.

Osiemnastego marca Grażyna obudziła się w świetnym humorze. Kiedy weszła do kuchni, Wanda kończyła szykować śniadanie.

– Czytałaś „Antenę”?

– Co za niespodzianka, zupełnie się tego nie spodziewałam!

– Teraz trzeba będzie znaleźć jakieś radio, które złapie Rygę – uśmiechnęła się Wanda, usiadła przy stole i otworzyła wczorajszą gazetę.

– Czego szukasz?

– Ogłoszeń o małych mieszkaniach. Skoro się wyprowadzisz, będzie nam trudno zapłacić czynsz.

– Ale przeprowadzka byłaby strasznie kosztowna, trzeba by płacić odstępne, odmalować ściany, zapłacić za przewóz mebli. Może zostaniecie tutaj? Ja zacznę się rozglądać za nowym mieszkaniem, wtedy zaoszczędzimy jedno odstępne.

– Sama nie wiem. – Wanda złożyła gazetę w geście rezygnacji i wstała.

– Niedługo przyjedzie mama Andrzeja – powiedziała Grażyna, żeby zmienić temat.

– Pomogę ci, przecież masz mnóstwo pracy, a w dodatku recital w Radio.

Wanda zawijała bułki w papier, szykując drugie śniadanie dla siebie i siostry. Kiedy myślała o tym, że w przyszłym roku zostanie w mieszkaniu sama z matką, czuła niepokój. Była przywiązana do Grażyny, czasami przed zaśnięciem wspominała ich wspólne wakacje, spacery po lasach, odwiedziny w majątkach krewnych matki, gdzie Grażyna uczyła ją jazdy konnej. Bez Grażynki nigdy nie zdałaby w szkole matematyki, jej siostra miała taki ścisły umysł.

– Nie martw się Wandziu, wszystko się ułoży, przecież zostanę w Warszawie! – powiedziała Grażyna, jakby czytała w jej myślach.

– Wiem – szepnęła Wanda. Podeszła do szafy i wyjęła marynarkę pasującą kolorem do niebieskiej spódnicy.

– Jak udał się koncert z Ojstrachem? – spytała, żeby zmienić trudny temat.

– Znakomicie, Fitelberg był z nas zadowolony, a Czajkowski podobał się widowni, bo koncert jest piękny. – Grażyna także założyła marynarkę i stanęła przed lustrem. Zobaczyła szczupłą, młodą kobietę, która wyglądała o pięć lat młodziej, niż wskazywała metryka. Tylko ta okrągłość policzków ją irytowała.

– Wiesz, czytam teraz Zdobywców Malraux. Uważam, że tłumaczenie Ważyka jest wcale niezłe, a przypominam sobie, że miał niedobre recenzje.

– Też chętnie przeczytam.

Wanda wzięła torebkę i schowała kanapkę, drugą podała siostrze.

– Piękna pogoda, wreszcie wiosna!

Wyszły na ulicę, a kiedy się znalazły na placu Trzech Krzyży, zatrzymały się przed różową magnolią, która właśnie zaczynała kwitnąć. Patrzyły na mięsiste kwiaty przypominające niedbale zawiązane kokardy.

– Chyba wieczorem wstąpię do „Domu radia”, chcę mieć pewność, że dobrze usłyszę Rygę.

– Ja poproszę kuzyna, żeby przyniósł do domu Philipsa – obiecała Wanda i pożegnały się na cały dzień.

Kiedy Grażyna biegła do Radia, pomyślała, że całkiem niepotrzebnie pisała Andrzejowi złe rzeczy o pracy w Radiu. Owszem, miała sporo roboty, ale do wszystkiego się przyzwyczaiła. Czasami było całkiem wesoło, koledzy wygłupiali się w niemożliwy sposób i jakoś szło. Właściwie w Radiu była najweselsza. Ostatecznie nie mogła żyć mrzonkami, każdy człowiek miał posadę, więc wszystko było w porządku. Gdyby przypadkiem zaczęło jej się lepiej powodzić, za rok, może dwa, gdyby zarabiała tyle co teraz w Radiu, wtedy rzuciłaby pracę. Największym minusem obecnej sytuacji było to, że z powodu wieczornych koncertów nie będzie widywała się z Andrzejem wieczorami, no ale jakoś się przecież ułoży. On jako lekarz będzie zajęty w różnych porach, wspólnie ustalą plan.

Grażyna weszła do Radia i na resztę dnia zupełnie zapomniała o trudnościach, zajęła się muzyką. Po ostatnich awanturach wszyscy ucichli i spokornieli, nadmiar energii zniknął.

A wieczorem Grażyna otworzyła drzwi eleganckiego salonu z radiami i podeszła do sprzedawcy.

– Chciałabym posłuchać najlepszego radia, jakie w tej chwili jest dostępne w państwa sklepie – powiedziała, naśladując ton żony ministra, z którą kiedyś rozmawiała na koncercie. Nie znosiła sztuczności ani pogardliwego traktowania ludzi, dlatego nie przepadała za koncertami, na których można było spotkać elity –„jelity”, jak złośliwie mawiała w podobnych sytuacjach.

– Zapraszam do najnowszego modelu odbiornika czterolampowego – sprzedawca wskazał duży aparat z ogromnymi szylkretowymi gałkami.

– Chciałam posłuchać koncertu teraz nadawanego z Rygi – spojrzała na zegarek i puknęła palcem w cyferblat.

Sprzedawca pokręcił gałką, coś zacharczało, radio wydało dziwne dźwięki i nagle Grażyna zrozumiała, że słyszy rytm kotłów swojego utworu, ale nic poza tym.

– Nie może pan lepiej nastawić?

– Obawiam się, że nie, Ryga leży za daleko.

– Coś podobnego!

– Robię, co mogę, ale do tego potrzebne byłoby radio co najmniej na pięć lamp.

Grażyna poczuła rozczarowanie. Odwróciła się na pięcie i bez słowa wybiegła z salonu. Kiedy znalazła się w domu, mamusia, Wanda i kuzyn Czesław zajadali się domowym ciastem. Radio Philipsa, które stało na stole, nadal grało aksamitnym dźwiękiem.

– Wspaniałe utwory, Grażynko – pochwaliła Wanda, a kuzyn, z którym w dzieciństwie razem jeździli konno, z uznaniem pokiwał głową.

– Jak to, więc słyszeliście?

– Słabo, ale jednak.

– A ja niczego nie słyszałam, tylko kilka uderzeń w kocioł. Poza tym absolutnie nic!

– To prawdziwy pech, kochanie – westchnęła mamusia, kończąc herbatę. – Jestem z ciebie bardzo dumna, córeczko.

Tego wieczoru Grażyna zgasiła światło dopiero wtedy, gdy jej panie usnęły. Długo leżała w ciemności. Muzyka, którą napisała, brzmiała w myślach. – Co za pech – westchnęła, zasypiając. We śnie zaczęła śmiać się sama z siebie.

Wieczorem 18 marca 1936 roku Andrzej z kolegą z Łotwy bezskutecznie próbowali w radiu złapać Rygę. Słyszeli Wiedeń, który właśnie nadawał symfonię Schumanna, oprócz tego Stuttgart i Florencję, ale Ryga uparcie milczała.

– Nic z tego nie będzie.

Andrzej z potępieniem patrzył na odbiornik.

– Mediuš w Rydze jest znanym dyrygentem, jeśli wykonuje utwory pańskiej narzeczonej, to znaczy, że kompozycje są znakomite.

– Też tak uważam.

Przez chwilę bez przekonania kręcili gałką, aż z odbiornika popłynęła muzyka Strawińskiego.

– To, zdaje się, koncert na dwa fortepiany.

– Wspaniały, uwielbiam ten utwór, powinni nadać też Króla Edypa.

– Gdyby pana narzeczona potrzebowała gazet z recenzjami, chętnie poproszę znajomych, żeby przysłali – powiedział Łotysz, ukłonił się i wyszedł z pokoju sekretarki, gdzie znaleźli się dzięki uprzejmości Luigiego, który otworzył drzwi zapasowym kluczem. Andrzej przez chwilę słuchał Strawińskiego, a kiedy poczuł zmęczenie, wrócił do pokoju. Dzisiaj od samego rana chodził z José po Via Appia. Przez chwilę czuł się niczym Święty Piotr, który spotkał Chrystusa. – Quo vadis, domine? – powiedział do siebie i zerknął do bedekera. Poza nimi na drodze nie było nikogo.

– W przewodniku piszą, że jest to „najpiękniejsza droga na świecie” – powiedział, ale José milczał, więc ruszył dalej.

Rzeczywiście, nie można było trafić na lepszą porę roku, nie było ani gorąco, ani chłodno, wiał leciutki wiaterek. Wyszli z Instytutu, o wschodzie słońca. Andrzej spojrzał na pinie i poczuł żal, że nie ma przy nim Grażyny. To nie fair! Czy kiedyś razem wyjadą do Rzymu?

– W czerwcu i w lipcu podobno są takie upały, że można oszaleć – powiedział nagle José i świat wrócił do równowagi.

– Ja wtedy będę w Szwajcarii – zaśmiał się Andrzej i zrozumiał, że czas rozłąki kiedyś się skończy, że wróci do Warszawy, zamieszka razem z Grażynką, a potem już nigdy jej nie zostawi. Chyba że nastąpi koniec świata!

Przyśpieszył kroku, w takim tempie dawniej chodził po bezdrożach Brazylii. Marsz oczyszczał myśli, odrywał od drobiazgów, które zalegały w świadomości niczym stos kamieni.

W drodze powrotnej zjedli obiad w restauracji na tyłach Piazza Navona, a potem nastał wieczór, pora szukania radiowych fal.

Przed snem Andrzej przeczytał list od matki, która przysłała wyniki badań krwi. Rozważał, czy zwiększona liczba eozynochłonnych ciałek we krwi była spowodowana leczeniem wątroby, czy istniała inna przyczyna, a jeśli tak, to jaka? Z analiz krwi wynikało, że prawdopodobnie głównym winowajcą było serce, nie anemia czy kłopoty z nerkami. Za kilka dni matka i Grażyna spotkają się w Warszawie – ta myśl ukołysała go do snu. Niebawem głośne chrapanie wypłynęło na dziedziniec Instytutu.

Dopiero dwudziestego czwartego marca Grażyna znalazła wolną chwilę, żeby napisać list do Andrzeja, wcześniej miała mnóstwo pracy. W czwartek przyjechała Zofia – matka Andrzeja. Niestety nie wyszła po nią na stację ani nie odwiedziła na Kopernika, bo była zajęta w Radiu. Wieczorem, na wyraźną prośbę Marii, zatelefonowała do mieszkania Andrzeja, żeby się przywitać. Wtedy też obiecała, że przyjdzie w piątek rano.

– Chcesz, żebym z tobą poszła? – spytała Wanda, kiedy wybiegły z domu bez śniadania, żeby zyskać kilka minut przed pracą.

– Nie, Wan. Wpadnę tylko na chwilę i zapytam o badania.

– A pamiętasz, że w niedzielę na koncercie u Szymanowskiej śpiewają Janka i Halszka.

– A ty?

– Jeszcze za wcześnie na publiczne występy – oświadczyła Wanda, pocałowała siostrę w policzek i pobiegła do biura.

Grażyna zapukała do drzwi mieszkania przy Kopernika i czekała, aż ktoś otworzy. Pojawił się Bogdan ubrany w elegancki garnitur, jakby z samego rana szedł na koncert lub do teatru.

– Jest mamusia?

Kiwnął głową i wprowadził ją do salonu tak oficjalnie, jakby znalazła się w mieszkaniu Andrzeja po raz pierwszy. Starsza pani siedziała na kanapie i piła herbatę z ulubionej filiżanki syna ozdobionej drobnymi, niebieskimi kwiatkami. Była ubrana w bordową sukienkę z długimi rękawami, udrapowane fałdy osłaniały pulchne ciało niczym teatralna kurtyna. Grażyna pomyślała, że o chorobie świadczyły tylko bladość twarzy oraz sińce pod oczami.

– Dzień dobry, mamusiu.

– Witaj, moja droga.

Grażyna poczuła miękkość jej ramion, zapach kwiatowego mydła i szorstki materiał sukni. Usiadła na kanapie obok Zofii, a Bogdan postawił na stole herbatę.

– Przypominam, że po południu mamy próbę Kwartetu – powiedział słabym głosem, ukłonił się i wyszedł z mieszkania.

– Nie zwracajcie na mnie uwagi, będę siedziała jak trusia. Grażynko, moje dziecko, jesteś strasznie chudziutka, żadna kobieta nie powinna tak ciężko pracować, zabijać się za parę groszy. Po ślubie z Andrzejem zamieszkacie razem i nie pozwolimy ci się męczyć. Będziesz wychowywała moje wnuczęta!

– Ale mamusiu, ja lubię pracować.

– Żadna kobieta nie może tyle pracować, zwłaszcza po ślubie, szczególnie, kiedy spodziewa się dzieci.

– Nie planujemy od razu dzieci.

– Dlaczego nie? Andrzej uwielbia dzieci, a wychowanie ich to najtrudniejsza z możliwych prac, coś o tym wiem, bo wychowałam troje!

– Najpierw chcemy trochę popracować, urządzić się, może później…

– Po co zwlekać? Ani twoja matka, ani ja nie czekałyśmy nie wiadomo jak długo, czas biegnie, moja droga, nie można go marnować na jakieś głupstwa.

– Muzyka to nie głupstwa, mamo.

– Oczywiście, że tak, to tylko rozrywka. Mój syn długo uczył się muzyki, ale w końcu wybrał konkretny zawód. Lekarz cieszy się powszechnym szacunkiem, wiem doskonale, gdyż mój mąż jest znanym lekarzem w Lublinie.

– Kiedy mamusia idzie na badania? – spytała Grażyna, starając się zmienić temat.

– Jutro wieczorem przyjedzie Miecio, pójdę z nim.

– Wspaniale, bo ja mam strasznie dużo pracy.

– Nie przejmuj się mną, moja droga. – Zofia uśmiechnęła się do niej, a Grażyna spojrzała na zegarek i wstała.

– Muszę biec do Radia – powiedziała, wychodząc z pokoju.

Na Kopernika wróciła po południu, na próbę Kwartetu. Kiedy wpadła do mieszkania, wszyscy już siedzieli przy pulpitach, nakarmieni przez mamę domowym ciastem, napojeni ciepłą herbatą. Na znak Grażyny ruszyli z Kwartetem C-dur Mozarta. Głowa mamy chwiała się nad czytaną książką, a przy drugim powtórzeniu zupełnie opadła na piersi. Usta nadymały się i cicho syczały, wypuszczając strużkę powietrza. Kiedy skończyli i nastała cisza, starsza pani obudziła się.

– Pięknie gracie, kochani, cudownie.

– Dziękujemy, dla takiej publiczności warto pracować – oświadczyli chórem panowie, spakowali instrumenty i wyszli razem z Grażyną, która musiała wrócić na koncert do Radia.

W sobotę miała zajęty cały dzień, więc wpadła na Kopernika tylko na chwilę. Niedziela też była podła: rano odbywała się próba w Radiu, po południu próba z Rosenbaumem[54] przed koncertem w magistracie, później miała koncert na dalekiej Pradze. Jakby tego było mało, o osiemnastej odbywał się koncert uczennic Szymanowskiej, na którym musiała być razem z Wandą, gdyż występowały Janka i Halszka. Janka śpiewała wspaniale, naprawdę miała wielki talent. Halszka, chociaż umiała więcej od siostry, trochę zwalniała tempo. „A przecież było dowiedzione przez ludzi mądrych, że wykonawca, który zwalnia z tremy, jest mniej zdolny od wykonawcy, który ma tendencję do przyśpieszania” – myślała Grażyna. Obydwie miały wielkie powodzenie. Grażyna zerknęła na Kiejstuta, któremu musiało być bardzo przyjemnie, kiedy sala szalała z zachwytu. Halszka kilka razy wychodziła na estradę, żeby się kłaniać.

Niestety ani ona, ani Wanda nie zostały do końca koncertu, bo były zaproszone przez Zofię na Kopernika. Kiedy zziajane wpadły do mieszkania, spotkały Miecia z Bogdanem, którzy niczym para trubadurów zabawiali mamę anegdotami. Po powrocie do domu Grażyna musiała przyznać, że było bardzo miło.

W poniedziałek rano mamusia poszła w końcu na elektrokardiogram, ale Grażyna znowu pracowała w Radiu. Po południu odbywała się próba z Ursteinem[55], a o 17.20 rozpoczynał się recital w magistracie. Kiedy chodziła za kulisami, starając się opanować tremę, i co jakiś czas wyglądała na widownię przez szparę w ciężkiej, zielonej kurtynie pachnącej kurzem, uprzytomniła sobie, że zabraknie im czasu na clou programu – na Recitativo i Scherzo Kreislera. Pianista po raz kolejny obliczył czas trwania poszczególnych utworów.

– Może zrezygnujesz z Beethovena?

– Masz rację, spytam inspektora z wydziału muzycznego. Widziałeś go?

– Jest w pokoiku.

Grażyna kątem oka dostrzegła wchodzącą na widownię matkę Andrzeja, swoją mamusię, Wandę i całą resztę rodziny. Odwróciła się, pobiegła do pokoiku dla artystów. Inspektor, gruby mężczyzna po czterdziestce, wysłuchał jej i poczerwieniał na twarzy.

– Jak to, teraz chce pani zmienić cały program? Zamierza pani wyrzucić chór derwiszów Beethovena? Podam panią do raportu, napiszę, że zmienia sobie pani program według własnego widzimisię, że nie liczy się pani z przepisami Wydziału Muzycznego! A wtedy więcej nie otrzyma pani zgody na koncerty! Żadnych koncertów więcej!

Grażyna nie miała siły na kłótnie, wybiegła z pokoiku i skupiła się na muzyce. Kiedy usłyszała oklaski, Ludwik wypchnął ją na estradę. Ukłoniła się po męsku i zaczęła grać. W Wariacjach i Pieśni Litewskiej pianista lekko się spóźnił z wejściem, ale całość koncertu wyszła dobrze, o czym świadczyły gromkie brawa.

Do domu wrócili taksówką. Obydwie mamy zasiadły za stołem i zabrały się do oglądania zdjęć przysłanych przez Andrzeja.

– Szkoda, że na tle ruin uśmiecha się, a na schodach Instytutu jest taki poważny – westchnęła Zofia.

– Nic nie szkodzi, możemy przeciąć fotki na pół i zrobić fotomontaż – zaproponowała Wanda, a Miecio znalazł nożyczki.

– Oszaleliście? To moje fotografie! – zaprotestowała Grażyna i po raz pierwszy od tygodnia usiadła na kanapie tylko po to, żeby odpocząć. Ogarnęła ją senność, coś w rodzaju snu na jawie. Rodzina przekomarzała się i droczyła, matki częstowały się ciastami, Kiejstut grał na fortepianie, Halszka nuciła, a Wanda żartowała z Mieciem. I kiedy wreszcie poczuła spokój, nagle przypomniała sobie, że dziś gra na wieczornym koncercie.

– Muszę biec do Radia, dziś gram z Fitelbergiem!

– Jeszcze jeden koncert? Po własnym recitalu? – zdziwiła się Zofia, ale reszta rodziny nie zwróciła na nią uwagi.

Kiedy Grażyna zamykała za sobą drzwi, usłyszała zdanie wypowiadane autorytarnym tonem przez pulchną starszą damę:

– Ależ droga Mario, twoja córka zapracuje się kiedyś na śmierć!

Potem zbiegła ze schodów.

List do Andrzeja napisała następnego dnia, we wtorek wieczorem:

Dziś rano, 24 marca, byłam u Twojej Mamusi, gdyż byłam wolna, a później wpadłam na stację dowiedzieć się o wyniki badania. Mamusia sama Ci napisze o wyniku! Wyjechali razem z Mieciem. Miecio okazuje się przy bliższym poznaniu jest byczy chłop. Mamusia nie wygląda dobrze, choć cały czas była w dobrym usposobieniu. Twoja Matka jest naprawdę wspaniałą kobietą. To rzadko, żeby starsza osoba była taka postępowa, bez przesądów i wyrozumiała.

Grażyna przerwała pisanie, podeszła do fortepianu i zagrała kilka akordów. Potem jej umysł podążył tropem muzyki. Szybko dopisała pozdrowienia, schowała list do koperty, wzięła do ręki ołówek i cicho podśpiewując pod nosem, zaczęła komponować.

54 Ignacy Rosenbaum (1884–1942), polski pianista, akompaniator, pedagog.

55 Ludwik Urstein (1871–1939), polski pianista, akompaniator, profesor Instytutu Muzycznego w Warszawie.

Dla Andrzeja koniec marca był bardzo pracowity. Kończył jedną serię badań, przygotowywał kolejną, a wszystko robił w dużym napięciu, bo cała jego uwaga ogniskowała się na Warszawie. Codziennie na portierni pytał o listy, które nie nadchodziły, z wyjątkiem prenumeraty naukowych czasopism czy zwięzłej kartki od Bogdana, wysłanej przed wizytą jego matki.

Kiedy wieczorem Andrzej jadł kolację pogrążony w najczarniejszych myślach, przy stoliku siedli Feliks i José.

– Coś taki markotny? Zaraz święta, pierwszego kwietnia Instytut na miesiąc zamknie podwoje. Planujemy wyskoczyć na Sycylię, masz ochotę do nas dołączyć?

– Na Sycylię? Nie, dziękuję, jestem zajęty.

– Nie daj się prosić. A może do Neapolu?

– Co będziesz robił sam w pustym budynku? Zostają najciężej chorzy i pielęgniarki, może jeden czy dwóch lekarzy dyżurnych, ale na pewno nie my!

– Mógłbym pojechać do Neapolu, ale nie mam za dużo forsy. Coś złego dzieje się z moją fundacją, czytałem dziwne artykuły, obawiam się, że staną się niewypłacalni, a wtedy będzie ze mną źle.

– Hindus był w Neapolu i twierdził, że tam pustki, można mieszkać bardzo tanio, a hotele na Capri strasznie obniżyły ceny, bo nie przyjeżdżają Anglicy ani żadni cudzoziemcy, chyba tylko Niemcy, chociaż ich także niewielu.

– Dziwisz się? Mussolini miał niedawno mowę, zapowiedział wojnę, nie wie tylko z kim i kiedy, o co i po co!

– Pocieszam się, że jak dużo mówi, to nic nie zrobi. Ale pisał do mnie znajomy z Gdańska, że Polacy tamtejsi oczekują, że Hitler zajmie Gdańsk, ale to chyba bujda, nie odważy się.

– Na razie nic się nie dzieje, więc jedźmy, panowie, póki czas.

– Zgoda, do Neapolu – oświadczył Andrzej.

– Zajrzymy do Pompei?

– Dobra myśl – podchwycił Feliks.

– Więc załatwione! – ucieszył się José i rozeszli się do swoich zajęć.

Przez kilka kolejnych dni Andrzej wypatrywał listów, a Luigi codziennie wieczorem w bezradnym geście rozkładał ramiona. Wreszcie dwudziestego ósmego marca przyszedł list od Grażyny napisany cztery dni wcześniej, po wyjeździe jego matki, w którym dokładnie opisała jej pobyt.

„Biedna Grażynka” – pomyślał, czytając jej relację. Sam prowadził w Instytucie ustabilizowane i spokojne życie, a ona uganiała się z jednego koncertu na drugi, z próby na próbę, z Radia na Kopernika!

Wieczorem poszedł na pocztę i wysłał kartkę, która miała pojechać do Polski ostatnim pociągiem o dwudziestej trzeciej, jak zapewniała go urzędniczka.

Tej nocy Andrzej nie mógł spać, a z samego rana Luigi obudził go pukaniem do drzwi.

– Przyszedł list, panie doktorze – powiedział, wręczając mu szarą kopertę zaadresowaną ręką profesora. Andrzej rozerwał papier i czytał łapczywie.

– Dobre wiadomości?

– Znakomite, panie Luigi, dostałem pierwsze miejsce i nagrodę na konkursie w Warszawie!

– Gratulacje! – Luigi dyskretnie wyszedł.

Andrzej podszedł do okna i patrzył na dziedziniec Instytutu, w koronach pinii skrzeczała para zielonych papug. Poczuł radość, prawie tak silną jak podczas zjazdu z ośnieżonego Raxa. Musiał szybko napisać do Grażyny:

Rzym, 29 marzec, 1936 r.

Moja Najdroższa! Wiwat!

Miałaś rację! Ty zawsze masz rację! Dostałem pierwsze miejsce i nagrodę za moje gryzmołki! Dzisiaj przed chwilą przyszedł list od mojego profesora, w którym mi o tym pisze. Nie wiem, czy Ty wiesz, że były ogłoszone dwa konkursy: jeden na pracę naukową dla lekarzy i drugi na pracę popularyzatorską o gruźlicy dla publiczności. Ja stawałem do pierwszego, mój temat był „Badania morfologiczne krwi w gruźlicy”. Tematy były dowolne. Nie wiem kto stawał poza mną (zakwalifikowano do ostatniej oceny 3 prace). […] Konkursy były ogólnopolskie, […]. Drugi wzięły dwie kobiety za wspólną pracę.

Zupełnie szczerze Ci mówię, że minimalnie spodziewałem się takiego wyniku. W gruźlicy jestem homo novus, zaledwie od lata zacząłem tam wsiąkać. Jestem więc o wiele bardziej zielony od wielu bubków. No, ale się udało! Mój profesor jest bardzo zadowolony, ja też, chyba Ty też! Jak widzisz w jednym punkcie zgadzamy się świetnie: państwo B. biorą pierwsze nagrody, jak chleb z masłem! Forsa też się przyda (500 zł.). Będziemy szaleć w sierpniu!

Myślę i tęsknię za Tobą ciągle! Całuję Cię Najdroższa najgoręcej i najmocniej.

Twój Duduś.

Kiedy w poniedziałek rano Grażyna weszła do budynku Radia, jakiś nowy portier zatrzymał ją władczym gestem.

– Pani w jakiej sprawie?

– Jak to? Gram w orkiestrze. – Obrzuciła nowego pracownika chłodnym spojrzeniem.

– Od dziś trzeba podpisywać listę obecności.

– Co takiego? Z czyjego polecenia?

– Samego dyrektora.

Mężczyzna podsunął jej pod nos wydruk i podał pióro. W pośpiechu znalazła swoje nazwisko.

– Dotyczy to każdej próby, koncertu czy audycji – dodał ostrym tonem.

– Więc ci, którzy nie chodzą na próby, a tylko na koncerty, dostaną po nosie! – zaśmiał się flecista, który ustawił się za nią w kolejce do listy.

– Ja zawsze chodzę – rzuciła przez ramię, biegnąc po schodach na górę, do sali prób. Dyrygent, rozparty na krześle, kreślił batutą w powietrzu esy-floresy niczym magik. Grażyna usiadła na swoim miejscu, wyjęła skrzypce i zaczęła stroić. Kiedy wszyscy byli gotowi, Fitelberg wstał z krzesła, odłożył kapelusz i wskoczył na podium. Kiedy podniósł ramiona, nastała cisza, a z niej wyłoniła się muzyka. Grażyna poczuła ulgę; po dniach zwielokrotnionego wysiłku, biegania z miejsca w miejsce, po rozmowach z Zofią na temat życia, jakie powinna prowadzić, a nie prowadziła, chociaż starała się dorównać innym kobietom w domowych obowiązkach, zajęła się muzyką, która wypełniała wszystkie jej myśli, każdą komórkę ciała, najmniejszy włosek, wszystko inne stopniało niczym płatek śniegu leżący na ciepłej dłoni. „A może jednak pojechać do Paryża?” – pomyślała. Próba dobiegła końca.

– Na dziś dziękuję – powiedział dyrygent.

Grażyna schowała nuty, instrument, pożegnała się i zamierzała pobiec na próbę Kwartetu, kiedy niespodziewanie podszedł do niej kolega.

– Grażyna, uprzedzam cię, że idę jutro do Rudnickiego i postaram się, żeby ciebie wyrzucił z poniedziałku, a mnie przywrócił koncert!

– Z jakiego poniedziałku? O czym ty mówisz? – Patrzyła zdumiona na skrzywioną od złości twarz.

– Nie udawaj niewiniątka, dostałaś mój termin koncertu.

– Nie miałam o tym pojęcia, terminy wyznacza Radio, nie my.

– Czyżby?

Grażyna zbladła jak prześcieradło, stłumiła falę złości, a potem cicho wycedziła:

– Dobrze, postaraj się, żeby mnie wyrzucono z poniedziałku, rób, co ci się podoba. – Odwróciła się i lekkim truchtem zbiegła ze schodów.

Kilka dni później opowiadała o tym zdarzeniu w domu, Wanda słuchała w skupieniu.

– I co zrobił?

– Następnego dnia poszedł do dyrektora, ale nie mogli niczego zmienić, bo już wydrukowali w „Antenie”, sama zobacz.

Wanda przekartkowała program radiowy i uśmiechnęła się dla potwierdzenia jej słów.

– Zresztą to nie moja wina, jako muzycy nie mamy wpływu na to, komu wyznaczą koncert, Radio może robić przesunięcia, jak chce. To mogło zdarzyć się na moją niekorzyść.

– Jednak tym razem miałaś szczęście, Grażynko.

– Za dużo pracujesz, córeczko, kto to widział stale biegać z koncertu na koncert, rozumiem jeden występ w ciągu dnia, ale kilka? – Mamusia patrzyła na córki surowo, ale jej ostrość była pozorna. Niepokoiła się o Grażynę, zwłaszcza po rozmowie z Zofią, której postawa życiowa była wręcz odwrotna: umiała dbać o dobre samopoczucie, mało pracowała, nie denerwowała się z byle powodu. Oczywiście mogła sobie na to pozwolić, podczas gdy ich rodzinę teraz głównie utrzymywała Grażynka. Na szczęście była silna duchem, jak jej ojciec. Myśl Marii popłynęła w kierunku Litwy, uśmiechnęła się na wspomnienie uporu Vincasa, który wszystkie nowo narodzone dzieci rejestrował na terenie Litwy. Z biegiem lat sprawy strasznie się pogmatwały, co nie zmieniało jednak faktu, że wszystkie dzieci Marii przyszły na świat w Łodzi.

– Podobno Bogdan chce odkupić mieszkanie Andrzeja. Czy to znaczy, że mamusia postanowiła zostać tu, na Mokotowskiej? – spytała nagle Grażyna.

– Tak, przyzwyczaiłam się, chociaż codziennie muszę wspinać się po schodach na trzecie piętro, jednak ta okolica jest bezpieczna i do ogrodów niedaleko.

– Niedługo zacznę szukać mieszkania, przed sierpniem muszę coś znaleźć.

– Więc Andrzej wróci wcześniej? Zofia była przekonana, że dopiero w październiku, mówiła, że planuje wykorzystać stypendium do końca, bo chodzi o jego przyszłą posadę.

– Do października? Przecież obiecał…

Grażyna poczuła strach. Wyobraziła sobie, że rozłąka mogłaby trwać aż do zimy. Straciłaby nie tylko czas, kiedy kwitły po kolei drzewa magnolii, krzewy bzów, kasztany, jaśminy, róże, lipy, których słodki aromat pamiętała z wakacji na Litwie, ale również lato i całą jesień! Zrozpaczona spojrzała na Wandę. Siostra spróbowała się uśmiechać.

– Przecież wszystko się jakoś ułoży, siostrzyczko.

– Tak myślisz?

– Och, zapomniałabym, wyjęłam ze skrzynki list od Andrzeja. – Wanda zaczęła szperać w torebce. Podała Grażynie kopertę, a sama wycofała się do pokoju, z którego po chwili dobiegło klekotanie maszyny do pisania.

Grażyna rozerwała kopertę i zawołała:

– Andrzej wygrał swój konkurs medyczny!

Przez chwilę nasłuchiwała reakcji siostry, ale terkot klawiszy zagłuszył jej słowa. Pochyliła się nad tekstem, w liście Andrzeja znalazła wzmiankę o planowanej podróży do Neapolu:

Chcę za wszelką cenę skończyć wszystko w Rzymie na 1 maja i zaraz jechać do Szwajcarii (Davos). Tam, poza zwiedzaniem sanatoriów interesuje mnie jedynie oddział Maurera, specjalisty od przepalania zrostów płucnych. Klinika nasza kupiła aparat jego właśnie konstrukcji i wobec tego muszę tam trochę posiedzieć, jednak nie dłużej niż dwa tygodnie. Ze Szwajcarii są dwie możliwości: albo do Paryża, albo do Berlina lub Hamburga. Zależy to od wyniku korespondencji, którą muszę już zacząć pisać. Najważniejsze gdzie będzie lepiej pracować w czerwcu i lipcu, kiedy dużo ludzi wyjeżdża; czy w Paryżu, czy w Niemczech. Po otrzymaniu odpowiedzi ustalę zaraz marszrutę. Anglia zostałaby na deser i tylko na bardzo krótko, jeden tydzień, ewentualnie pojechałbym z Francji do Anglii, a potem do Niemiec. Moje tutejsze prace przedstawiają się w ten sposób, że jedna z nich, mianowicie badania szpiku kostnego w gruźlicy mogę wykończyć nawet w Polsce, bo cały materiał jest w preparatach mikroskopijnych, które mogę zabrać ze sobą. Druga anatomopatologiczna musi być skończona tutaj (sekcja zwłok, fotografia preparatów itd.) […]. Trzecia z mechaniki oddechowej jest na ukończeniu i z nią się załatwię. Wreszcie zabiorę z tego materiały do drugiej jeszcze pracy, którą będę mógł wykończyć w domu (w naszym domu! Hurra!).

Grażyna odłożyła list. Niespodziewanie dla siebie zamiast ulgi poczuła irytację. Więc on spokojnie pracował, a ona nie miała czasu, żeby komponować?! Pomyślała o Paryżu, miejscu stworzonym do pisania muzyki, gdzie od rana do nocy byłaby sama, wolna od obowiązków, kłótni z ludźmi o każdy grosz i walki o przetrwanie. Chciałaby uciec w świat muzyki i nie martwić się o pieniądze. Paryż wydawał się rajem, miejscem uświęconym pracą, gdzie była swobodna i niezależna. A jeśli małżeństwo ograniczy jej wolność? Może rodzina okaże się zbyt wielkim obciążeniem? Czy artysta może żyć w niewoli, w ograniczeniach?

Grażyna bez zastanowienia siadła przed kartką i odpisała na list. Wspomniała o Paryżu, o swoich wątpliwościach, o strachu. Kiedy skończyła, wsunęła go do koperty i pobiegła na pocztę.

Andrzej dostał list kilka dni przed planowaną podróżą do Neapolu. Przeczytał uważnie i usiadł na tapczanie, żeby opanować lekkie drżenie nóg. W zasadzie za każdym razem, kiedy otwierał kopertę, nie wiedział, czego się spodziewać. Grażyna pisała pod wpływem emocji, które rozwiewały się szybko jak dym. Rozumiał to, ale czytając jej list, czuł strach. Może pisząc o wyjeździe do Paryża, chciała uciec od niego? Dlaczego nie mogliby wyjechać razem?

Andrzej nerwowym gestem potarł dłonią krótki zarost. Świat za oknem wydawał się sielankowy: śpiewały ptaki, wiatr poruszał drewnianą okiennicą, w pokoju unosił się zapach rozgrzanych pinii, a nad dziedzińcem Instytutu krążyły zielone papugi.

O tym nieszczęsnym Paryżu nie pisałaś tak jak np. o naszym wspólnym wyjeździe, właściwie przeciwnie, miałam wrażenie, że warunek sine qua non to byłaby jakaś absurdalna swoboda i niezależność, samotność w głębszym pojęciu. Jednym słowem dla mnie w Twoim Paryżu nie byłoby miejsca (tak mi się zdawało!). Moja najdroższa Grażynko! Czy Ty myślisz, że ja nie pojmuję, że takie chwile miałaś, masz i mieć musisz? Są zawsze takie chwile, kiedy Ci jest nikt niepotrzebny, nawet najbliżsi. Każdy człowiek jest od czasu do czasu samotny. Jak komponujesz jesteś pewno w 100 % samotna! Tak sobie kombinuję! No, ale wiesz, że można rozumować doskonale, a inaczej się to odczuwa. Ty może myślisz o kontraście, jaki może być między takim życiem w Paryżu, a naszym życiem w Warszawie?

Pisał długo, chciał strząsnąć z siebie niepokój, ale równowaga nie wróciła nawet po wysłaniu listu. Następne dni minęły na czekaniu. W instytucie wrzało. Włoscy lekarze wiele czasu spędzali na słuchaniu przez radio doniesień z frontu. Na przełomie marca i kwietnia Gwardia Cesarska wsparta trzydziestoma tysiącami żołnierzy wojsk plemiennych zaatakowała Włochów pod Majczeu i przedarła się przez lewe skrzydło. Dopiero po trzech dniach ciężkich walk i ostrych nalotów Włosi zmusili cesarza do odwrotu.

Andrzej zdecydował się napisać następny list dopiero szóstego kwietnia, chociaż wciąż nie dostał odpowiedzi na poprzedni:

Moja Najdroższa! Jaka to okropna rzecz odległość, rozmowa listami, oczekiwanie! Ja myślę dzisiaj, że jest to główny powód wszystkich moich (a może i Twoich) niepokojów i zmartwień. Czy ja mogę z Tobą rozmawiać? To jest wszystko zupełnie fikcja! Piszę list w chwili, gdy Ty piszesz inny. Dostaję i odpisuję na list w chwili, kiedy Ty dostajesz i odpisujesz coś zupełnie innego, to można na prawdę sfiksować! Rezultat jest taki, że znowu chodzę od kilku dni jak ścięty, diabli mnie na wszystko biorą, niepokoję się okropnie, że ten właśnie szczegół naszego dzisiejszego życia, niemożność rozmowy tak wszystko utrudnia i plącze. Czy Ty zdajesz sobie sprawę z tego? Piszę Ci list i trzeba czekać dnie i dnie na odpowiedź. Gdyby nasza korespondencja była jakaś neutralna (dzięki Bogu, że tak nie jest!), to nie byłoby zasadniczą rzeczą, ale tak jak jest, kiedy ja reaguję na każdy Twój list w prawie chorobliwy sposób, kiedy pamiętam każde słowo i zdanie, kiedy myślę o tym bez przerwy, to to urasta do jakiś szatańskich rozmiarów! Co zrobić? Jak to naprawić?

Wysłał ten list z Florencji, dokąd nagle pojechał z inicjatywy profesora Monaldiego[56], który na tamtejszym uniwersytecie wygłaszał odczyt O chirurgicznym leczeniu gruźlicy.

Andrzej cały dzień włóczył się bez celu po Florencji. Miasto wydało mu się bardzo szlachetne, o wiele surowsze od Wenecji. Zwiedzał muzea, w których kryły się same najlepsze rzeczy, szlagiery na trzy gwiazdki Baedeckera. Wieczorem, przed odjazdem, profesor zafundował kolację w eleganckiej restauracji na wzgórzu Fiesole, skąd rozciągał się widok na całe miasto. Nocą wrócili do Rzymu. A kilka dni później razem z José, Feliksem i lekarzem z Czech, który później płynął na Sycylię, ruszyli do Neapolu. Podróż okazała się fatalna, w pociągu tłoczyli się turyści z Francji i Węgier, którzy przez całą noc biegali po korytarzu, częstując się różnymi trunkami. O dziesiątej rano wysiedli w Neapolu, wspólnie wynajęli pokój w najtańszym hoteliku w okolicach dworca, zostawili bagaż i poszli coś zjeść.

– To co, panowie? Od razu pojedziemy do Pompei i na Wezuwiusza?

– Może wynajmiemy wspólnie samochód, będzie taniej – zaproponował Czech obeznany z aktualnymi cenami. – Zapłacimy tylko sześćdziesiąt lirów od osoby, pod warunkiem, że znajdziemy jeszcze dwóch chętnych.

Poszli do wypożyczalni aut, gdzie wspólnie z dwoma Francuzami – młodym księdzem oraz turystą w średnim wieku – wynajęli wóz. Perkocząc miarowo, samochód wolno posuwał się w kierunku Pompei. Po godzinie jazdy dotarli na teren wykopalisk. Zaparkowali przed bramą wjazdową. Andrzej, który kierował autem, zatrzasnął drzwiczki i schował kluczyki do kieszeni. Przy bramie na turystów czekali tragarze z fotelami na noszach, którzy za słoną opłatą obnosili rozmaitych grubasów i wątłe, anemiczne milionerki po Pompei.

Zaopatrzeni w dobry przewodnik z załączonym planem terenu, wkroczyli w labirynt wąskich ulic otoczonych fasadami domów, sklepów czy świątyń zachowanych w doskonałym stanie. Niektóre wnętrza domów, jak Dom Wettiuszów, były prawie nietknięte, jednak większość wyposażenia niezniszczonych budynków przeniesiono do Muzeum Narodowego w Neapolu.

– Niestety, zabrali nietknięte ściany, podłogi, niektóre posążki, wszystko, co dało się łatwo ruszyć, wszystkie rzeźby, większość mozaik i fresków, przedmioty domowe – wyliczał z zapałem Czech, który był tu po raz kolejny.

– W ten sposób Muzeum Narodowe w Neapolu stało się najbogatszym archeologicznie muzeum w Europie, a biedne Pompeje zostały w kusej koszulinie – wtrącił starszy Francuz. Młody ksiądz poczerwieniał na widok motywu fallicznego widocznego w większości architektonicznych szczegółów, a kiedy ich oczom ukazały się skomplikowane sceny miłosnych fresków, duchowny rozpłynął się w powietrzu jak kamfora.

– W Muzeum Narodowym jest camera secreta ze wszystkimi nieprzyzwoitymi historiami. Niestety, teraz zamknięta – prowokacyjnie zagaił Francuz, puszczając oko do Czecha.

– Dla mnie same Pompeje są więcej warte od wszystkich neapolitańskich muzeów, ma się wrażenie podróży w czasie – powiedział Andrzej, a José dodał z entuzjazmem:

– Nie żadne „strzępy historyczne” porozwieszane na ścianach, ale realnie wyczuwalne środowisko prawdziwego życia.

– To co, panowie? – zapytał Czech po kilku godzinach zwiedzania. – Jedziemy na Wezuwiusz?

– Najpierw coś zjedzmy.

– Tam jest restauracja.

– Moglibyśmy wsiąść do kolejki zębatej, ale to kosztowna wyprawa. Tak czy owak, do samego krateru trzeba podejść pieszo.

– Lepiej będzie pojechać nową szosą.

– A gdzie nasz młody ksiądz?

– Uciekł, zbyt wiele cielesnych przedstawień jak na wysublimowaną duchowość. Zapominacie panowie, że dla lekarzy cielesność jest chlebem powszednim.

Zjedli obiad, zapłacili po dziesięć lirów na głowę i pojechali obejrzeć Wezuwiusz. Od samej Pompei jechali szosą zbudowaną na zastygłej lawie.

– To bardzo stara lawa, dzięki niej ziemia jest niezwykle urodzajna, słyszeliście chyba o słynnych winnicach Lacrima Christi? – spytał Francuz, a kiedy skończył mówić, wjechali na zupełnie świeżą lawę, tutaj pejzaż przypominał pustynię. Na końcu szosy zbudowano schronisko.

– Zdaje się, że musimy zmienić obuwie na gumowe pantofle, żeby bezpieczniej chodzić po lawie – zauważył José, wskazując innych turystów, którzy dziwnym, spowolnionym krokiem, zaopatrzeni w gumowe kapcie wspinali się do krawędzi krateru. Poszli do przebieralni, za kilka minut ruszyli w stronę krateru. Stok utworzony przez lawę, która układała się w zupełnie fantastyczny sposób, był całkowicie goły. Kiedy wspięli się do połowy stoku, usłyszeli pierwsze eksplozje. Andrzej z dołu widział dym i płomienie, a po kilku sekundach weszli na wielkie pole lawy, które stanowiło dno dawnego krateru.

– Właśnie ten krater zniszczył Pompeje i Herkulanum – szepnął ktoś w tłumie. Wszyscy zamilkli. Część ścian wydawała się zupełnie pionowa, u brzegu kotła wypełnionego zastygłą lawą wznosił się właściwy stożek wulkanu. Wyglądał jak głowa cukru umieszczona na powierzchni dawnej lawy. Nie można było wejść na ten stożek, gdyż z krateru wydobywała się płynna lawa. Od czasu do czasu słyszeli wybuch, widzieli słup dymu otaczający płomienie, czuli pomruk poprzedzający eksplozję wylatujących spod ziemi kamieni. Czerwona, płynna lawa widoczna od połowy drogi do czynnego krateru, wypływała nie z właściwego krateru, ale ze szczelin poniżej.

– Można sobie wyobrazić, jak to pięknie wygląda w ciemnościach! – powiedział Feliks, kiedy zaczęli schodzić do schroniska.

Do Neapolu wrócili o siódmej wieczorem, pojechali jeszcze na Posillipo, skąd roztaczał się piękny widok na zatokę i Wezuwiusza. W milczeniu zjedli kolację, a potem wrócili do hotelu.

Drugiego dnia zaczął padać deszcz, oziębiło się znacznie, więc zamiast popłynąć na Capri zostali w Neapolu. Rano za dziesięć lirów zwiedzili sławne Akwarium: podziwiali rybki, nie rybki, morskie koniki, kraby, kwiaty piękniejsze niż ogrodowe, dziwne żyjące galaretki czy rozgwiazdy, a potem zjedli obiad (bez mięczaków) i spacerowali po Neapolu, a na koniec zwiedzili Muzeum Narodowe. Po południu wjechali kolejką na Vomero, najwyższy punkt Neapolu ze starym zamkiem, skąd roztaczałyby się piękne widoki, gdyby nie ciężkie, kobaltowe chmury. Wieczór spędzili w kinie. Trzeciego dnia Andrzej z José, chociaż nadal było mglisto i zimno, o dziewiątej rano wsiedli na statek płynący do Sorrento oraz na Capri. Andrzej, który nie wziął ze sobą płaszcza, marzł, przewiewany na wylot chłodnym wiatrem. Wezuwiusz tonął w chmurach, wzburzona woda falowała, statek okupowała szwajcarska wycieczka, a część pasażerów cierpiała na chorobę morską. Potem zupełnie niespodziewanie pogoda zaczęła się poprawiać, a kiedy wysiedli na Capri, wyszło słońce. Patrząc na wyspę z dołu, Andrzej czuł rozczarowanie: obok portu ciągnęła się stara dzielnica z ładnymi domkami, ale sąsiadujące z nią nowe hotele całkowicie zniszczyły przytulność.

– Obecnie na tym stoku nie można niczego budować – mruknął José, wspinając się w górę.

– Ale trzeba by te hotele wysadzić w powietrze!

– Wybacz stary, mam nadciśnienie, nie bardzo mogę chodzić po górach, proponuję wynająć dorożkę – wysapał José, kiedy dotarli na szczyt. Przystanął i długo wachlował się biletem.

Nie było wyjścia, zapłacili po dwadzieścia pięć lirów na głowę, ale przejechali wyspę wzdłuż i wszerz. Najcudowniejszy okazał się kolor morza tuż przy brzegu – mienił się odcieniami błękitu i zieleni podszytej czernią kamiennego dna. Końskie kopyta klapały o drogę, minęli ruiny pałacu Tyberiusza i willę San Michele należącą do filantropa Axela Munthe[57].

–Nic dziwnego, że ci panowie, Tyberiusz i Oktawian August, przyjeżdżali tu na wakacje z kobitami – zaśmiał się Andrzej, wdychając słonawy zapach morza.

Z drugiej strony wyspy zobaczyli dom Gorkiego oraz posiadłość Kruppa. Z góry patrzyli na brzegi Sorrento, wzniesienie Wezuwiusza. „Na całej wyspie nie ma miejsca pozbawionego pięknego widoku” – myślał Andrzej, wyobrażając sobie, co napisze w liście do Grażyny.

Po południu wrócili na statek, który dopłynął do Neapolu o wpół do ósmej wieczorem. Pogoda znowu się popsuła, na niebie gromadziły się chmury, więc wsiedli do powrotnego pociągu bez żalu. Tylko Czech popłynął statkiem do Palermo, a teraz pewnie klął, bo na morzu rozpętała się burza.

W pociągu znowu panował tłok, tym razem przez włoskich żołnierzy wracających z Afryki na urlop. Do Instytutu dobrnęli po północy. Na portierni Andrzej zastał świąteczny list od Grażyny. Kiedy go przeczytał, zaczął się śmiać. W wyobraźni zobaczył pokój jadalny na Mokotowskiej, Kiejstuta, Halszkę, Wandę, Grażynkę i mamusię, wszystkich pochylonych nad kartkami. Pisali w skupieniu. Potem podnosili kartki i kolejno odczytywali zdania, zanosząc się śmiechem, aż do łez.

– Co wolisz, miłość platoniczną, czy pociąg bez miłości?

– Wolę miłość w pociągu.

– Czy bawisz się w ciuciubabkę ze swym kochanym?

– Nie wiedziałem, że to się nazywa ciuciubabka.

– Czy ten niesamowity blask Twych oczu to znak miłości do mnie?

– Czy nie wiesz, że miłość jest ślepa, nie ma oczu?

Ale były i gorsze – pisała Grażyna – wolę Ci nie przytaczać, nie chcę Cię gorszyć, mój duży Maleńki! W każdym razie widzisz, że myśmy jakoś znośnie przebawili ten dzień, a Ty? Chyba opiszesz mi wszystko szczegółowo?

Myślę ciągle o Tobie.

Całuję Cię mocno,

Gr.

Andrzej natychmiast usiadł za biurkiem i pod wpływem chwili zanotował parę podobnych pytań:

– Co Pani woli, czy „Wyspę umarłych” Böcklina, czy „Portrety żony” Wyspiańskiego?

– Wolę umarłą żonę.

– Czy woli pani „Żal bez końca” Schumanna, czy „Kawalera Srebrnej Róży” Straussa?

– Wolę kawalera z końcem (mi scusi Signorina!).

– Co pani woli, czy „Modlitwę Dziewicy” Bądarzewskiej czy nasz „Pułk Grenadierów”.

– Wolę befsztyk z cebulką.

Potem niezwykle zadowolony z siebie, opisał całą podróż, a na koniec dodał:

Całuję Cię bardzo gorąco całą, calutką. Nie zapominaj! Już niedługo! Coraz bliżej!

Całuję usteczka,

Duduś.

56 Vincenzo Monaldi (1899–1969), lekarz włoski, specjalista od chorób płuc.

57 Axel Munthe (1857–1949), szwedzki lekarz i psychiatra, pisarz.

Grażyna poczuła ulgę, że wreszcie minęły święta. Teraz, kiedy nastała wiosna, każdy następny dzień przybliżał ją do powrotu Andrzeja! Na wiosnę czas zwykle przyśpieszał, dni przebiegały w rytmie szesnastkowym, podczas gdy zimą brzmiały półnutami. Świąt bała się najbardziej, jej tęsknota trwała w nieskończoność między pauzami. Z jednego była zadowolona – skończyła komponować Sinfoniettę, którą pokaże w Radiu. Fitelberg wrócił podobno z urlopu wypoczęty i pełen energii, ona tymczasem ze swoim Kwartetem piętnastego kwietnia zagra w Radiu Mozarta. Trochę się tremowała. Niby wszystko szło dobrze, ale podczas ostatniej próby, nie grali idealnie równo. Kiedy członkowie Kwartetu wyszli z mieszkania, Grażyna usiadła za biurkiem Andrzeja i napisała:

Warszawa, 14 kwiecień, 1936 r.

Kochany Mój!

Jutro gramy kwartet Mozarta w Radio, ale naprawdę postanowiłam już rzucić Kwartet. Ja rozumiem grać bardzo porządnie, albo wcale, ale tak tylko jako tako, żeby zarobić od czasu do czasu, to się nie opłaca. Wyobraź sobie, że 2 taktów nie może Bogdan zagrać idealnie równo ze mną (gra o oktawę niżej), zawsze się spóźnia. Cholera mnie bierze i zaprawdę nie warto siwieć […]. Ale nie myśl, że się tym przejmuję, trochę irytacji i tyle.

Czekam na zdjęcia z Florencji. Czy nie będzie Ci przykro wyjeżdżać z Rzymu? Opisz mi szczegółowo, jak spędziłeś ostatnie dni.

Grażyna schowała list do torebki, zapakowała skrzypce do futerału i wyszła z mieszkania przy Kopernika. W Radiu przywitała się z kolegami, a potem wzięła nuty Sinfonietty i poszła do pokoju dyrektora. Zapukała energicznie do drzwi gabinetu, po czym weszła z rozmachem.

– Witam, panno Grażynko, o co chodzi?

– Przyniosłam nuty nowego utworu.

– Dziękuję, zapoznamy się z nim i damy pani znać, jaką decyzję podjęła rada programowa. Jak udały się święta?

– Doskonale, w domowym nastroju.

– Słyszałem, że niedługo ślub?

– Jeśli pan dyrektor da nam urlop w sierpniu, bo w przeciwnym razie nie znajdę czasu na podróż poślubną.

– Ależ, panno Grażynko, doskonale pani wie, że dbamy o państwa. Powiem w zaufaniu, że jeśli chodzi o wyjazdy, postanowiliśmy przyjąć wariant z trzema wyjazdami w lipcu, ale tylko do Krakowa, na Wawel.

– Więc oficjalnie będziemy mieli urlop w sierpniu?

Dyrektor skinął głową, przekartkował nuty i schował do szuflady.

– Odezwę się niedługo – powiedział, wyciągając rękę na pożegnanie.

Kiedy Grażyna wróciła na próbę, poczuła się bardziej zmęczona niż po solowym występie na estradzie. Nie lubiła zabiegać o swoje sprawy, ale nie mogła pozwolić, żeby nowe utwory leżały niewykonywane w szufladzie biurka. Usiadła na swoim miejscu, nastroiła skrzypce, wszyscy stroili, Eugenia podeszła do fortepianu i podała dźwięk a, który przysiadał niczym wędrowny ptak kolejno na fletach, obojach, wiolonczelach, skrzypcach. Fitelberg się spóźniał, co było zjawiskiem porównywalnym do śniegu padającego w maju. W końcu wszedł, pośpiesznie uderzył batutą o pulpit i spod oka zerknął na Grażynę.

– Na przerwie chciałbym z panią porozmawiać – powiedział i podniósł batutę. Orkiestra na jego skinienie zamieniła się w harmonijny organizm, czuły na najmniejszy gest, drgnienie dłoni, jakby nie grali poszczególni instrumentaliści, tylko dyrygent wodził batutą po strunach, przelatywał powietrzem przez stroiki, ustniki czy klapki. Kiedy skończyli, wszyscy pobiegli na obiad, a Grażyna podeszła do Fitelberga.

– Przejrzałem pani nowy utwór, Sinfoniettę.

– I co pan uważa, maestro?

– Bardzo ciekawa, energetyczna. Myślę, że ją zagramy.

– To wspaniale, kiedy?

– Niech pani porozmawia z dyrektorem, czeka na panią.

Fitelberg eleganckim gestem wskazał drzwi, przepuszczając ją przodem. Grażyna prawie biegła w kierunku gabinetu dyrektora. Rudnicki siedział za biurkiem i wertował papiery.

– Dobrze, że panią widzę, zdecydowaliśmy się wykonać pani Sinfoniettę.

– Cieszę się bardzo!

– Proszę podpisać umowę. – Wyszedł zza biurka i podał jej egzemplarz.

– Będzie często wykonywana czy tylko raz?

– Owszem, często. Ale zapłacimy jednorazowo, a pani zrzeknie się tantiem.

Grażyna spojrzała na proponowaną sumę i pomyślała, że tyle otrzymałaby pewnie za trzy wykonania swojego utworu, a przecież planowali często grać, więc próbowali ją nabić w butelkę. Dyrektor uśmiechał się zachęcająco.

– Ale przecież sam pan powiedział, że będzie grana często, ta suma nie jest zbyt wysoka…

– Jeśli pani nie wyrazi zgody, nie wykonamy Sinfonietty ani razu.

– Podpiszę, ale…

– Proszę się dobrze zastanowić, nie chcę w żadnym wypadku wywierać nacisku ani sugerować czegokolwiek, musi pani być całkowicie pewna swojej decyzji i się jej trzymać.

Grażyna spojrzała na niego posępnie, wzięła pióro i podpisała umowę. Wyraźnie zadowolony dyrektor wsunął ją do szuflady biurka.

Kiedy wróciła na salę prób, Fitelberg wstał i oficjalnie ogłosił, że niedługo zaczną próbować jej nowy utwór. Koledzy zaczęli uderzać smyczkami w pulpity na znak aprobaty.

Do domu wróciła wieczorem, zmęczenie mieszało się z radością. Jej panie zgasiły już światło, więc jak zwykle na palcach przemknęła do pokoju i położyła się do łóżka, ale z emocji długo nie mogła zasnąć. Kiedy w końcu zasnęła, wydało jej się, że słyszy szum deszczu padającego na żwir.

Kilka dni później w Rzymie nagle popsuła się pogoda. Papugi, zwykle skrzeczące wśród koron drzew, uciszyły się, a drewniane okiennice porywane wiatrem klekotały z jeszcze większym impetem. Jak na kwiecień dzień okazał się zaskakująco chłodny, nawet w Rzymie. Andrzej miał tak dużo pracy, że deszcz mu nie przeszkadzał. Wieczorem dwudziestego trzeciego kwietnia, kiedy wrócił do pokoju, napisał do Grażyny list:

Przeżywamy teraz okres „przedtriumfalny” tj. przed zajęciem Addis Abeby. Dranie już się nawet nie cieszą tak nerwowo, jak przedtem, bo idą na pewniaka. Negus (Haile Selassie) podobno zaginął i nie można biedaka znaleźć. Zdaje się, że rzeczywiście kończy się ta ponura historia. Jakie tam się rzeczy dzieją, to opowiem Ci tylko to, co napisał wczoraj ojciec M., który jest lekarzem w Abisynii (w wojsku włoskim). Otóż na żołnierzy włoskich, rąbiących drzewo w lesie, napadli znienacka Abisyńczycy i nawet nie pozabijali, ale okaleczyli w zwykły sobie sposób, tzn. wykastrowali. Kiedy dowiedzieli się o tym Włosi, wysłali karną ekspedycję do miasteczka pobliskiego, gdzie wyrżnięto w pień 8 tysięcy Abisyńczyków, przeważnie kobiety i dzieci, jak pisze sam bohaterski lekarz (jasne, bo mężczyźni na froncie). To są rzeczy, które do żadnych pism i do żadnych korespondencji nie dochodzą, ale są potworne. Nic się nie zmienia, ludzie się nie zmieniają, wojny się nie zmieniają, ciągle „na zachodzie bez zmian”.

Andrzej przerwał pisanie i nasłuchiwał – o żwir ogrodowych alejek uderzał miarowo deszcz.

W Rzymie teraz fatalna pogoda, zimno jak piorun – bujda z piorunem! W tej chwili pada deszcz – Primavera italiana!

Z całego Twojego listu najbardziej się ucieszyłem Ficiem i Sinfonietką, bo znaczy to, że sprawa załatwiona i że zagrają. Chyba Pani mi napisze kiedy? Opisz Kochanie próby i koncert i prześlij krytyki!

Całuję Cię bardzo mocno i serdecznie i gorąco w kochane usteczka. Pisz dużo!

Duduś.

Wkrótce do Instytutu przyjechał włoski król Wiktor Emanuel Trzeci z małżonką. Andrzej i José obserwowali przygotowania do wizyty z okna gabinetu pracowni dynamiki oddechowej. Najpierw na dziedzińcu pojawiła się grupka tajniaków oraz dziwnych jegomości w cylindrach.

– To hrabiowie i książęta – zauważył przejęty José.

– Co za heca śmieszna! W obecnej sytuacji politycznej Italii ten królik wygląda dosyć zabawnie, ale i smutno.

– Co oni robią?

– Zdaje się, że przygotowują „żywiołową owację” chorych i personelu.

Na dziedzińcu zbierało się coraz więcej chorych, których ustawiano w rzędy niczym wojskową kompanię. Od strony Rzymu nadjechał król Emanuel z małżonką.

– Królowa trochę pozuje na Marię angielską. Jest podobnie ubrana i z laseczką idzie „między lud” pocieszyć chorych – zauważył złośliwie Andrzej.

– Ale zobacz, nasze chore płaczą ze wzruszenia! Te, z którymi królowa rozmawia, dostają prawie napadu histerii.

– Coś podobnego! A przecież to straszna bujda. Co za anachronizmy! Ten królik maleńki wydaje się znudzony wiecznym patrzeniem na to, co zrobił Mussolini!

Andrzej westchnął i wrócił do mikroskopu.

– Cudem dostałem bilety na koncert Horowitza, wybierzesz się ze mną? – spytał José.

– Z radością! – ucieszył się Andrzej i kilka dni później, dwudziestego dziewiątego kwietnia, kiedy pogoda znacznie się poprawiła, a echa wizyty królewskiej pary przycichły, usiedli w sali koncertowej. Najpierw zagrano Bacha: wstęp do kantaty Wir müssen durch viel Trübsal in das Reich Gottes eingehen na organy z orkiestrą smyczkową. Temat przypominał pierwszą część Koncertu fortepianowego d-moll Bacha, który kiedyś Andrzej słyszał pod batutą Brunona Waltera. Muzyka wydała się niezwykle piękna o mistycznym nastroju i cudownych solach organowych wykonanych na podwójnym piano. Potem orkiestra zagrała włoskiego kompozytora Bossiego, a dalej uwerturę do Chowańszczyzny Musorgskiego – prosty, ludowy temat rosyjski obrazujący świt nad Moskwą, który na końcu rozpływał się w cichutkich pianissimach. Jako maleńką przyprawkę zagrano Prząśniczkę Mendelssohna w układzie na orkiestrę Guirauda, a wreszcie Ucznia czarnoksiężnika Dukasa. Andrzej wsłuchał się w muzykę, nagle zobaczył Grażynę – znowu siedział obok niej na kanapie w mieszkaniu przy Kopernika. Wnętrze tonęło w półmroku, czuł ciepło jej ciała, zapach perfum. Tyle razy wspólnie słuchali tego utworu, dziś nie potrafił oddzielić muzyki od wspomnień pierwszych dni swojej miłości.

W czasie przerwy został sam, José krążył po korytarzu w poszukiwaniu atrakcyjnych Włoszek, a kiedy nie znalazł żadnej ciekawej, skwaszony opadł na fotel. Z ponurą miną słuchał Horowitza grającego koncert Czajkowskiego. Potem rozległy się oklaski. Pianista na bis zagrał Chopina: dwie etiudy, mazurka oraz walca. Publiczność oszalała, tupała, wyła entuzjastycznie, klaskała.

– Czy to nie dziwne, że Włosi i Niemcy tak żywiołowo reagowali po etiudach i mazurkach, chociaż nie mają pojęcia o życiu Chopina, o tym, co myślał, czego pragnął? Nie mają z nim nic wspólnego, nawet nie znają Polski!

– A po co mieliby znać? Przecież muzyka ma wartość uniwersalną.

– Jakoś to dzisiaj specjalnie odczułem, może dlatego, że jestem za granicą. Poza tym myślę, że oddziaływanie kompozytora jest silniejsze niż malarza, rzeźbiarza czy literata. Istotny wydaje się moment zespołowego słuchania, emanacja grupy osób wzajemnie na siebie oddziałujących – powiedział Andrzej, wskakując do tramwaju. Przed północą wrócili do Instytutu. Pożegnali się na korytarzu. Andrzej natychmiast zabrał się do pisania:

Muszę Ci się przyznać, że bardzo się tym „Uczniem” wzruszyłem. Dobrze go grali i sam jest świetny, ale najważniejsze, że przypomniałem sobie tak jak nigdy, kiedyśmy go razem z Tobą słuchali na kanapce na Kopernika. Tyle razy!

I tak to wszystko dobrze pamiętam, ale nie spodziewałem się, że mnie tak ruszy jak znowu usłyszę. Nie wiem, czy Ty masz to samo, ale dla mnie nic a nic tak żywo nie przypomina przeszłości, jak muzyka. Żadne myśli, czy słowa, czy sama wyobraźnia. Mnie się zdaje, że to dlatego, że muzyka jest jedyną rzeczą, która się odbywa w czasie i jest z tym czasem ściśle związana. Tak czy owak „Uczeń” narobił mi kłopotu, tęsknię za Tobą jeszcze więcej i muszę się krótko trzymać, żeby się nie rozkleić. W ogóle trzymam się najmocniej jak nigdzie nie chodzę. Jak tylko pójdę gdzieś na koncert czy do kina, czy jak ostatnio jeździłem do Neapolu, to mi zaraz strasznie głupio, że nie jestem przy Tobie. […]

Wszystko będzie o wiele lepiej niż myślisz, mój Najdroższy Niedowiarku! […]

Całuję Cię strasznie długo w usteczka. Pisz o sobie!

Duduś.

Rano Grażyna zastała Wandę w kuchni.

– Wiesz, co mnie wczoraj spotkało?

– Nie mam pojęcia – westchnęła Wanda, nalewając do szklanek kawę, której zapach sprawił, że Grażyna poczuła głód.

– W Radiu będą grali moją Sinfoniettę!

– To wspaniale, siostrzyczko, gratuluję.

– Ale mało zapłacą, tylko za trzy wykonania, chociaż powiedzieli, że utwór będzie często wykonywany.

– Dobre i to. Nie martw się, przecież dużo już odłożyłaś w ostatnim roku na mieszkanie.

– Wiem, ale wszystko takie drogie, co miesiąc płacę za skrzypce osiemdziesiąt złotych, komorne, bieżące wydatki…

– Może ja dostanę małą podwyżkę w biurze, a kiedy skończę studia dziennikarskie, znajdę dużo lepszą pracę.

– Oby nie w Radio.

– A żebyś wiedziała, że właśnie w Radio!

– Powinnaś wreszcie opublikować kilka wierszy, zamiast pisać do szuflady.

– Jeszcze za wcześnie, nie jestem gotowa – Wanda wychyliła duszkiem pół szklanki kawy, pomimo że ciecz miała temperaturę bulgoczącej lawy.

– Nie martw się o pieniądze, nawet kiedy się wyprowadzę, będę wam pomagała, przecież jesteśmy rodziną, nie mam nikogo bliższego – powiedziała Grażyna.

– Nie przejmuj się nami, najważniejsze, żebyś była szczęśliwa, żebyś miała pewność, że wychodzisz za właściwego faceta… – Wanda urwała, a twarz Grażyny pobladła.

– Nie wiem, czy kiedykolwiek będę miała pewność, że dobrze robię. A jeśli nasze rozstanie spowodowało, że Andrzej zamknął się w swojej skorupie, że po powrocie nie będzie czuły? Nie wyobrażam sobie życia z kimś, kto nie jest absolutnie otwarty, jak na przykład my. Przecież możemy rozmawiać o wszystkim. Kiedy czytam jego listy, mam wrażenie, że nasza rozłąka jest dla niego czymś naturalnym, że nie cierpi tak mocno jak ja, dlatego pisze zabawne listy, wszystko obraca w żart. Czy w ogóle można wiedzieć, co czuje drugi człowiek?

– Jeśli masz wątpliwości, nie wychodź za mąż.

– Przecież kocham go, tylko czasem kusi mnie, żeby uciec od wszystkiego.

– Napisz mu o tym.

– Pisałam sto razy! Podejrzewam, że Andrzej otwiera się tylko w listach, a jak będzie po powrocie?

– Każdy przed ślubem się waha, to normalne.

Wanda postawiła na stole talerz z bułkami, kilka plasterków białego sera i masło. Wprawnymi ruchami zrobiła dwie kanapki, jedną podała siostrze.

– Zdaje się, że żadnych grubszych incydentów z komunistami dziś nie było, zresztą dopiero jutro będziemy wiedzieć dokładnie – powiedziała Wanda, która coraz bardziej martwiła się sytuacją polityczną, rosnącym zagrożeniem.

– Policja była w przygotowaniu, przecież w tych dniach znowu były rozruchy w Chrzanowie, obawiano się bigosu.

– Boję się, kiedy wracasz tak późno do domu.

– Nasze Radio jest strzeżone od wczoraj przez policję, bardzo gorliwie.

Grażyna zjadła kanapkę i pomogła Wandzi posprzątać. Kiedy wybiegły na dwór, poczuły ciepły zapach wiosny. Drzewa błyskały soczystą zielenią, ptaki śpiewały w krzewach bzu, a na klombie przed domem motyl bielinek sennie trzepotał skrzydłami. Siostry pożegnały się na wysokości parku Ujazdowskiego i każda ruszyła w swoją stronę. Grażyna spojrzała na błękitne niebo, ale zamiast radości poczuła gorycz, zamiast dzielić szczęście z Andrzejem była samotna. Szła energicznym krokiem, a kiedy doszła na Zielną, zobaczyła, że przed budynkiem Radia kręcili się policjanci, zerknęła za zegarek. Próba zaczynała się za pół godziny. Usiadła na zielonej ławce ustawionej pod kasztanem i zabrała się do pisania listu:

Warszawa, 1 maj, 1936 r.

Kochany Doktorze!

Dziękuję za kartkę i za list.

[…] Wracając jeszcze do tej skorupki obawiam się, że wyciągasz z niej swoją główkę tylko z dala ode mnie. Teraz, na odległość możesz mi się przyznać szczerze, czy jest to wbrew Twojej naturze to wysuwanie główki ze skorupy, czujesz odrazę do tego, czy po prostu za mało mnie na to kochałeś. Z dwojga złego naprawdę wolałabym już to drugie, bo jeszcze byłaby nadzieja, że mogłoby się to zmienić. Jeżeli wynika to z Twojej natury, to naprawdę powinniśmy siąść i płakać. Zrób solidny rachunek sumienia i wyspowiadaj mi się szczerze. A mówię płakać, gdyż nie wierzę w radykalną zmianę natury. Gdybym nawet wiele starań dołożyła, żeby stać się kobietą inną, kobietą, która męczyłaby Cię, kobietą, której wszystko jedno byłoby, czy jej kochanek interesuje się nią, popiera ją mimochodem, czy nie itd., i tak nie potrafiłabym. W Twoją zmianę też nie wierzę. I co mi na to wszystko Doktorze napiszesz? […].

Urlop będę miała w sierpniu. Dobrze się składa. W lipcu mamy trzy koncerty w Krakowie na Wawelu i jeden w Warszawie. Do Zakopanego już nie jedziemy. Przypuszczam, że żadnych zmian już nie będzie.

Całuję rozkosznie w usteczka i czekam na list.

Podpisała się, wsunęła papier do koperty, na której wcześniej nakleiła znaczki, a potem podbiegła do stojącej na rogu skrzynki listowej. Kiedy usłyszała stuknięcie koperty o dno pustej skrzynki, powstrzymała się od zwyczajowego klepnięcia metalowej ścianki, odwróciła się i poszła do Radia.

Trzeciego maja Andrzej znał już wstępny plan dalszej wędrówki. Dostał zwrotne listy ze Szwajcarii, Niemiec, a także z Paryża. Do połowy czerwca będzie w Szwajcarii, do Francji pojedzie w połowie lipca, potem ruszy do Niemiec, gdzie zostanie do końca sierpnia, może na koniec kilka tygodni spędzi w Anglii?

Podczas śniadania przedstawił swój plan José, który słuchał go w skupieniu.

– Obliczam, że koło dziesiątego, piętnastego maja wyjadę z Rzymu. Zatrzymam się dwa dni w Alpach włoskich, gdzie budują wielkie miasteczko-sanatorium, obliczone na kilka tysięcy chorych. Chcą tam zorganizować życie nie tak więzienno-szpitalne jak w sanatoriach Zauberbergu, ale zbliżone do normalnego. Myślę, że w tak dużym skupieniu chorych to będzie trudne, ale chcę to zobaczyć. Potem jadę do Davos.

– Miałbyś coś przeciwko temu, żebym pojechał z tobą?

– Skądże, zamieszkamy w sanatorium, ale w Szwajcarii posiedzimy jak można najkrócej, bo jest droga.

– Jakieś siedem do dziesięciu dni, potem pojadę do Niemiec – zgodził się José.

– A ja do Paryża – skwitował Andrzej wyraźnie zadowolony, że będzie miał towarzystwo, przynajmniej przez jakiś czas.

– Może wpadnę na dzień do Paryża, umówiłeś się z profesorem Sergentem? Ciekaw jestem, jak wspomina wizytę w Instytucie, obawiam się, że niezbyt dobrze.

– Nie zamierzam dyskutować z nim o polityce, tylko o płucach.

– Słyszałeś, że Włosi znowu organizują jubel z powodu bliskiego zajęcia Addis Abeby? Chyba nie doczekamy się już dzięki Bogu triumfalnego powrotu Badoglia.

– Oby nie, przyjacielu!

– A co słychać u narzeczonej?

– Pisała, że sprzedała za grosze nowy utwór.

– Artyści nie mają głowy do interesów.

– Rozumiem ją, gdyby się nie zgodziła, nie wykonywaliby jej muzyki. Zdaje się, że Schuberta nabijali całe życie w okropny sposób, a Breitkopf i Härtel[58] okpili Beethovena.

– Moim zdaniem jej sytuacja szybko się zmieni – stwierdził José i zabrali się do jedzenia. Z apetytem spałaszowali po talerzu owsianki i poszli na obchód. Kiedy wieczorem Andrzej wrócił do pokoju, miał wrażenie, że na wieki został zatrzaśnięty w obrębie chłodnej skały, rozświetlanej od czasu do czasu listami od Grażyny, a gdy nie przychodziły, zamierał w duchowym bezruchu, pozbawiony radości istnienia.

Następny list przyszedł dzień później, tuż przed kolacją. Schował kopertę do kieszeni fartucha, zjadł porcję spaghetti i popędził na górę. Czytał zachłannie, z napiętą uwagą. Między wierszami wyczuł nutę pesymizmu, którego przyczyny nie rozumiał. Przecież Grażyna była piękna, zdolna, ogólnie lubiana – jedynym racjonalnym wytłumaczeniem jej złego nastroju wydawała się zbyt ciężka praca, której żadna kobieta nie powinna wykonywać z taką intensywnością.

Kiedy usiadł za biurkiem, na dworze zapadł już zmierzch. W gąszczu krzewów bugenwilli cykały świerszcze. W całym Instytucie panowała cisza, nikt nie chodził korytarzem, nie śpiewał w łazience przylegającej do jego pokoju, nie słuchał zbyt głośno radia. Kiedy odsunął szufladę, skrzypienie drewna zabrzmiało jak grzmot.

Rzym, 5 maj, 1936 r.

Moja Droga Grażynko!

Taka rozmowa na odległość to jest naprawdę bujda! Czy ja Cię kocham za dużo czy za mało, to nie wiem i jest mi wszystko jedno, fakt, że Cię kocham i kwita! Ledwie się obudzę, myślę o Tobie, zasypiam, myślę o Tobie, jak nie dostaję listu, to mnie diabli biorą, jak dostaję, jak dzisiaj, to nie mogę skończyć kolacji tylko pędzę na górę, żeby przeczytać, nie ma żadnej kobiety, o której bym chociaż przez chwilę pomyślał prócz Ciebie, nie wyobrażam sobie w żaden żywy sposób życia bez Ciebie. Jednym słowem nie ma żadnej bujdy, żadnej wątpliwości – kocham Cię, kocham Cię i kocham Cię! […] To było i jest dla mnie wielkie szczęście, że znalazłem Ciebie i że mogę Ci mówić rzeczy, o których nikomu nigdy nie mówiłem. Nie myśl więc nigdy, Droga, że szczerość moja jest wymuszona i że wolałbym, żeby było inaczej. Czy tak jest zawsze, że wszystko idzie jak z płatka, płynie bez wstrząśnień? Od czasu do czasu przychodzi jakaś mgiełka lub chmurka, ale to Najdroższa nic, a nic nie znaczy! Nie martw się ani przez chwilę, wcale. Będziemy teraz pisali do siebie i mówili o sierpniu. Sierpień jest już strasznie blisko i trzeba będzie na gwałt zacząć techniczną korespondencję mieszkaniowo-matrymonialną. Przyznam Ci się, że bałem się bardzo, że nie dostaniesz urlopu i nasze wakacje „poślubne” diabli wezmą. Ucieszyłem się diabelnie z wiadomości, ale dlaczego złośliwa moja Kochanko, napisałaś o tym na samym końcu listu? Nie piszę Ci nic więcej, bo chcę zaraz wysłać list. Następny będzie ze wszystkim!

Całuję Cię tysiąc razy w usteczka najmocniej i najgoręcej (tak jak w sierpniu!),

Duduś.

58 Breitkopf & Härtel – najstarsze na świecie, niemieckie wydawnictwo muzyczne założone w 1719 roku w Lipsku przez Bernharda Christopha Breitkopfa.

W progu pokoju stanęła Wanda ubrana w elegancką, kremową garsonkę, na nogach miała pantofle na niskim obcasie. Kasztanowe włosy upięła lekko do góry, co powodowało, że wydawała się wyższa niż zwykle. Drobny nos, kanciaste kości policzkowe i wąskie usta nadawały jej twarzy wyraz powagi. W ręku trzymała gazetę, która zaszeleściła pod wpływem ciepłego wiatru wpadającego przez okno.

– Co się stało, Wan?

– Słyszałaś o tych strasznych wczorajszych zajściach?

– Tak, to okropność! Radio aż się trzęsło z oburzenia. Wszyscy uważają, że to koniec świata!

– Studenci endeccy pobili Żydów!

– Podobno zupełnie młodzi.

– Za bicie pałkami powinni sami dostać karę cielesną.

– Choć jestem przeciwna karze cielesnej, uważam, że na taką głupotę przydałaby się rano i wieczorem mocna porcja batów. Jeżeli wtedy nie zaczęliby myśleć, to chyba ze strachu nie robiliby tego więcej – oświadczyła Grażyna.

– Bałam się o ciebie, nie powinnaś sama chodzić po nocy.

– Nic się nie stanie, w najgorszym razie wezmę taksówkę.

– Czasy są niespokojne, chociaż dobrze, że kończy się wojna w Abisynii.

– Czy Włosi bardzo się pysznią swoim zwycięstwem? Jestem ciekawa co piszą o tym wszystkim w gazetach.

– Może Andrzej coś napisze, w każdym razie to, co się działo w Abisynii przez ostatnie pół roku, nie może przynieść zaszczytu naszej epoce.

Wanda podeszła do fortepianu i położyła gazetę na stosie nut, które dziś przyniósł listonosz.

– Widzisz, właśnie zostały wydane moje Wariacje.

– Kiedy coś zapłacą?

– Pierwsze rozliczenie planują na lipiec przyszłego roku. Dostanę dziesięć procent od sprzedanego egzemplarza, ale dobre i to. Jest nadzieja, że na przyszłe wakacje kupię Andrzejowi krawat ze złotej serii – zaśmiała się Grażyna.

– Złotej serii?

– Jeden złoty sztuka!

Wandzi udzieliła się wesołość, obydwie siostry zaczęły chichotać. W końcu się uspokoiły.

– Jak idą lekcje śpiewu?

– Dobrze, chociaż nie wiem, czy coś z tego będzie. Nie lubię śpiewać gam ani ćwiczyć koloratury. Może się do tego nie nadaję?

– Słyszałam od Halszki, że Szymanowska wychwala cię pod niebiosa.

– Naprawdę? Janka jest najzdolniejsza, ja mam przeciętny głos.

– Głos wymaga ćwiczenia, a ćwiczenie wytrwałości.

– Grażynko, nie każdy jest taki jak ty.

– Wandziu, jesteś pracowita jak mróweczka!

– Nie chcę narażać cię na zbędne koszty.

– Nie martw się, na razie pracuję w Radio.

– Kiedy skończę studia i mnie się poprawi.

– O czym rozmawiacie? – spytała mamusia, która właśnie wróciła do domu po wizycie u kuzynów.

– Nic ciekawego, mamo, piękna wiosna!

– Prawda, jest zielono i gorąco. – Matka zdjęła słomkowy kapelusz i wachlowała się nim.

– Dobrze byłoby teraz nic nie robić, tylko łazić sobie, gapić się w niebo albo leżeć na trawie – westchnęła Grażyna.

Mamusia wzniosła oczy do nieba na znak, że nie można mieć wszystkiego, czego się pragnie, i poszła do kuchni. Wanda pobiegła za nią, a po chwili mieszkanie wypełnił zapach pieczonego ciasta. Grażyna usiadła do fortepianu, jej umysł wypełniła muzyka, ostra, dowcipna, szalona jak w Sinfonietcie, a potem usłyszała partię skrzypiec i fortepian, pochody gamowe biegły w górę i w dół, melodia snuła się wolno, barokowo, ale klasyczność utworu była zwodnicza. W wyobraźni odrzuciła tonalność, chciała być awangardowa. Pochyliła się nad klawiaturą, potem podniosła oczy i spojrzała w niebo, po którym wolno przesuwały się białe obłoki. Oczywiście, odwoła się do form barokowych, nawet zastosuje allegro sonatowe, złotą proporcję, tak zrobiła rok temu, pisząc Partitę na skrzypce i fortepian! Wzięła ołówek i zaczęła pośpiesznie notować, nuta, po nucie, linijka po linijce. Utwór, który powstawał, w precyzji zapisu przypominał matematyczne obliczenia. Nawet nie zauważyła, kiedy minęło popołudnie, jedno z nielicznych wolnych popołudni, które zapamięta jako szczęśliwy czas.

Piątego maja Andrzej i José wybrali się do miasta. Nie chcieli zostać w Instytucie, bo włoscy lekarze organizowali przyjęcie z okazji zwycięstwa w Abisynii. Po południu wskoczyli do tramwaju, a kiedy z niego wysiedli, zrozumieli, że dziś we wszystkich włoskich miastach jednocześnie zorganizowano obchody Zgromadzenia Ogólnego. Z trudem przedzierali się przez tłum. Szli w zbitej masie ludzi w kierunku Piazza Venezia. Kiedy Andrzej spojrzał na zegarek, dochodziła szósta po południu. José dawał rozpaczliwe znaki, żeby skręcili w boczną uliczkę, ale było za późno. Z każdego zakamarka wyskakiwali młodzi chłopcy w czarnych koszulach, uczniowie pierwszych klas, krzyczący na całe gardło: wiwat Mussolini! W całym mieście buczały syreny, ludzie gwizdali, krzyczeli, walili w bębny. Nagle tłum zafalował, ktoś zawołał:

– Niech żyje Mussolini!

Reszta podjęła jak echo, po chwili ludzie skandowali: Mussolini, Mussolini!

Wołanie nagle ucichło, a z głośników umieszczonych na Piazza Venezia popłynął głos Mussoliniego:

Koszule czarne rewolucji, mężczyźni i kobiety całej Italii, Włosi i przyjaciele Italii, z tamtej strony gór i z tamtej strony mórz, słuchajcie! Obwieszczam ludowi włoskiemu i światu…

W tym momencie Andrzej i José przebili się przez tłum, wpadli w wąską uliczkę i klucząc w labiryncie, dotarli na Piazza Navona. Następnie skręcili w lewo na Via del Governo Vecchio, aż w końcu zasapani siedli przy stoliku nakrytym szarym, pakowym papierem. Dziś w restauracji pracował tylko stary mężczyzna.

– Panowie nie poszli na plac? – zdziwił się, wycierając szerokie dłonie o fartuch poplamiony pomidorami.

– Za duży tłok – burknął José.

– Moi synowie pobiegli, są młodzi, pełni entuzjazmu. Jeśli o mnie chodzi, cieszę się znacznie mniej… – zniżył głos i przyjrzał się im uważnie. – Nic dobrego z tego nie będzie – mruknął.

– Zobaczymy, co z tego wyniknie – odpowiedział wymijająco José i zamówił pizzę.

Kiedy mężczyzna wszedł do kuchni, z kamiennego pieca wydobył się zapach palonego drewna. José nachylił się nad stolikiem.

– Lepiej uważać, miasto roi się od donosicieli.

– Chyba przesadzasz.

– Ani trochę, lepiej nie rozmawiać o polityce, jeżeli nie chcesz kłopotów.

– I bez tego mam kłopoty, moja kochana fundacja dotąd nie daje znaku życia. Napisałem do nich w kwietniu, pytając o dalsze stypendium, ale nie ma ani odpowiedzi, ani forsy. Czekać w nieskończoność w Rzymie nie mogę, mieliśmy przecież jechać do Szwajcarii.

– W końcu się odezwą.

– Krążą plotki, że mają poważne kłopoty, kto wie, może przestaną płacić.

– Napisz do narzeczonej, żeby przysłała pieniądze, bo ugrzęźniesz tu na dobre. Pamiętaj, że wprowadzono ograniczenia dewizowe, nie można wywozić z Włoch dużej ilości gotówki.

– I tak źle, i tak niedobrze. Załatwiłem na wszelki wypadek zaświadczenia o wysokości moich płatności.

Do stolika podszedł mężczyzna, postawił przed nimi dwie pizze, których zapach sprawił, że poczuli głód. Jedli w milczeniu, a potem małymi uliczkami przedostali się do tramwaju. Dzień się kończył, wagon postukiwał i klekotał, przemówienie Mussoliniego brzmiało w ich uszach niczym gong, który ostrzegał przed przyszłością. W Instytucie nadal trwała zabawa, po korytarzach biegali roześmiani Włosi, na zakręcie zderzyli się z doktorem Papadopulosem, który namiętnie całował pielęgniarkę. Dyskretnie odwrócili wzrok.

– Noc będzie ciężka – westchnął José, kiedy znaleźli się pod drzwiami swoich pokojów.

Pierwszą rzeczą, którą Andrzej zajął się po powrocie, było napisanie listu do Grażyny.

Droga Grażynko!

Alarm na całego! Brak forsy i w Tobie cała nadzieja! Dowiedziałem się przede wszystkim, że są ostatnio wprowadzone ograniczenia dewizowe i wobec tego posyłam Ci zaświadczenia: 1) z Konsulatu i 2) z Instytutu, gdzie jestem winien za ostatni miesiąc. Bądź tak dobra i wyślij jak najprędzej równowartość 900 lirów, ale nie pod moim adresem, ale pod adresem Instytutu; Italia, Roma, Instituto Carlo Forlani Monteverde Nuovo, z dopiskiem: per vitto e alloggio del dott. A. Biernacki usufruito dal 1 IV al 15 V 1936 r.

Napisz Kochanie zaraz pocztą lotniczą, gdybyś miała trudności, lub gdyby formalności dłużej trwały. Chciałbym bardzo wyjechać stąd przed 15-tym. Czekam także na wiadomość z Fundacji, Jeżeliby mi wysłali forsę później to napiszę, żeby przekazali do Szwajcarii lub Paryża.[…]

Ściskam Cię,

Duduś.

Dziesiątego maja Grażyna uzbrojona w list od Andrzeja poszła do banku, żeby załatwić przelew do Włoch. Kiedy stanęła przed okienkiem, urzędnik spojrzał zza okularów opuszczonych do połowy nosa.

– Żeby dokonać przelewu na tak dużą sumę, musi pani załatwić pozwolenie.

– U pana mogę to załatwić?

– Nie, w kolejce po drugiej stronie, okienko numer dwa.

– Przecież tam stoi mnóstwo osób!

– Proszę pani, nic na to nie poradzę.

– Ale mnie zależy na czasie, mam pracę, nie mogę całego dnia spędzić w banku.

– Najpierw musi pani uzyskać pozwolenie na dokonanie przelewu, potem proszę z dokumentem wrócić do mnie – powiedział urzędnik i gestem zawołał następną osobę. Grażyna ustawiła się w nowej kolejce i przymknęła oczy. Przypomniała sobie słowa Kiejstuta: „sprawy ziemskie nie znaczą więcej niż ziarno piasku w stosunku do skali wszechświata”. Brzmiał w jej głowie znajomy głos: „Jesteśmy pyłkiem unoszonym przez czas”.

– Następna osoba! – usłyszała, ktoś dotknął jej ramienia.

Podbiegła do okienka.

– Chciałam załatwić pozwolenie na przelew pieniędzy do Włoch, na ten adres. – Podsunęła urzędnikowi kartkę z adresem Instytutu.

– To duża suma, dziś tego nie załatwimy, proszę przyjść jutro.

– Coś takiego! Przecież Instytut czeka na pieniądze.

– Jutro może otrzyma pani pozwolenie. Zapiszę pani sprawę w kolejce.

Grażyna odwróciła się na pięcie i wybiegła na dwór. Złapała taksówkę i pojechała do Radia. Na próbę weszła spóźniona. Przytłoczona spojrzeniem dyrygenta usiadła na swoim miejscu i wyjęła skrzypce. Dopiero kiedy zaczęła grać, uspokoiła się. „Więc Kiejstut miał rację” – pomyślała. „Tak naprawdę ważna jest tylko muzyka, a przyziemne sprawy nic nie znaczą, tylko niepotrzebnie niszczą nerwy, odrywają myśl od rzeczy istotnych!”.

Po próbie została wezwana do sekretariatu. Dyrektor siedział za biurkiem i uśmiechał się wesoło.

– Panno Grażynko, wyznaczyłem pani koncert na trzydziestego maja. Podobno wykona pani nowy utwór.

– Owszem.

– Doskonale, a co to będzie?

– Andante i Allegro na skrzypce i fortepian.

– Kto wykona partię fortepianu?

– Myślałam o Jerzym Lefeldzie.

– Rozmawiałem z Jerzym, nic o tym nie wie, jeszcze nie zna utworu, dlaczego?

– Podrzucę mu nuty w tych dniach.

– Proszę zrobić to jak najszybciej. Więc zapisuję was na koncert trzydziestego wieczorem.

– Dziękuję, panie dyrektorze.

Grażyna uśmiechnęła się słabo i wyszła na korytarz. Musi skończyć komponować dziś w nocy, przepisać nuty i dać Jerzemu, w przeciwnym razie wyda się, że zgłosiła do wykonania utwór, który nie istniał. Sytuacja byłaby kłopotliwa.

Po próbie pobiegła prosto do domu i zabrała się do pracy. Usnęła nad ranem, a o siódmej wybiegła z domu, żeby przed pójściem do Radia załatwić pozwolenie na przelew pieniędzy do Włoch. W banku kłębił się tłum. Przedarła się do okienka, pokazała kartkę z adresem Instytutu.

– Przelew został zaksięgowany.

– Jak szybko dojdzie?

– Robimy, co można, przelewamy telegraficznie, to najszybsza forma przelewu.

– Poczta byłaby szybsza!

– Poczta nie odpowiada za przesyłki wartościowe. Proszę tę kartkę oddać w okienku numer jeden.

Grażyna zabrała kartkę i znowu ustawiła się w kolejce.

Do Radia znowu wpadła spóźniona.

– Wyglądasz na wykończoną – zauważyła Eugenia w czasie przerwy, kiedy wyszły przed budynek Radia, żeby posiedzieć na ławce, wystawiając do słońca blade twarze.

– Zupełnie nie mam weny do komponowania, a trochę się wpakowałam, bo podałam do programu kompozycję, która jeszcze wcale nie egzystuje. Naznaczyli koncert na trzydziestego maja, na gwałt muszę teraz pisać.

– Współczuję, moja droga.

– Ciężko jest pisać na wiosnę i w lecie. Najlepiej mi się komponuje jesienią i zimą.

– To zrozumiałe, teraz człowieka ciągnie do lasu.

– Chętnie poleżałabym gdzieś na trawie…

– Ja też, ale musimy wytrzymać na próbach z Ficiem. Co u twojego doktora?

– Wraca pod koniec sierpnia, więc zacznę szukać mieszkania w drugiej połowie czerwca. Jeżeli trafiłoby się coś świetnego, to wzięłabym od pierwszego lipca, ale lepiej od sierpnia.

– Szykujesz gniazdko jak one. – Eugenia wskazała wzrokiem kręcące się w koronach drzew sroki.

– Najwyższy czas – zaśmiała się Grażyna, zerkając na zegarek. – Musimy wracać do pracy.

Wstały z ociąganiem i niczym uczennice marzące o wagarach wolno weszły do budynku Radia.

Wieczorem, po powrocie do domu, Grażyna przepisywała nuty. Lubiła chwile, kiedy napięcie tworzenia ustępowało miejsca satysfakcji z napisania nowego utworu. Ciało rozprężało się, a myśli cichły, jakby świat wokół niej grał podwójnym piano, w umyśle jeszcze nie powstała żadna wątpliwość. Chwila biegła spokojnie, pachniała zaparzoną kawą i cukierkami. Kiedy byli mali, raz na jakiś czas, gdy ojciec dostawał premię, matka zabierała ich do sklepu ze słodyczami. Grażyna odchyliła się na krześle i przymknęła oczy. Moment tamtego szczęścia przypłynął mimo woli: we czworo, razem z matką ubraną w szykowny kapelusz, który zakładała na wielkie okazje, wkraczali do sklepu ze słodyczami i wpatrywali się w słoje pełne kolorowych cukierków. Każdy wybierał coś innego, Wanda lubiła toffi, Kiejstut – czekoladki o smaku kawy, Witek – draże z masą kakaową, a ona – praliny. To było święto! Wracali z torebkami pełnymi słodyczy, przekomarzając się i żartując. Mamusia szła za nimi, kapelusz powiewał w rytmie kroków, ażurowe rondo ocieniało twarz, wąskie wargi podkreślające niezłomną stanowczość rozchylał uśmiech.

Grażyna z satysfakcją odłożyła ołówek, spojrzała na gotową partyturę. Ten moment zaraz po napisaniu utworu był chwilą prawdziwego szczęścia. Później, kiedy muzyka zabrzmi na estradzie, poczuje potrzebę szukania lepszej formy wyrazu, doskonałego brzmienia, a cały proces zacznie się na nowo.

– Grażynko, ciągle pracujesz? – spytała Wanda, która bezszelestnie uchyliła drzwi do jej pokoju.

– Już kończę, śpij.

– Drugą noc nie śpisz, zaszkodzisz sobie!

– Zaraz gaszę, Wan – obiecała Grażyna, a siostra zamknęła drzwi.

Po chwili schowała gotowe nuty do torby i zgasiła światło.

Andrzej codziennie rano biegł na dół do portierni, a Luigi w bezradnym geście rozkładał ramiona.

– Jeszcze nie przyszedł przelew – mówił smutno i odwracał wzrok, żeby nie patrzeć na zbolałą minę Andrzeja.

Podczas śniadania José z roztargnieniem słuchał przyjaciela.

– Ta cholerna Szwajcaria jest naprawdę droga. Mieszkanie z utrzymaniem w Davos będzie kosztowało dziesięć franków, czyli pięćdziesiąt lirów dziennie, co daje dwadzieścia jeden złotych, dla mnie grubsza forsa. W sanatorium byłoby jeszcze drożej. Na szczęście to, co jest tam ciekawego z punktu widzenia medycyny, da się poznać w tydzień.

– Pojedziemy przez Berninę, z pociągu zobaczymy lodowiec, podobno droga jest niesamowita! – wtrącił José.

– Kupię bilet direct do Paryża, żeby mieć pewność, że nie zabraknie mi forsy, poza tym wyślę dużą walizkę do Warszawy z niepotrzebnymi zimowymi gratami i książkami.

– Dobra myśl, też tak zrobię przed wyjazdem do Niemiec.

– Najgorsze jest milczenie fundacji, cisza jak w grobie samego fundatora. Ale skoro nie odmawiają, znaczy, że może jeszcze dostanę kilka zastrzyków. Muszę czekać w Rzymie, potem miałbym kłopot z przesłaniem pieniędzy.

– Mam nadzieję, że lada chwila przyślą forsę, wtedy ruszamy! – westchnął José.

Jednak minęło kilka dni, podczas których Andrzej pracował w laboratorium, a pieniądze z fundacji nadal nie przychodziły. Na wszelki wypadek Andrzej wysłał do profesora list z prośbą o interwencję w jego sprawie.

Dopiero szesnastego maja Luigi zawołał radośnie:

– Doktorze, pieniądze z Warszawy przyszły od pani Grażyny, ale nie do pana, tylko bezpośrednio do sekretariatu Instytutu.

– Znakomicie, panie Luigi, więc gdybym dostał pieniądze z fundacji, mógłbym kupić bilet i wyfrunąć stąd w każdej chwili!

– Dlaczego nie pożyczy pan od kolegów?

– A jak oddam?

– Przecież fundacja w końcu zapłaci stypendium, wtedy pan odda.

Luigi poważnie kiwał głową, stojąc za ladą portierni podobny do pracownika banku.

Dwudziestego maja sytuacja Andrzeja stała się krytyczna. Fundacja nadal milczała, więc pożyczył od kilku lekarzy pieniądze na wyekspediowanie do Warszawy walizki pełnej książek i zimowych rzeczy.

W czwartek dwudziestego pierwszego było święto, więc José namówił go na wyjazd do Ostii. Pojechali autem w grupie kilku lekarzy, co znacznie obniżyło koszty benzyny. Pogoda była piękna, niebo lazurowe, ani jednej chmurki. Samochód mknął gładką autostradą, czterdzieści kilometrów przejechali w mgnieniu oka, za godzinę dotarli nad morze. Wzdłuż brzegu ustawiono kabiny kąpielowe dla turystów z nadmorskich hoteli czy pensjonatów. Woda okazała się ciepła, ale diabelnie słona w porównaniu z Bałtykiem. Andrzej zanurzył się w zieleni, a kiedy stracił grunt pod nogami, popłynął kraulem tak daleko, że brzeg stał się podobny do sznurowadła zawieszonego między ziemią a niebem. Wtedy przewrócił się na plecy, żeby trochę odpocząć między błękitami. W końcu wrócił na brzeg.

– Nie wiedziałem, że tak świetnie pływasz – zdziwił się José.

– Mam żółty czepek i papiery ratownika.

– Ja nie przepadam za wodą. Masz ochotę na bułkę?

– Z czym?

– Z serem. Zabrałem ze śniadania.

Usiedli na piasku i jedli ze smakiem. Słońce przyjemnie grzało, turyści spacerowali brzegiem, siadali w wynajętych koszach, a dzieci z piskiem goniły mewy.

Późnym popołudniem, czerwoni jak raki, wsiedli do samochodu i wrócili do Instytutu. O spaniu nie było mowy. Andrzej siedział na łóżku, patrząc na światła latarni przysłaniane gałęziami drzew. Nagle uświadomił sobie, że od pół roku nie widział Grażyny. Całe pół roku!

Zapalił latarkę. W wąskim strumieniu światła, napisał kilka zdań:

Dzisiaj mija okrągłe pół roku naszego „rozwodu”! Jakoś przeszło, choć wiesz, że zdaje mi się teraz, że to nie jest już tak strasznie długo. Całe 6 miesięcy! Co Pani na to? Czy Pani przypomina sobie jeszcze jak wyglądam? Czy jestem jeszcze Pani na co potrzebny? Czy może małe przedawnienie? Diabelna rzecz, że nie wiem, kiedy wyjadę i wolę, żebyś pisała do Davos, a jednocześnie w ten sposób skazuję siebie na odcięcie od Ciebie, jeśli będę jeszcze tkwić w Rzymie!

Jak praca w Radio? Czy cała orkiestra dostaje urlop na sierpień? Czy będziesz jeszcze grała na recitalu?

Dwudziestego piątego rano pobiegł na pocztę, żeby nadać przesyłkę lotniczą. W ciągu dnia zszedł do portierni, gdzie zamienił dwa słowa z Luigim:

– Jest coś do mnie?

– Niestety nie.

– Głupio mi strasznie, bo od miesiąca niby codziennie wyjeżdżam, a ciągle tu jestem!

– W końcu doczeka się pan przyjazdu Badoglia z Abisynii!

– Niech pan nie kracze, Luigi!

Andrzej otworzył drzwi do ogrodu, wyszedł na dwór odetchnąć świeżym powietrzem. „Jeśli do końca miesiąca nie przyjdą pieniądze, i tak pojadę!” – pomyślał ze złością. Wieczorem na wszelki wypadek zapakował pozostałe ubrania do walizki, która od tej chwili czekała pod drzwiami niczym pies.

Następnych pięć dni chodził jak struty. José wyjechał we wtorek, nie mógł dłużej przekładać swoich planów. Pożegnali się w milczeniu, wymienili adresami, umówili na spotkanie w Paryżu i José ruszył w drogę.

Wreszcie trzydziestego maja fundacja zamiast zwykłego przelewu przysłała czek wystawiony na Bank Federalny w Zurychu. Nie było się nad czym zastanawiać, w Rzymie czeku i tak nie można było zrealizować. Po południu Andrzej pożegnał się ze wszystkimi, na portierni oddał klucz i uścisnął dłoń Luigiego.

Przed siódmą wieczorem kupił na dworcu bilet direct do Paryża, a także kartkę pocztową ze znaczkiem do Warszawy. Znalazł wolne miejsce w poczekalni i napisał do Grażyny ostatnią wiadomość z Włoch:

Nie masz pojęcia jak się cieszę, że wyjeżdżam z Rzymu, od tych strasznych imperialistów. Nich ich szlag trafi za ciągłe pochody, manifestacje, prasę rozbrykaną (już na rzymskich kwadrygach!), grandomanię. Mussolini chyba niedługo zacznie mówić do przestrzeni międzyplanetarnej, bo już teraz każde słowo jest dla świata. Te młode szczeniaki ze strzelbami są niemożliwe! Diabli wiedzą, co z tego wyniknie, ale na pewno nic dobrego!

Dalsze listy od niej będzie odbierał na poste restante, w Davos, w Paryżu, w Berlinie – tak wcześniej ustalili. Wrzucił kartkę do skrzynki i wskoczył do pociągu. W przedziale siedziało czterech Włochów, z którymi musiał rozmawiać o polityce. Ostatnie wolne miejsca zajęła Włoszka z dwojgiem dzieci, więc o śnie nie było mowy aż do Mediolanu, gdzie przesiadał się na pociąg do Tirano. Drewniane wagony okazały się strasznie zaniedbane, pociąg trząsł się i klekotał. Andrzej próbował czytać książkę, w końcu usnął. Rano za oknem było mlecznobiało, mgła podniosła się, dopiero kiedy opuszczał Como. Za oknem pociągu przesuwała się tafla wody lśniąca w blasku słońca. Jezioro wydało mu się piękniejsze niż Lago Maggiore, które widział kilka lat temu. W Tirano przesiadał się po raz kolejny. Na dworcu w pośpiechu pobiegł do kantoru, żeby wymienić pieniądze, ale kiedy wrócił na peron, zorientował się, że został oszukany. Nie miał czasu na awantury, bo właśnie podstawiono pociąg, którym przemierzy sławną Berninę. Nie był to prawdziwy pociąg, ale dwuwagonowy tramwaj wyposażony w maszynę elektryczną. Oprócz niego do wagonu wsiadły najwyżej cztery osoby. Ogromne okna, pod którymi zamontowano elektryczne grzejniki, zapraszały do kontemplowania pejzażu. Usiadł przed szklaną taflą, jakby znalazł się w kinie, a kiedy ruszyli, podziwiał trawiaste doliny otoczone zboczami Alp. Zrobiwszy pętlę na kamiennym wiadukcie kolejowym w Brusio, pociąg wspinał się coraz wyżej i wyżej, temperatura w wagonie powoli spadała. Włączono elektryczne grzejniki, a Andrzej sięgnął do walizki i wyjął tabaczkową jesionkę, której na szczęście nie wysłał z bagażem do Warszawy. Pociąg z mozołem wspiął się na wysokość dwóch tysięcy dwustu pięćdziesięciu metrów. Tory wiły się między skałami, pociąg znikał w tunelach, jechał wśród ośnieżonych gór, a w dole zieleniły się podobne do falujących dywanów łąki. Parę razy prawie otarli się o niebieskawo-biały masyw lodowców. Sunęli wzdłuż brzegu Lago Bianco. Od Alp Grüm aż do Pontresiny wszędzie leżał śnieg. Perony tonęły w bieli, ludzie chodzili wydeptanymi dróżkami, postacie w porównaniu ze skalnym masywem gór wydawały się kruche jak lodowe sople. To nieprawdopodobne zawieszenie między bielą a zielenią łąk trwało aż do Pontresiny, gdzie Andrzej znowu się przesiadał.

Następny pociąg miał odjechać za dwie godziny, więc zamiast czekać w zadymionej restauracji zostawił walizkę w przechowalni bagażu i poszedł na spacer. Wokół stacji panowała cisza. Skręcił do lasu, wspinał się coraz wyżej, aż stanął na szczycie skały. Las został w dole, z góry stacja kolejowa przypominała dziecięcą makietę, po niebie płynęły nabrzmiałe śniegiem chmury. Odetchnął głęboko, wokół ust buchała biała para wodna. W lesie poniżej zaskrzeczał ptak. W końcu Andrzej musiał wracać. Kiedy schodził, podeszwy butów ślizgały się po lodzie, parę razy stracił przyczepność i upadł na śnieg. Na stację wbiegł tuż przed odjazdem pociągu. Odebrał walizkę z przechowalni i wskoczył do wagonu.

Po opuszczeniu Pontresiny pociąg szybko zjeżdżał w kierunku Sankt Moritz, które leżało już na poziomie tysiąca siedmiuset siedemdziesięciu metrów. Tutaj Andrzej znowu musiał zmienić pociąg, tym razem na skład jadący do Davos. Kiedy wieczorem dotarł na miejsce, w dolinie padał deszcz. Stanął na dworcu, odwrócił się, po raz ostatni popatrzył na dalekie szczyty gór, na szare, kłębiące się chmury, a cała podróż wydała się snem. Podniósł kołnierz jesionki i ruszył do sanatorium.

Szybko załatwił sprawy związane z mieszkaniem, porozmawiał z profesorem, zjadł zostawiony dla niego obiad, a potem wybrał się na pocztę, żeby odebrać list od Grażyny czekający na poste restante. Kiedy wrócił do pokoju, na dworze zaczął sypać śnieg. Świat zamarł w ciszy, płatki śniegu szeleściły ciszej niż kartki papieru, które obracał w palcach.

Uważnie czytał list od Grażyny, ogarniały go na zmianę wzruszenie i niepokój. W końcu odłożył kartki i zamyślił się. Dlaczego znowu wspominała o wyjeździe do Paryża? Dlaczego zakładała, że jego zawód był wolny jak zawód artysty, że będzie przyjmował pacjentów w domu, a nie pracował w szpitalu? Czy zupełnie nie rozumiała, jak ściśle związał się z uniwersytetem, jak silnie zależał od profesora, od zespołu lekarzy, którzy czekali w Warszawie na jego powrót?

Tymczasem Grażyna martwiła się brakiem wiadomości od Andrzeja, z dnia na dzień czuła się bardziej bezradna. Od kiedy wysłała pieniądze do Rzymu, ich listy stale się mijały. Ostatnio pisała do Davos na poste restante, teraz na adres paryski: na 15 rue Lamandé, Paris XVII, z nadzieją, że listy wyprzedzą Andrzeja. Pisała w nich o tym, co się ostatnio wydarzyło: do Warszawy na kilka dni przyjechała mama Andrzeja z Mieciem, ale tym razem nie zatrzymali się na Kopernika, tylko w hotelu, co bardzo Grażynę martwiło. Czy Zofia obraziła się na nią? Przecież wtedy absolutnie nie miała czasu, nawet dla samej siebie, tyle miała koncertów, komponowała po nocach! Zresztą teraz sytuacja nie wyglądała lepiej.

Od kiedy dała nuty Andente i Allegro Jerzemu Lefeldowi, zaczęli wspólne próby. Poza tym miała zwykłe próby Kwartetu, próby orkiestry radiowej, która miała wykonać jej Sinfoniettę! A trzydziestego maja odbył się jej recital skrzypcowy nadawany przez Polskie Radio.

Oprócz tego w każdej wolnej chwili szukała w gazetach ogłoszeń o mieszkaniach. Przed ślubem musiała znaleźć mieszkanie przystosowane do prowadzenia prywatnego gabinetu lekarskiego dla przyszłych pacjentów Andrzeja. O tym napisała mu w jednym z listów wysłanych na poste restante do Davos. W odpowiedzi dostała list, który dziś wyjęła ze skrzynki. Andrzej pisał wyraźnym charakterem pisma, jakby szkicował wykład dla studentów medycyny. Kiedy czytała, kartki szeleściły w jej palcach, osypywały się na podłogę, niczym kora odrywana z pnia drzewa.

Przeczytałem list od Ciebie – pisał Andrzej – i widzę, że naprawdę Grażynko albo nie zdajesz sobie wcale sprawy z mojego medycznego życia, albo to jest sprawa, która Ci przeszkadza (czy coś w tym guście) i nie chcesz wcale zrozumieć.

Piszesz do mnie od dłuższego czasu w ten sposób, jakbym ja był w swojej medycznej pracy od nikogo niezależny, mógł się urządzić jak chcę, brać stypendia, wyjeżdżać zagranicę, wracać, wszystko według swojej fantazji. Jest zupełnie przeciwnie i nie znaczy to wcale, że jest gorzej; uważam nawet, że tak jak jest, jest lepiej. Cała moja praca obecna i przyszła nie jest wcale „wolnym zawodem” pradziadków, jestem i będę związany z uniwersytetem, z kliniką, pracowniami itp., to znaczy z terenem mojej pracy, (którym nie jest pacjent prywatny). Oczywiście jednocześnie i z ludźmi, z którymi jestem związany i to wcale nie w sensie urzędnikarskiej hierarchii, ale przez współpracę i wspólną odpowiedzialność, jak jest właśnie z Orłowskim. Jeżeli ten człowiek ma do mnie zaufanie, jeżeli proponuje stypendia, wyjazd zagranicę, przyszłe stanowiska, jeżeli z nim najściślej współpracuję naukowo, to jak mogę to lekceważyć? To jest jedna strona medalu, ale jest i druga, ważniejsza. Każdy człowiek musi mieć uczciwy stosunek do swojej pracy. Ty go masz w stosunku do swojej sztuki, nie piszesz bujd kompromisowych lub nieprawdziwych, to samo w stosunku do wirtuozerii, nie kierujesz się tanim powodzeniem, jeśli trzeba to pracujesz prawie nad siły, jednym słowem wiesz chyba o co mi chodzi. Czy jesteś w swoim życiu muzycznym od nikogo niezależna? Myślę, że nie, tylko w inny sposób niż ja.

A teraz dlaczego nie chcesz zrozumieć, że ja muszę mieć ten sam uczciwy stosunek do mojej pracy? Tylko, że u mnie praca, nawet najściślej naukowa, nie jest nigdy oderwana od życia, od terenu pracy, od ludzi, z którymi współpracuję, a wreszcie ma jeden moment, którego nie ma chyba żadna inna praca, czy ściśle artystyczna, czy ściśle zawodowa: odpowiedzialność wobec chorych. Piszę to bez żadnej patetycznej emfazy, po prostu zastanawiam się, że jeżeli wracam np., teraz do kraju i biorę na siebie odpowiedzialność oddziału szpitalnego i poradni przeciwgruźliczej, to nie mogę robić z tego bujdy nie tylko wobec Orłowskiego, który za wszystko formalnie odpowiada, ale wobec samego siebie i swojego spokoju. Tak jest teraz i tak będzie w przyszłości. Ja jestem związany z mikroskopem, chorym, profesorem, moim asystentem itd., w kółko. Czy może być inaczej? Może być inaczej, jeżeli zrobię z mojej medycyny bujdę, będę odwalał robotę jak urzędnik Kasy Chorych (są tacy lekarze), bez pojęcia i bez żadnego sentymentu do samej pracy. Wszędzie jest tak samo, czy to jest praca artystyczna czy naukowa, czy jakakolwiek inna, przede wszystkim musi być uczciwy stosunek do swojej pracy (inaczej robi się trochę siusiu pod siebie!) – potem wszystko zależy od człowieka. To, co Ci wypisuję, nie ma nic wspólnego z kompromisami, karierą, sukcesami formalnymi itd. Gwiżdżę na to i bimbam!

Grażyna przerwała czytanie. Andrzej traktował ją jak rozkapryszone dziecko, tłumaczył rzeczy oczywiste. Był rzeczowy i spokojny, podczas gdy nią szarpały emocje! To, że praca sama w sobie stanowiła wartość najwyższą, traktowała jako prawdę ostateczną, myślała podobnie jak on, chociaż nie zgadzali się w niektórych życiowych kwestiach. A jeśli w przyszłości jej praca zostanie zepchnięta na dalszy plan, jeśli ważniejsza stanie się praktyka lekarska? Grażyna wstała i podeszła do okna, jej twarz była zaróżowiona.

Niepotrzebnie poddawała się pesymizmowi! Przecież jej sprawy rozwijały się pomyślnie. Tylko czasami traciła grunt pod nogami, gdy była przemęczona, przepracowana, kiedy miała za dużo na głowie, a ciągły stres wywołany koncertami powodował bezsenność. Goniła za czymś, czego nie potrafiła nazwać, a czasu stale brakowało!

Ostatni koncert w Radiu okazał się stresujący, chociaż Jerzy grał znakomicie, a utwór wszystkim się spodobał. Do połowy czerwca Grażyna była jednak milcząca, jakaś nieobecna.

– Czym się martwisz, Grażynko? – spytała Wanda, z grzechotem mieszając herbatę, którą zaparzyła dla mamy.

– Absolutnie niczym, wszystko idzie znakomicie.

– Przecież widzę, że coś cię trapi.

– Boję się, że nie znajdę odpowiedniego mieszkania. Już tyle ogłoszeń czytałam i jakoś nie widzę niczego ciekawego. Podobno w tym roku jest wyjątkowo mały wybór mieszkań.

– Oczywiście, że znajdziesz, zawsze martwisz się na zapas. Najważniejsze, że niedługo wraca Andrzej!

– Dopiero za dwa miesiące.

– Już za dwa miesiące! W porównaniu z tym, ile czasu wytrzymałaś, to nic, fiume!

– Masz rację Wan, ale na razie nawet nie wiem, czy dojechał do Paryża. Chyba już wyjechał z Davos?

– Więc zbliża się do Warszawy. A Sergiusz wreszcie odszedł z biura! – Wanda wygięła wargi w podkówkę, udając zmartwienie, i zaśmiała się lekko, jakby ćwiczyła koloraturę.

– Nie wiem, czy powinnaś się cieszyć.

– Nie mogłam być z człowiekiem, który mi zupełnie nie odpowiadał! Halszka powiedziała mi o hipnozie Kiejstuta, wstydźcie się! – parsknęła Wanda.

– To były żarty, Wandziu! – Grażyna uśmiechnęła się, patrząc na zegarek. – Za godzinę mam próbę w Radio, muszę biec.

Chwyciła żakiet, skrzypce i wypadła na ulicę. Po drodze wyjęła ze skrzynki list od Andrzeja, który przeczytała dopiero podczas przerwy. W wyobraźni zobaczyła Paryż, zawsze cudowny.

Zanim Andrzej dotarł do Paryża, spędził dwa dni w Davos. Nazajutrz po przyjeździe niebo nad górami pojaśniało, znikły śniegowe chmury i pokazało się słońce. Andrzej schował do walizki tabaczkową jesionkę i w samej koszuli przemierzył pięć kilometrów dzielących go od Clavadel, żeby zwiedzić nowoczesne sanatorium dla pacjentów cierpiących na gruźlicę kości. Po obiedzie wrócił do Davos, zwiedził jeszcze sanatorium Schatzalp, a wieczorem ruszył do Paryża. Droga do Zurychu okazała się prawie tak piękna jak Bernina, a na pewno bardziej zielona. Pociąg mijał górskie jeziora, potoki i wodospady spływające skalnymi żlebami. Dopiero za Zurychem otworzyła się równina, której szeroka przestrzeń znikła w zapadającym mroku. Andrzej zdrzemnął się trochę, a rano był już w Paryżu. Tym razem miasto wydało mu się piękniejsze niż ostatnio, zwłaszcza po pięciu miesiącach stuprocentowego faszyzmu porcja Léona Bluma dobrze na niego wpłynęła. Znalazł hotel blisko Faculté de Médecine oraz biblioteki. Do pokoju mieszczącego się na mansardzie wchodził piechotą na szóste piętro, za to widok miał na Panteon, a w kranach bieżącą wodę zimną i ciepłą. Za wszystko płacił trzysta franków miesięcznie, ale było warto. Codziennie rano szedł do szpitala piechotą, co zajmowało mu zaledwie dziesięć minut. Kroczył poważnie alejkami ogrodu Luksemburskiego, przysiadał w kawiarni za rogiem, na śniadanie zamawiał kawę z croissantami. Po zajęciach jadł obiad za sześć franków siedemdziesiąt pięć centymów w restauracji na Saint-Michel albo na rue Soufflet za pięć i pół franka. Po drodze do hotelu kupował na kolację chleb, masło, ser oraz owoce, a po mleko szedł z własną butelką do sklepu na dole.

Z kliniki profesora Bezanҫona[59] był zadowolony. Nie wykonywał już żadnych prac doświadczalnych, ale uczestniczył w bieżącej pracy kliniki. Najbardziej interesowały go tutejsze poradnie przeciwgruźlicze, ponieważ we Francji ciężar walki z gruźlicą nie opierał się na szpitalu, tylko na poradni, gdzie – jak na przykład w szpitalu Laénnec – codziennie przewijało się kilkuset chorych. Sumiennie uczęszczał na uniwersyteckie wykłady, przyglądał się operacjom. Wieczorem, a właściwie po południu chodził do biblioteki Faculté de Médecine. Wiedział, że po powrocie do Warszawy wygłosi odczyt w Towarzystwie Badań nad Gruźlicą właśnie o tym wydziale. Faculté de Médecine miał stanowić wzór dla utworzenia ewentualnego podobnego instytutu w Polsce.

W porównaniu z Rzymem nie miał dużo pracy, ale pisał przyszłe wykłady. Półtora tygodnia upłynęło mu szybko. Piętnastego czerwca przeniósł się do kliniki profesora Sergenta, gdzie miał zostać do jedenastego lipca. Potem planował wyjazd do Szczecina, do profesora Braeuninga[60], a w pierwszych dniach sierpnia chciał wrócić do Warszawy! To jednak wydawało się mgliste jak marzenia.

Pewnego ciepłego popołudnia Andrzej wybrał się na rue Lamandé, żeby z portierni odebrać listy od Grażyny. Szedł wąskimi uliczkami i czuł się, jakby stąpał po cennym dywanie, na którym widział ślady jej stóp. Tak bardzo kochała tę dzielnicę, że niezliczenie wiele razy musiała chodzić każdą z uliczek. Andrzej poczuł tęsknotę. Zatrzymał się przed drzwiami na rue Lamandé, jakby oczekiwał, że zaraz wyjdzie szczupła, ciemnowłosa, drobna kobieta i popatrzy na niego niebieskimi oczami, trochę surowo, trochę z rozbawieniem. Nigdy nie wiedział, czy patrzyła poważnie czy z ironią? Andrzej nacisnął klamkę, wszedł do budynku i na portierni zapytał o listy. Wręczono mu dwie koperty zaadresowane znanymi gryzmołkami. Ucieszył się i pobiegł do małego parku na Batignolles, żeby w cieniu kwitnących jaśminów odczytać je z nabożną dokładnością.

Dowiedział się o wizycie swojej mamy w Warszawie, o próbach Sinfonietty, o wykonaniu Andante i Allegro, o tym, że szuka mieszkania. Na końcu listu nabazgrała prośbę o kupno strun i kalafonii, a także by sprawdził, czy wydawca paryski opublikował wyciąg fortepianowy z Harnasiów, przygotowany przez nią w zeszłym roku.

Kilka dni później Andrzej wybrał się do wydawnictwa nutowego Eschiga[61]. Został przyjęty przez sekretarza, posadzony w czerwonym fotelu i poczęstowany cygarem. Mężczyzna był wysoki, rumiany na twarzy i jowialny, ale wąskie oczka biegały po wnętrzu niczym palce po klawiaturze, co nie wzbudziło w Andrzeju zaufania.

– Oczywiście, wyciąg fortepianowy Harnasiów dla pani Grażyny będzie gotowy niebawem. Właśnie dziś partytury poszły do druku, gdybym wiedział, że pan się pofatyguje, specjalnie przyśpieszyłbym sprawę, teraz jednak musimy czekać, aż drukarz przywiezie gotowe egzemplarze.

– Więc kiedy mogę przyjść?

– Za dwa tygodnie powinny być gotowe, najpóźniej do końca czerwca. – Wąskie oczka wydawcy prześlizgnęły się po hałdzie leżących na podłodze nut, musnęły twarz Andrzeja i wybiegły za okno. Jego policzki poczerwieniały.

– Pod koniec czerwca wyjeżdżam z Paryża – poinformował Andrzej.

– Gdybyśmy nie zdążyli, wyślę nuty do Warszawy. Proszę przekazać pani Grażynie moje najszczersze pozdrowienia.

– Dziękuję.

Andrzej wstał, odruchowo wsunął cygaro do kieszeni spodni i wyszedł na ulicę. Zbyt dobrze znał ludzi, żeby obietnicę traktować poważnie. „Nuty nie ukażą się na czas” – myślał, idąc ulicą pełną sklepów. Przeszedł obok kawiarnianych stolików, przy których siedzieli turyści pijący kawę, za rogiem przeciął ulicę i wstąpił do sklepu muzycznego, gdzie kupił kalafonię oraz struny, o które prosiła Grażyna. Potem zjadł obiad na Saint-Michel i wolnym krokiem wracał do hotelu przez ogród Luksemburski. Na słupie reklamowym ustawionym przy głównej bramie zauważył plakat reklamujący koncert Toscaniniego. Kiedy przeczytał program, ciarki przeszły mu po plecach, repertuar był iście żelazny: Weber, Brahms, Beethoven, Wagner, a ceny biletów – przerażająco wysokie. Z niesmakiem ruszył dalej, wdrapał się na mansardę i zabrał do pisania wykładów, które wygłosi po powrocie do Warszawy przed szacownym gronem profesorów oraz kolegów.

59 Fernand Bezançon (1868–1948), francuski lekarz, bakteriolog, profesor kliniki gruźliczej w szpitalu Laënnec.

60 Hermann Bernhard Braeuning (1880–1946), niemiecki internista i badacz gruźlicy, założyciel i dyrektor Szpitala Przeciwgruźliczego w Szczecinie w latach 1915–1945.

61 Max Eschig (1872–1927), założyciel wydawnictwa muzycznego otwartego w Paryżu w 1907 roku.

W czerwcu Grażyna zaczęła szukać mieszkania, ale zamiast poczuć się lepiej poddawała się zwątpieniu. Mieszkania naprawdę ładne, z dużymi łazienkami, z dobrym rozkładem pokojów można było znaleźć tylko w nowych domach, a ich cena miesięczna wynosiła trzysta pięćdziesiąt złotych, co zdecydowanie przerastało ich możliwości. Oglądanie za drogich, ale doskonałych mieszkań było przykre i bezcelowe. Nie brała też pod uwagę mieszkań na wyższych piętrach niż drugie ani takich ze złym rozkładem. Nie byłaby w stanie komponować, gdyby ktoś obcy przebywał w pokoju za ścianą, a Andrzej będzie przyjmował pacjentów w domu, nawet jeśli teraz uważał, że jego powołaniem była praca w szpitalu.

Codziennie rano Grażyna razem z Wandą czytała gazetę, a w przerwie między próbami orkiestry biegła oglądać mieszkania. Wspinała się krętymi schodami na piętra, przeciskała ciasnymi, ciemnymi korytarzami, by stwierdzić, że mieszkanie wymaga generalnego remontu i nie nadaje się do niczego. Aż pewnego dnia zupełnie przypadkiem trafiła na Koszykową róg Natolińskiej. Weszła na podwórze, skręciła w prawą oficynę, pokonała niewysokie schodki i zapukała do mieszkania na wysokim parterze. Drzwi otworzył niski mężczyzna, który przedstawił się jako dozorca.

– Proszę, niech paniusia wejdzie.

Grażyna szła szerokim korytarzem, zaglądała kolejno do wszystkich pokojów, których okna wychodziły na Natolińską.

– Zawsze tutaj tak cicho?

– Zawsze, praktycznie jak w grobie, a pokoje od podwórza jeszcze cichsze.

Zajrzała do łazienki i skrzywiła się.

– Może łazienka mała i razem z ubikacją, ale wszystko działa doskonale. Mieszkanie latem jest chłodne, ciepłe zimą, bo ludziska mieszkają w suterenie, posadzka ładna, dębowa, a komorne niewysokie, dwieście złotych miesięcznie. Dla mnie należy się sześćset jako zwrot dla gospodarza domu za kwiecień, maj i czerwiec, od kiedy mieszkanie stoi puste. Całość idzie bez odstępnego, bo poprzedni lokator rzucił mieszkanie i kupił sobie dwa domy.

– Co pan powie!?

– Właściwie mieszkanie należało do mojego brata, ale skończony łotr zostawił wszystko jak stał… – Mężczyzna poczerwieniał, opanował się jednak, a nawet uśmiechnął. – Niech się paniusia nie martwi, odnajmę mieszkanie, to wielka okazja, pięć pokojów w cenie czterech, a remont nieduży. No jak, reflektuje pani?

– Zastanowię się, dam odpowiedź do końca tygodnia, muszę rozmówić się z mężem.

– Tylko niech się pani pośpieszy, czekać nie mogę! – Mężczyzna otworzył drzwi wyjściowe i wypuścił Grażynę na podwórze. Rozejrzała się, po lewej rosły dwa krzewy jaśminu, przy bramie dorodny kasztan.

Pożegnała się i pobiegła do Radia. W przerwie zajrzała do sekretariatu dowiedzieć się o pożyczkę.

– Najlepiej będzie, jeśli pani powie, że jest chora, potrzebne będzie zaświadczenie od lekarza i wypełnione dokumenty. Od tysiąca pięciuset złotych najniższa miesięczna spłata wyniesie sześćdziesiąt złotych miesięcznie – powiedziała sekretarka i podała jej formularze.

Grażyna wróciła do domu późnym wieczorem. Była tak podekscytowana, że wyjęła kartkę i gorączkowo opisywała wszystkie dotychczas oglądane mieszkania. W końcu doszła do cen:

Chcę pożyczyć z Radia 1.500 zł., które nam będzie potrzebne do urządzenia się. Chciałam podać powód prawdziwy, ale sekretarka, strasznie miła kobita pouczyła mnie, że trzeba wymyślić jakąś chorobę, bo inaczej nie dadzą pożyczki, ale bez zaświadczenia nie mogę złożyć podania. Więc jak będzie? Czy mam z Radia pożyczać? Byłoby wygodnie, jakby nam odtrącili tylko po jakieś 60 zł. miesięcznie. A na jakich warunkach Ty mógłbyś pożyczyć w banku lekarskim i na jak długo rozłożyliby to? Co? Czy nie lepiej w Radio?

O drugim, ani o trzecim piętrze nie ma co marzyć! Nie ma i już. Przepraszam, jest, ale komorne 380 zł. i odstępne 2.500 zł. Jest na pierwszym piętrze, bardzo widne, Al. 3-go Maja 2; cztery pokoje 240 zł bez odstępnego, ale to jest bardzo daleko i wiecznie trzeba by wracać po schodach na moście, to ja się boję, zresztą dla Ciebie punkt niedobry ze względu na pacjentów! Ja głosuję za tym na rogu Koszykowej i Natolińskiej. Choć parter, ale bardzo widne i przyjemne! Tylko pospiesz się, bo nam ktoś zabierze! Brać, czy nie brać!

Moje oszczędności idą jak po maśle na rozmaite drobiazgi koniecznie potrzebne: elektryczne żelazko, łyżki, lampy, kuchenne historie, odnawiam szanowne poduszki Twoje z tapczanu itd. W ogóle, powiadam Ci, odnalazłam w sobie zdolności gospodarskie. Znoszę do domu rozmaite rzeczy dla nas ku radości Wandy, która nabija się ze mnie na całego. Już wszystkie kąty u nas zawalone. Tylko strasznie jestem rozerwana, bo jednocześnie kończę Kwartet (I część), rozpisuję go, koryguję głosy Sinfonietty, no i ponieważ mała orkiestra ma urlop, więc zdarza się, że my mamy po trzy koncerty jednego dnia. Jestem zarżnięta! […] Jeszcze jedno! Czy Ty reflektujesz na „Ambasadora” – cudowne radio pięciolampowe. Widzisz, jak mam pożyczki narodowej jeszcze na 100 zł., i chcę to wydać, a przy kupnie radia dają 100 zł za 100, więc się nic nie traci. Przyjmują pożyczki za radio jeszcze tylko kilka dni, więc chciałabym kupić. To jest bajeczne radio! Mogę więc kupić, czy nie?

[…] Przepraszam Cię bardzo za wszystkie przykrości. Tęsknię do Ciebie! Jak ten list otrzymasz, to będzie przeszło 5.000 godzin od Twojego wyjazdu. Okropne! Jestem cięgle w fatalnym usposobieniu, ale podtrzymuję się pracą. Pisz do mnie, ale już przestańmy robić sobie przykrości.

Całuję Cię,

Gr.

Rano obudziła się wcześnie, ale kiedy wyjrzała na dwór słońce już mocno grzało. Czerwcowe dni stawały się bardzo długie, a ptaki śpiewały zapamiętale. Grażyna schowała list do torebki i poszła do kuchni. Wanda ustawiła na stole kawę z bułeczkami. Siostry usiadły naprzeciwko siebie i zaczęły jeść.

– Halszka od pierwszego lipca dostała biurową posadę, niestety mało płatną, tylko sto pięćdziesiąt złotych.

– Biedny Kiejstut gwałtownie stara się o pracę.

– Pewnie coś znajdzie od września – westchnęła Wanda, patrząc na siostrę. – A jak mieszkanie?

– Wreszcie znalazłam, na Koszykowej przy Natolińskiej, prawdziwa okazja. Napisałam już do Andrzeja, mam nadzieję, że odpowie pocztą lotniczą, czy się zgadza.

– Jeśli to okazja, sama zdecyduj, bo przepadnie.

– Umówiłam się z dozorcą, że odpowiem do końca tygodnia. Poza tym wezmę pożyczkę w Radio na meble i resztę rzeczy…

– Nie rozumiem, Grażynko, po co ci tyle rzeczy? Zobacz, ile przyniosłaś dziwnych przedmiotów, żelazko, wazon, dywanik, krzesła…

– Coś mnie napadło. Zawsze, kiedy zaczynam działać, nie umiem przestać. Po prostu jak najszybciej chcę się uwolnić od problemu, mieć czas na komponowanie. Jednak stale muszę coś załatwiać, gdzieś biegać! Szukam mebli, sztućców, poduszek, radioodbiornika! Dziś muszę zamówić Ambasadora!

– Nie możesz robić wszystkiego naraz!

– Mam wrażenie, że tylko ja działam szybko, a pozostali ruszają się w zwolnionym tempie, Andrzej wydaje się dosyć powolny.

– Nie wszyscy są tak ekspresowi jak ty.

– Może raczej flegmatyczny.

– Przecież bywa porywczy, moim zdaniem działa rozważnie, a ty jesteś spontaniczna.

– Czy to źle?

– Podobno dla trwałości związku dobrze jest, kiedy dwie osoby się uzupełniają.

– Wolałabym porozumiewać się bez słów…

Wanda wzniosła oczy do sufitu w wyrazie potępienia. Umyła naczynia, a potem przewiesiła przez ramię niebieską garsonkę.

– Cudowne lato, marzę o wyjeździe na wieś, nie mogę już się doczekać lipca!

– Mamusia także się cieszy.

– Tylko ty, Grażynko, zostaniesz sama na kilka tygodni. Nie będziesz się bała?

– Absolutnie nie!

– Najwyżej poprosisz Kiejstuta, żeby z tobą zamieszkał.

– W żadnym wypadku! Chcę spokojnie komponować!

– Tylko komponowanie i komponowanie! Powinnaś odpocząć, pochodzić po lasach, poleżeć na łąkach.

– Mam tak mało czasu, Wan, a tak dużo do napisania! – westchnęła Grażyna i wsunęła stopy w eleganckie pantofle dopasowane kolorem do garsonki. Kiedy szła za Wandą po schodach, w myślach obliczała, ile pieniędzy potrzebowali z Andrzejem na urządzenie się w nowym mieszkaniu: tysiąc osiemset samo mieszkanie z remontem, tysiąca siedmiuset koniecznie potrzebowali na meble, kuchenne historie, firanki, zasłony, kije, ślusarzy, razem trzy tysiące pięćset złotych. Cała pensja sierpniowa pójdzie na formalności ślubne, obrączki i przeprowadzkę Andrzeja. Skąd wziąć resztę pieniędzy?! Oczywiście pożyczy w Radiu, do tego dojdzie nagroda Andrzeja pięćset złotych, jej nagroda…

– Grażynko, czy świat nie jest cudownie piękny? – zawołała Wanda, wdychając zapach kwitnących lip, które rosły wzdłuż ulicy.

– Tak, absolutnie piękny! – zgodziła się Grażyna, pocałowała siostrę w policzek, odwróciła się i pobiegła na próbę do Radia.

Czternastego czerwca Andrzej spotkał się z José, który przez Paryż wracał do Lizbony. Umówili się w restauracji na boulevard Saint-Michele.

– Dziś nie obsługujemy, nigdzie panowie nie zjedzą obiadu, jest strajk kelnerów – oznajmił właściciel restauracji, podkreślając słowa wojowniczą miną.

– Może kupimy coś po drodze i zjemy w hotelu? – zaproponował Andrzej.

– Dobrze, pociąg odjeżdża wieczorem.

Obydwaj wstali od stolika i wolno ruszyli ulicą. W sklepie na rogu kupili bagietkę, wędlinę, ser, a potem wspięli się na szóste piętro do hotelowej mansardy.

– Więc ostatecznie wracasz do siebie? – spytał Andrzej, szykując kanapki.

– Najwyższy czas, nie można być wiecznym studentem. Od razu zaczynam pracę w klinice, wyobraź sobie, że podobno pacjenci ustawiają się już do mnie w kolejce – zaśmiał się José.

– Mnie został jeszcze miesiąc, potem zacznę nowe życie. Nareszcie wezmę ślub!

– Pogratuluj Grażynie, powiedz, że jestem jej wielbicielem.

– To przemilczę, resztę przekażę, pod warunkiem, że będę miał za co kupić bilet do Warszawy…

– A co, fundacja znowu nie płaci?

– Wyobraź sobie! Ciągle czekam na pieniądze, tymczasem musiałem dać trzysta franków za korzystanie z pracowni w klinice Sergenta. Jutro zaczynam chodzić na nowy cykl wykładów o gruźlicy. Ten szpital jest dalej niż dotychczasowy, więc będę bardziej zajęty, za to tematy wydają się ciekawsze.

– Zazdroszczę ci. Swoją pracę pisemną skończę w Lizbonie i zaraz coś opublikuję. A mieszkanko w Warszawie macie?

– Grażyna właśnie szuka.

– Co za kobieta! Nie dość, że piękna, to zdolna i pracowita. Uważaj, przyjadę do Polski i ją porwę!

– No, no, uważaj, stary! – Andrzej zaśmiał się i klepnął José po ramieniu.

Potem zbiegli wąskimi schodkami na parter. Kiedy dotarli na Gare du Nord, pociąg właśnie podjeżdżał. Pożegnali się w biegu, José machnął dłonią i nie odwracając się, wskoczył do wagonu. Rozległ się przeciągły gwizd, bagażowi zatrzasnęli drzwi, wagony zaczęły się toczyć, w końcu znikły za zakrętem. Andrzej przez chwilę stał na peronie, potem energicznie wyszedł z dworca, ale zamiast wrócić do hotelu pobiegł na rue Lamandé, gdzie odebrał list od Grażyny. Przeczytał go już w hotelu, przed oknem wychodzącym na Panteon. W dole piętrzyły się dachy domów, kominy, balkony, mansardy, Andrzej jednak nie widział niczego, oczami wyobraźni przemierzał wnętrza warszawskich mieszkań. Było ich tak wiele, że się pogubił. Niejasne marzenia ostatniego półrocza materializowały się w konkretnych kształtach pokojów, w kolorach ścian, gzymsach, piecach, deskach podłogowych, dywanach, radioodbiornikach, łyżkach, w całym domowym sprzęcie, którego istnienie dotychczas było mu obojętne. Przytłoczony wielością wyborów, poczuł się bezradny. Patrzył na plan mieszkania naszkicowany przez Grażynę na odwrocie listu, w końcu chwycił za pióro:

Strasznie Cię żałuję, Kochanie, że wszystko teraz na Twojej głowie. I mieszkanie i urządzanie i meble i wszystko i w dodatku dosyć roboty muzycznej! Ja przyjadę jak sułtan turecki do gotowego pałacu! Otóż à propos pałac, to oczywiście są tam na pewno minusy, ale jeżeli jest tak trudno o mieszkanie, to nie ma się co namyślać. To jest niewątpliwie niedrogo, a przecież nie bierzemy mieszkania na całe życie. Teraz kilka pytań technicznych: jak wysoki jest ten parter? Jak przedstawia się wyjście z podwórza? Jak wyglądają pokoje „E” i „D” (sypialnia i Twój), jakie oświetlenie w łazience, czy jest tam umywalnia? Czy piecyk gazowy? Czy tapety malowane?

Remont trzeba by zrobić porządny (zwłaszcza łazienka, jeżeli są braki), ale jak Tobie mieszkanie się podoba, to nie ma żadnego namysłu, tylko siup do wody.

Teraz forsa: myślę, że będzie prościej wziąć z mojego banku bez „choroby żony”, ponieważ jednak, jak Ci pisałem, muszę to załatwić osobiście, więc napiszę do Mamusi, czy by nam nie mogła na razie pożyczyć. Tymczasem wystarczy Ci chyba forsy, bo gospodarzowi nie dawaj wszystkiego (jak najmniej!), a ja zaraz napiszę.

To radio, co piszesz, to jest świetne, tylko nie pamiętam czy z patefonem. Jeżeli jest okazja, żeby spuścić pożyczkę, to spuść koniecznie moją 200 zł. Łomot tego „Ambasadora”!

Teraz meble! Na Boga! Naprawdę nie wiem! Do tego stołowego „A” trzeba koniecznie coś wstawić (albo zrobić salę gimnastyczną z ping-pongiem)), wobec tego chyba stół, krzesełka i kredens. Teraz jest zagadnienie: na Kopernika mam stół rozsuwany, który mógłby tam stać stale, lub niestale rozsunięty, ale trzeba by osobno kupić krzesła i jakiś niski kredens, à propos stołu, a więc dębowy.

Druga koncepcja: kupić cały stołowy. Ja osobiście naprawdę nie wiem co lepiej. Pokój Pani Domu „D” musisz sobie urządzić strasznie miło i przytulnie i wydać na to dużo forsy. Ty na pewno nie zdajesz sobie sprawy, jakie znaczenie ma otoczenie dla pracy i błagam Cię dlatego, żebyś nie robiła na tym żadnych oszczędności. Ja się urządzę w zupełności z gratami z Kopernika i gros forsy ma pójść na „D” i „E”. Sypialnia ma chyba być nowoczesna tj. urządzona i na dzień i na noc. Co tam pójdzie z Kopernika? Szafa z drugiego pokoju i szafka bieliźniarka z umywalki, ten ładny stolik, na którym jest patefon i chyba wszystkie krzesełka od niego, te z czerwonym pluszem. Co tam jeszcze potrzeba? Szafa duża dla Ciebie, olbrzym hiperturecki (co na to moja żonka??!!!) tapczan. Lustro i stolik – toaletka dla Ciebie. A teraz pokój „D”! Fortepian Steinwaya, biurko, kanapa, tapczan lub coś w tym guście, półki na książki i nuty (może podobne do mojej na książki?), jeden z dwóch foteli z Kopernika, jeden dla mnie, jeden dla żoneczki!, to jest chyba szkielet, czyli mniejsza połowa urządzenia, resztę musisz sobie dokupić, szastając forsą (lub w ogóle urządzić cały dom z nowych mebli). Zresztą o Twoim pokoju to nie powinienem ani pisnąć, ani się wtrącać!

Moje Kochanie! Wszystko co Ci się będzie podobać z kilimów lub dywanów dla Twoich pokojów, to zaraz kupuj. Ja nie znając mieszkania zrzekam się jakiegokolwiek głosu i nie gniewaj się, jeżeli napisałem jakie bzdury!

Kochana! Przytulam się do Ciebie i całuję całą strasznie gorąco! Coraz już bliżej! Jeszcze troszkę więcej niż miesiąc! Kocham Cię i tęsknię coraz więcej,

Duduś.

Andrzej odłożył pióro i schował list do koperty. Wyśle go jutro z samego rana jako przesyłkę lotniczą.

Parę dni później list od Andrzeja znalazł się w skrzynce przy Mokotowskiej. Kiedy Grażyna przeczytała go, pobiegła do automatu telefonicznego i uprzedziła sekretarkę w Radiu, że się spóźni. Potem, kiedy opowiadała o wszystkim Eugenii, poranna energia gdzieś znikła, ustępując miejsca bezradności.

– Opowiadaj, pojechałaś na Koszykową i co? – niecierpliwiła się Eugenia.

– Wyobraź sobie, że drzwi otworzył dozorca i jeszcze raz zaczął mnie oprowadzać po mieszkaniu.

– Jakie było?

– Idealne, cudowne, za drugim razem spodobało mi się jeszcze bardziej. Ale kiedy już miałam wyjąć pieniądze na zaliczkę dla niego, ktoś zapukał. Byłam bliżej drzwi, więc otworzyłam, a wtedy, wyobraź sobie, zupełnie niespodziewanie…

– Dałaś mu pieniądze?

– Na szczęście nie, bo kiedy otworzyłam drzwi, do mieszkania wpadł jakiś facet i zaczął strasznie krzyczeć, że to jego mieszkanie, a nie brata, że on ma prawo tu mieszkać i nie pozwoli wynająć ani jednego pokoju!

– Coś takiego!

– Koniec końców okazało się, że nie można wynająć tego mieszkania, bo jest dziewięciu właścicieli i ośmiu ma spór z dziewiątym, więc na razie nie wynajmą.

Grażyna zatrzasnęła futerał ze skrzypcami i poprawiła włosy.

– To okropne, Grażynko, straszne! – wzdychała Eugenia, kiedy zbiegały schodami.

– Więc wyszłam z tego domu wariatów, otworzyłam gazetę i zaczęłam szukać nowych ogłoszeń, ale mam pecha na całym froncie, akurat w tym roku ruch mieszkaniowy jest minimalny. Nie mówię tego tylko ja naturalnie, bo to nie byłoby miarodajne, ale i pośrednicy, z którymi już rozmawiałam, a także właściciele domów czy rządcy. W ogóle od miesiąca powtarzają się te same mieszkania.

– I nic ci nie odpowiada?

– Jest niezłe na rogu Pięknej i Marszałkowskiej na trzecim piętrze bez windy, dwieście sześćdziesiąt złotych komorne, ale remont szalony trzeba by zrobić, a poza tym jest taki straszny hałas z ulicy Marszałkowskiej, że wykluczone. Ani jednego pokoju nie ma od podwórza.

– Nie da się pracować w hałasie, coś o tym wiem.

– Są na Złotej cztery pokoje za dwa pięćset odstępnego i komorne dwieście siedemdziesiąt złotych, ale też straszny hałas z ulicy, bo okna wychodzą na Złotą. Jest na Mokotowskiej bez odstępnego bardzo piękny dom, cztery pokoje, ale za trzysta pięćdziesiąt złotych miesięcznie, więc za drogo. Mówię ci, Eugenio, można oszaleć!

– Nie szalej, Grażynko, na pewno trafi się coś odpowiedniego.

– Mam nadzieję! – westchnęła Grażyna i pożegnały się.

Eugenia skręcała w lewo, a Grażyna pobiegła na Kopernika, żeby oddać Bogdanowi dwadzieścia osiem złotych, które zapłacił na dworcu za walizkę Andrzeja. Niestety i tak jej nie odebrał, bo okazało się, że nikt prócz właściciela nie miał do tego prawa, więc została umieszczona w przechowalni.

Grażyna biegła najszybciej jak potrafiła, obcasy stukały o bruk, mijała stragany z kwiatami, kawiarnie pełne roześmianych ludzi, matki z wózkami, księgarnie i nagle w oknie wystawowym zobaczyła okładkę swoich Wariacji. Napis „Grażyna Bacewicz” wyglądał poważnie. Przez chwilę z satysfakcją patrzyła na nuty, potem w odbiciu szyby poprawiła włosy i pobiegła dalej. Gwar ulicy oddalił się, jej uwaga skierowała się ku muzyce słyszanej w wyobraźni. Niedawno zaczęła pisać I Kwartet Smyczkowy, jeśli będzie zadowolona z utworu, nie zniszczy go jak wiele wcześniejszych prób. Jednak nie wiedziała, kiedy go skończy. Za to trzeciego lipca zostanie wykonana jej Sinfonietta. Próby już się zaczęły. Na razie nie potrafiła ocenić utworu, chciała wysłuchać go w skupieniu, siedząc na widowni.

W mieszkaniu przy Kopernika nikogo nie było. Usiadła przy biurku Andrzeja i rozejrzała się po pokoju. Nie miała pojęcia, jak zorganizować przeprowadzkę wszystkich rzeczy. Czy powinna przewieźć je zaraz po wynajęciu mieszkania, a może po remoncie? Myślała o tym, chociaż jeszcze nie znalazła mieszkania, a do powrotu Andrzeja został miesiąc, tylko miesiąc! Więc wytrzymała ponad pół roku. Trudno było znieść upływ czasu, zwłaszcza mając przeczucie krótkiego życia. Dlatego stale biegła, nie chciała zmarnować ani jednej chwili! Wstała gwałtownie, wyjęła z torebki trzydzieści złotych i położyła na środku stołu. Potem rozejrzała się i wyszła z mieszkania.

Od połowy czerwca rozkład dnia Andrzeja uległ zmianie. Nadal wychodził z domu około ósmej trzydzieści, do szpitala miał spory kawałek drogi, a dla oszczędności szedł piechotą. Zajęcia trwały do trzynastej, potem wracał do swojej dzielnicy. Przez tydzień jeździł autobusem do szpitala Tenon, gdyż odległość okazała się zbyt długa, by pokonać trasę pieszo. Potem chodził do Boucicaut na rue de la Convention, gdzie brał udział w konferencjach naukowych, czasami interesujących, częściej potwornie nudnych. W poniedziałki bywał w szpitalu Laënnec, gdzie asystował przy operacjach, w piątki chodził na wykłady profesora Bezanҫona do kliniki gruźliczej. Gdyby nie wyjechał na stypendium, nigdy nie zwiedziłby tylu specjalistycznych klinik. Jeszcze do niedawna na świecie nie istniały katedry uniwersyteckie skupiające się na gruźlicy. Wcześniej tą chorobą zajmowały się kliniki chorób wewnętrznych, które nie posiadały wyspecjalizowanego profesora. Takie katedry zaczęły powstawać ze względu na ogromny społeczny problem gruźlicy. W tysiąc dziewięćset trzydziestym szóstym roku niektóre państwa stworzyły specjalistyczne kliniki, inne nie. Włosi zajmowali się tym problemem od czterech lat, Francuzi od trzech, ale Niemcy czy Polska nie posiadały żadnych klinik. Fakt, że on mógł swobodnie chodzić na wykłady do kliniki profesora Sergenta, traktował jako dar losu, którego nie chciał zmarnować, nawet gdyby Fundacja Potockiego nagle ogłosiła bankructwo.

U Sergenta zaczynał zajęcia o piętnastej, przedtem jadał obiad w restauracji przy rue Saint-Flot, tuż obok Saint-Michel, gdzie po strajkach płacił sześć franków. Do Sergenta chodził na rue Didot do szpitala Broussais i wracał o wpół do ósmej wieczorem. Po drodze kupował „Paris Soir”, chleb, masło, ser Fontainebleau oraz owoce, i wdrapywał się na swoje poddasze. Zjadał kolację, czytał gazetę, a potem pisał na maszynie referaty oraz wykłady albo przeglądał naukową prasę. Tylko raz poszedł do kina na zupełnie świeży film Nowe czasy. Kiedy siedział na sali i śmiał się z gagów Chaplina – który w porównaniu ze Światłami wielkiego miasta jako bohater nie wydawał się tak bardzo nieszczęśliwy, gdyż miał miłą towarzyszkę – z rozrzewnieniem wspominał okres rzymskich wypadów do miasta z wesołą kompanią José i reszty kolegów. W Paryżu czuł się samotny. Owszem, spotykał się z innymi lekarzami, dyskutował na tematy medyczne, ale brakowało mu poczucia wspólnoty wynikającej z bliskości mieszkania, ze zbiorowych posiłków czy badań prowadzonych w kameralnych grupach. Im mniej czasu zostawało do powrotu, tym bardziej tęsknił za Grażyną. Pewnego popołudnia, kiedy wracał bulwarem Saint-Michel, wstąpił do magazynu z radiami, żeby sprawdzić, czy można w Paryżu posłuchać Warszawy. Chwilę spacerował między rozmaitymi odbiornikami, aż zatrzymał się przy ostatniej nowości.

– Czy na tym radiu można posłuchać Warszawy?

– Oczywiście, zaraz poszukam – powiedział sprzedawca z entuzjazmem fanatyka nowości, który spotkał podobną do siebie osobę. W dole odbiornika zapaliła się zielona dioda, wypukła jak smocze oko, radio rozgrzewało się powoli, aż wydało ochrypłe charknięcie. Z oddali usłyszeli szczekliwe słowa Hitlera, następnie akordy symfonii Beethovena, potem nastała cisza.

– Więc nie można złapać Warszawy?

– Nie rozumiem, to najnowszy model siedmiolampowego odbiornika, powinien łapać falę na takiej odległości – zmartwił się sprzedawca. Andrzej poczuł ukłucie tęsknoty, jakby fakt oddalenia został oficjalnie potwierdzony.

Kiedy wrócił do domu, zjadł kolację, napisał list do Grażyny:

Paryż, 27 czerwca, 1936 r.

Droga Moja Grażynko!

[…] Pracuję niewiele i gorzej, jak zostaję sam, to mnie cholera bierze, chciałbym naprawdę zasnąć i obudzić się już w sierpniu przy Tobie. Niby to zwykle bywa, że im bliżej będzie, tym gorzej, ale u mnie jest grubo gorzej! Właściwie to myślę, że to przecież cudownie, że jestem w Szanownej Osobie taki zadurzony, ale wolałbym tysiąc razy Ci to powiedzieć, niż pisać w tej chwili! No, ale trzeba się trzymać!

Jeździłem do Asnières zwiedzać poradnię przeciwgruźliczą w robotniczej dzielnicy. Wróciliśmy dosyć późno. Od Clichy przespacerowałem się, bo ładna pogoda. Sobota, więc ruch ogromny.

Sprawdziłem dzisiaj program radiowy i zdaje mi się, że pokiełbasiłem coś, zdawało mi się, że wczoraj powinniście grać Twoje Scherzo, tymczasem chyba jaszcze nie. Napisz Kochanie, kiedy i o jakiej godzinie będzie 3 lipca Sinfonietta, to będę jeszcze próbował gdzieindziej.

Czekam na Miecia i myślę, że może przyjedzie jutro rano.

Kiedy Andrzej pisał te słowa, jego brat, Miecio, wsiadał do pociągu na dworcu w Warszawie. Przed odjazdem wstąpił na Mokotowską. Kiedy przekroczył próg mieszkania, zorientował się, że w kawiarni na rogu zostawił kapelusz. Przeprosił panie i pobiegł tam. Był strasznie roztargniony, niedawno wyszedł na ulicę w kapciach i marynarce odwróconej na lewą stronę, czego oczywiście nie zauważył. Jego myśli krążyły wokół problemów matematyki, a sprawy codzienne wydawały się nierealne w porównaniu z nieskończonymi ciągami liczb. Tylko Grażyna jako osoba blisko związana z matematyką go rozumiała. Kiedy wrócił, ściskając kapelusz w dłoni, Wanda zaparzyła herbatę. Zasapany opadł na krzesło.

– Dzisiaj jadę do Paryża, mogę zabrać dla Andrzeja list od Grażyny.

– Wspaniały pomysł, Grażynka zaraz wróci, poszła oglądać mieszkanie.

– Zdaje się, że trudno z mieszkaniami? – powiedział Miecio i ugryzł kawałek cista upieczonego przez mamusię.

– Bardzo trudno. Grażynka miała upatrzone na Koszykowej, ale nic z tego nie wyszło.

– Więc co powiedzieć Andrzejowi?

– Nie mam pojęcia – westchnęła Wanda i usłyszała zgrzytanie zamka u drzwi. Do kuchni wpadła Grażyna, miała zaróżowione policzki i lśniące oczy.

– Znalazłam wspaniałe mieszkanie na Koszykowej trzydzieści pięć!

– Miecio zaraz jedzie do Paryża.

– To świetnie! Zobaczcie plan. – Grażyna położyła na stole kartkę i wszyscy się pochylili.

– Uważam, że ponieważ gabinet Andrzeja jest przejściowy, trzeba będzie zrobić korytarz, przepierzenie do samego sufitu, żeby móc swobodnie chodzić, kiedy w gabinecie będą pacjenci, a poza tym przesunąć piec.

– Świetny pomysł!

– O której masz pociąg, Mieciu?

– Za godzinę, zaraz muszę wyjść.

– Poczekaj, napiszę do Andrzeja i razem pojedziemy na dworzec.

Grażyna pobiegła do pokoju, wyjęła kartkę i pośpiesznie, jeszcze bardziej nieczytelnymi gryzmołami niż zwykle napisała:

Warszawa, 29 czerwiec, 1936 r.

Kochany Dudusiu!

List musi być oficjalny, gdyż przechodzi przez ręce Wuja Miecia, a więc bez amorów.

Oznajmiam Ci, że mieszkanie jest już na Koszykowej 35, blisko Marszałkowskiej (czwarty czy piąty dom), drugie piętro, druga brama, winda jest, wejście niezłe, dom bardzo porządny. Rozkład na drugiej stronie. Warunki 180 zł. Komorne, podatek koło 20 zł., i 1000 zł. odstępnego. Ponieważ Twój gabinet jest przejściowy, więc wykombinowałam, oni wszyscy uznali, że to pomysł mądry, żeby zrobić korytarz od przedpokoju do stołowego przez Twój pokój. To jest zupełnie możliwe, tylko piec stoi trochę na przeszkodzie. Głównie chodzi o to, czy będziesz chciał, żeby to przepierzenie było do samego sufitu, czy nie. Jeżeli tak, to piec musiałby być przeniesiony do Twojego pokoju, jeżeli nie, to piec mógłby ostatecznie pozostać w korytarzu. Myślę, że to przepierzenie nie jest konieczne aż do sufitu, gdyż bardzo wątpliwe, by wytworzyła się taka sytuacja, żeby kręcić się z hałasem po korytarzu podczas badania. Ostatecznie wysokość przepierzenia zależy od Ciebie, więc się namyśl i napisz mi. Poza tym napisz mi jakiego koloru mają być ściany gabinetu, no i stołowego, to postaram się uzgodnić oba nasze zdania. (szczegóły w następnym liście).

Kończę, gdyż Miecio spieszy się już do pociągu.

Ściskam Cię i całuję serdecznie,

Gr.

Wsunęła list do koperty i pobiegła do kuchni, gdzie Wanda przekomarzała się z Mieciem, jakby obydwoje byli dziećmi. Wszyscy wybiegli z mieszkania, pod domem złapali taksówkę. Na peronie panował tłok. Pociąg do Paryża punktualnie wjechał na stację, konduktor otworzył drzwi do sypialnych wagonów. Miecio ukłonił się szarmancko, schował list do kieszeni płaszcza i zniknął w przedziale.

– Założę się, że zgubi kapelusz! – mruknęła Grażyna i nagle poczuła zapach lakierowanych drzwi, czerwonej wykładziny, zapach podróży, nieprzespanych nocy i wolności. Gdyby teraz wskoczyła do pociągu, rano wysiadłaby w Paryżu! Powstrzymała tę chęć, nieznacznie odsunęła się od pociągu. Miecio nieobecnym wzrokiem patrzył na dworcowy zegar, w palcach obracał kapelusz. Maszynista gwizdnął przeciągle, a konduktor zatrzasnął drzwi. Pociąg ruszył, wypuścił obłok sinej pary, w końcu zniknął w oddali.

Rano Grażyna i Wanda pobiegły na Koszykową 35. Zapukały do drzwi dozorcy. Słyszały ciche szuranie, coś stuknęło i stanął przed nimi krępy mężczyzna o czerwonym nosie. Wanda wzięła głęboki wdech, zaczęła opisywać remont, jaki planowały przeprowadzić. Dozorca nie przerywał, tylko patrzył zagadkowo, a kiedy skończyła, wyjął z kieszeni sto złotych i w milczeniu podał Grażynie.

– Jak to, co pan robi?

– Oddaję zaliczkę. Nie ma mowy, żeby w mieszkaniu robić takie remonty! Nie będę przesuwał pieca ani budował ściany do sufitu, żeby mi potem nikt tego mieszkania nie wziął.

– Ależ ja tam chcę długo mieszkać.

– A czy to wiadomo? Jedni mówią długo i za rok już ich nie ma, inni – że na chwilę i siedzą dwadzieścia lat, jak ta z parteru, wyrzucić jej nie można!

– Zapewniam pana, że chcemy z mężem wynajmować mieszkanie może na dziesięć lat albo dwadzieścia!

– Niczego nie przebuduję, nie dam zgody na przeróbki!

– A jeśli zapłacimy więcej? – wtrąciła Wanda. Grażyna spiorunowała ją srogim spojrzeniem.

– Nie zgadzam się na przestawianie pieców ani stawianie ścian! Koniec, kropka! – Dozorca z rozmachem zatrzasnął drzwi. Siostry spojrzały na siebie wymownie, Grażyna schowała sto złotych do torebki i wyszły z bramy na ulicę.

– Co za pech, muszę szukać od nowa – westchnęła Grażyna.

– Chyba że zrezygnujesz z budowania ścian i weźmiesz to mieszkanie. Punkt znakomity, ktoś może je zająć.

– Nie poddam się, zaczynam szukać! Niepotrzebnie wczoraj napisałam Andrzejowi o tym mieszkaniu, pewnie czyta list, się cieszy, że będzie miał gdzie mieszkać po powrocie, tymczasem wszystko na nic!

– Znajdziesz coś, zobaczysz – powiedziała Wanda bez przekonania.

– Biegnę do Radia, mam próbę z Rosenbaumem, recital już w poniedziałek!

– A kiedy będzie grana Sinfonietta?

– W piątek idzie w Radio, przed dziesiątą wieczorem. Tego dnia znajoma pianistka gra na swoim recitalu moje Scherzo i fragmenty ze Suity Dziecięcej, więc nie usłyszę.

– A to pech, grają wszystko naraz jednego dnia! Po pracy wpadnę na próbę – zawołała Wanda, pocałowała siostrę w policzek i pobiegła do biura.

Grażyna ruszyła w stronę tramwaju, pół godziny później grała już na próbie orkiestry, później ruszyła na miasto. Obejrzała kilka mieszkań, ale żadne jej nie odpowiadało, były za drogie, za ciemne, za głośne. W przypływie rozpaczy pomyślała, że powinna szukać czegoś tańszego, trzypokojowe wystarczyłoby, gdyby zrezygnowała z własnego pokoju a zamieszkała w sypialni. Po co płacić tak wiele, skoro wygoda była okupiona takim wysiłkiem. Po drodze do domu kupiła w kiosku kartkę pocztową, usiadła w parku Ujazdowskim, zsunęła ze stóp pantofle i odetchnęła zapachem kwitnących lip. Nie istniał na świecie piękniejszy zapach. W pośpiechu napisała kilka zdań:

Warszawa, 1 lipiec, 1936 r. (karta do Paryża).

Drogi Dudusiu!

Musisz się Kochanie, wyprowadzić z Koszykowej 35. Gospodarz nie zgodził się na takie duże remonty i przeróbki. Przyznam się, że wcale tego mieszkania nie żałuję. Dobrze, że mi oddali zadatek 100 zł. Chodziłam więc dziś znowu cały wolny czas: zdzieram buty, piję wodę i chciałabym tylko wiedzieć, co z tego wyjdzie. Biuro pośrednictwa z Niecałej wyniosło się nie wiadomo gdzie (dalszy ciąg pecha). Po dłuższym rozmyślaniu przyszłam do wniosku, że nie bardzo warto być całe życie niewolnikiem mieszkania drogiego, długów, mebli i innych głupstw. […]

Ściskam Cię i całuję serdecznie,

Gr.

Pozdrowienie dla Miecia. Czy nie zostawił kapelusza w pociągu? Mamusia z Wandzią wyjeżdżają w sobotę. Będę się bała w nocy.

W dniu, kiedy w Radiu miała zostać wykonana Sinfonietta, Andrzej po raz kolejny wstąpił do magazynu z radioodbiornikami i znowu rozczarował się, kiedy inny sprzedawca bezskutecznie próbował złapać Warszawę.

– Niestety, Berlin zagłusza wszystko, nawet siedmiolampowy odbiornik nie jest wystarczająco mocny.

Z drewnianego pudła wydobył się szczekliwy głos Hitlera.

Andrzej podziękował i wyszedł ze sklepu. Oślepiło go słońce. Rozpiął ostatni guzik koszuli. Przez chwilę patrzył na ulicę, potem poszedł do szpitala. W przerwie między wykładami napisał kilka słów do Grażyny:

Paryż, 3 lipca, 1936 r.

Moja Droga Grażynko!

Co to będzie z tego wszystkiego? Same katastrofy! Bierz już te trzypokojowe i daj sobie spokój! Ja też nie mogę się tak ciągle wyprowadzać, bo dostanę bzika! Jeśli jednak to trzypokojowe byłoby znowu nierealne (wygląda dobrze i zgadzam się na wszystko), to można by wykombinować i dawną Koszykową 35 w ten sposób, że ja przyjmowałbym pacjentów w „poczekalni”, a mój pokój służyłby podczas przyjęć za poczekalnię, a w ogóle za miejsce pracy. Jeśli zgodziłabyś się, żeby komunikacja z Twoim królestwem była przez mój pokój, to sprawa byłaby rozwiązana. Pacjentów na razie nie będzie, zwłaszcza po rocznej przerwie, a nawet jeśli raz w dzień będzie tam siedzieć jakieś indywiduum, to Ci chyba nie przeszkodzi. Jeśli dotychczasowa poczekalnia nie jest zupełnie mikroskopowa, to mogę tam śmiało przyjmować. W tym wypadku oczywiście żadnych przepierzeń i przestawiania. Namyśl się Kochanie i myślę, że to rozwiązanie byłoby lepsze od trzech pokoi, a zwłaszcza od dalszego szukania. Głosuję za 35. […]

Będę się starał, żeby dzisiaj wieczorem posłuchać Twojej Sinfonietty, ale w Paryżu cholernie ciężko złapać Warszawę. Świetnie, że jeszcze grają Scherzo i Suitę, bo to lepsze uderzenie jednego dnia – Kompositionenstoss, jak mówią!

Będę dzisiaj razem z Tobą, więc nie miej tremy!

Całuję Cię najmocniej,

Duduś.

W tej samej chwili, kiedy Andrzej wyszedł ze sklepu, Grażyna przystanęła w drodze do Radia i spojrzała w niebo: na południu zbierały się chmury, a powietrze było ciężkie od wilgoci. Wokół nabrzmiałych zapachem lip brzęczały osy. Grażyna pomyślała, że wieczorem będzie burza, nie przejęła się tym i pobiegła na próbę do Radia. Fitelberg uśmiechnął się do niej szeroko.

– Witamy młodą kompozytorkę – powiedział trochę ironicznie, trochę zaczepnie, a kiedy usiadła wyjątkowo nie na swoim miejscu, tylko na widowni, puknął batutą w pulpit. Kiedy uniósł ramiona, orkiestra zaczęła grać. Utwór brzmiał radośnie i energicznie, Grażyna słuchała go i nie mogła uwierzyć, że ona potrafiła napisać coś tak pogodnego, energicznego, pełnego werwy. Nagle muzyka ustała.

– Czy panowie nie potrafią skupić się na graniu?! – krzyknął dyrygent z irytacją. Wszyscy mężczyźni zamiast w nuty zerkali na widownię. Fitelberg odwrócił się z furią i zobaczył ubraną w niebieską garsonkę Wandę, która siadała obok Grażyny.

– No tak, wcale się nie dziwię, że panowie się oglądali. Pozwólcie, że przedstawię: Wanda, siostra naszej Grażynki.

Orkiestra zaczęła się śmiać, a na policzkach Wandy pojawił się lekki rumieniec.

– Proszę, jedziemy dalej.

Muzyka popłynęła z werwą. Po kilku powtórzeniach dyrygent zakończył próbę.

– Dziękuję, dziś państwo grali dużo lepiej. Grażyna będzie z nas zadowolona na koncercie, prawda Grażynko?

– Bardzo wszystkim dziękuję, że gracie moją Sinfoniettę – powiedziała głośno, a koledzy zaczęli uderzać smyczkami o pulpity.

– I jeszcze jedno – zawołał Fitelberg. – Proszę pamiętać, że dziewiątego lipca jedziemy na pierwszy koncert do Krakowa, w związku z tym od jutra próby będą odbywały się w konserwatorium, dojdzie osiemdziesiąt osób do naszej orkiestry. – Lekko zeskoczył z podium, przechodząc poklepał Grażynę po ramieniu, ukłonił się Wandzi i zniknął za drzwiami.

Kiedy po próbie wyszły na ulicę, zanurzyły się w gęstym upale, lepkim, niczym kisiel.

– Wieczorem będzie burza, upał nie do wytrzymania – zauważyła Wanda.

– Muszę dać na zapowiedzi w kościele Świętego Aleksandra – powiedziała Grażyna.

– A ja biegnę do domu spakować siebie i mamusię na wyjazd. Jaka szkoda, że nie mogę dziś przyjść na koncert, ale będziemy słuchały przez radio. Grażynko, uważaj na siebie. Powodzenia!

– Dziękuję, Wandziu.

Siostry pożegnały się i poszły każda w swoją stronę.

W kościele panował chłód. Grażyna najpierw załatwiła sprawy związane ze ślubem, potem przysiadła na ławce, żeby odpocząć. W półmroku brzmiały organy, ktoś zapamiętale ćwiczył fugę Bacha. Uwielbiała Bacha, ale nie miała czasu na słuchanie, wstała z ociąganiem i poszła na Kopernika przebrać się w eleganckie ubranie. Kiedy wieczorem znalazła się w sali koncertowej, marzyła tylko o tym, żeby obok niej siedział Andrzej i trzymał ją za rękę, gdy napięcie sięgnie zenitu. Koledzy witali się wesoło, uśmiechała się, ale poczuła ulgę dopiero, kiedy na estradę wszedł Fitelberg, podniósł wysoko ramiona i dał znak batutą. Potem wydawało jej się, że słuchała utworu obcej osoby, na szczęście podobał się jej. Dalsze wydarzenia stały się nieważne. Ludzie gratulowali jej, ściskali dłonie, całowali w policzki, żartowali, ale Grażyna czuła tylko wewnętrzną satysfakcję. Kiedy wyszła na dwór, ulice były mokre od deszczu. Złapała taksówkę.

– Na Mokotowską, poproszę.

– Nie zmokła pani? Była taka straszna burza.

– Burza? Nie słyszałam grzmotów.

– Urwanie chmury, pioruny i grzmoty, istne piekło! No, jesteśmy na miejscu.

– Dobranoc.

Grażyna wbiegła do bramy. Na schodach stało kilka osób.

– Coś się stało?

– Jak to? Piorun trafił w nasz dom! – zawołał dozorca. – Najpierw był straszny huk, potem ogień leciał w dół po całym budynku. A teraz nie ma prądu na ostatnim piętrze. Podobno zostawili włączone radio.

– U mnie w domu?

– Nad paniami, proszę się nie martwić.

Dozorca podkręcił wąsa i przepuścił Grażynę, która wpadła z impetem do mieszkania. Przy drzwiach potknęła się o dwie walizki, które Wanda naszykowała na podróż.

– Nic się nie stało?

– Nic, tylko nie ma prądu. Musiałam wyłączyć radio i nic nie słyszałam – powiedziała smutno Wanda.

– Było cudownie, miałam wielkie powodzenie, muszę napisać do Andrzeja.

– Gratuluję, siostrzyczko. Idę spać, bo wcześnie rano mamy pociąg.

– Dobranoc.

Grażyna weszła do siebie, usiadła za biurkiem i wyjęła kartkę. Kiedy spojrzała na zegarek, było już po północy:

Warszawa, 4 lipiec, 1936 r.

Kochany Dudusiu!

Przeżyłam wczoraj bardzo piękny dzień. Sinfonietta (a nie Sinfonietka, jak piszesz lekceważąco, za co dostaniesz takie lanie po powrocie, że z tydzień nie wstaniesz), otóż Sinfonietta okazała się rzeczą świetną. Wiesz, że nie lubię się chwalić i że jestem bardzo krytycznie usposobiona do swojej osoby, ale w tym wypadku po prostu nie mam do czego się przyczepić. O ile Trio po skomponowaniu wydawało mi się bardzo dobre, a po wykonaniu uznałam tylko trzecią część, to ta rzecz po skomponowaniu wydawała mi się niedociągnięta, a po wykonaniu doskonała. Wiesz, naprawdę słuchałam tej rzeczy jakby to nie było moje, tylko jakby to napisał jakiś bardzo mądry kompozytor. W ogóle nie mogę uwierzyć, że to ja napisałam. Strasznie żywe, wesołe, dowcipne, ani sekundy gadulstwa. W ogóle nie bardzo rozumiem jak taki chodzący pesymizm jak ja może pisać taką wesołą muzykę. Ficiowi bardzo się podoba, same superlatywy, tym, którzy słuchali – też. Koledzy bardzo się starali.

[…] Duduś! Chcę, żebyśmy wyjechali w dzień ślubu z Warszawy, a poza tym chciałabym, żebyśmy wyjechali w takie miejsce, żebym nie musiała się kąpać i dużo chodzić. Jestem już prawie do niczego.

Całuję Cię gorąco, myśl o mnie.

W poniedziałek gram o piątej godzinie z Rosenbaumem. Z nim mi się dobrze gra.

Gr.

Piątego lipca rano Andrzej i Miecio siedzieli w Café Cluny i pili cappuccino. Dzień był słoneczny, w kawiarni pachniało kawą. Miecio położył na sąsiednim krześle kapelusz i z apetytem jadł rogalika.

– Nie wiem, co zrobię, jeżeli znowu nie złapiemy w radiu recitalu Grażynki.

– Wczoraj się nie udało – westchnął Miecio.

– Jak zdrowie mamusi?

– Nieźle, badania w Warszawie nie wykazały niczego złego, zresztą sam zobacz.

Położył przed bratem stos papierków, które Andrzej analizował z uwagą.

– Rzeczywiście nie widzę niczego poważnego – mruknął z zadowoleniem.

– Mamusia martwi się, że Grażyna dużo pracuje. Uważa, że po ślubie będzie musiała zmienić tryb życia. Prosiła, żebym ci to powiedział.

– Powiedz mamie, że ja jestem zadowolony, kiedy Grażyna robi to, co kocha, a ona nie może żyć bez muzyki.

– Zanim nie pojawią się dzieci.

– Niech mama nie martwi się na zapas, a ty jesteś moim bratem, powinniśmy trzymać sztamę. Uspokój mamę, powiedz, żeby się nie przejmowała.

Przez chwilę mierzyli się wzrokiem. Miecio przełknął rogalik i wstał.

– Idę na Sorbonę na wykłady – oświadczył wyniośle i wyszedł na ulicę. Kiedy doszedł do rogu, przypomniał sobie o kapeluszu. Odwrócił się, w kilku susach wrócił do stolika. Andrzej właśnie kończył pisać kartkę do Warszawy, bez słowa podał bratu kapelusz.

– Dopisz kilka zdań do Grażyny – poprosił, podsuwając mu pod nos pióro. Miecio pochylił się na blatem, zamoczył koniec krawata w kawie i napisał:

Zakładam protest przeciwko jakimś o mnie sprawozdaniom! Nie przyjmuj ich do wiadomości! Od wczoraj wprowadzam Dudusia w paryski świat, mam nadzieję, że będziesz mi za to wdzięczna! Kapelusza jeszcze nie zgubiłem!

Serdeczne pozdrowienia, Miecio.

Kiedy z kapeluszem w garści wymaszerował z kawiarni, Andrzej pojechał do szpitala. Cały dzień był zajęty, dopiero wieczorem na rue Lamandé odebrał list od Grażyny. Szybko wrócił na swoją mansardę.

Moja Droga Grażynko!

Nie masz za to pojęcia, jak mnie ucieszył Twój list! Oczywiście i sukces szalony i Fitelberg, ale najwięcej, że sama jesteś tak zadowolona ze swojej córeczki. Już jeżeli Ty, która jesteś taka wymagająca, uważasz, że córeczka się udała ponad spodziewanie, to to jest na pewno historia pierwszorzędna i palę się, żeby usłyszeć! Tylko nie ja dostanę w skórę za nazywanie „Sinfonietką”, a Ty! Po włosku jest „Sinfonia” i zdrobniale może być „Sinfonietta”, jestem prawie pewny, ale sprawdź! Chyba, że robisz z francuskiego? A! W takim razie zwracam honor! […]. Już Cię całuje za to wszystko i dostaniesz jak przyjadę piękne kwiatki, którymi Cię obsypuję w myśli!

Teraz sprawy mieszkaniowe! Moja Złota! Weź koniecznie tamto mieszkanie na Koszykowej i zrób tak jak mówiłem. Ja mogę przyjmować nawet w małym pokoiku, aby tylko było miejsce na stolik, kanapę i krzesełka. W moim prawdziwym pokoju czekaliby pacjenci i byłby on przechodni. Jeśli będziesz ciągle szukać dalej, to naprawdę i Ty się wykończysz i wylądujemy jeszcze gorzej!

Miecio do 15-go będzie siedział w Paryżu. Widuję się z nim tylko na śniadaniu. Jutro pójdziemy razem do znajomych.

Zdecydowałem się już nie zostawać do 14-go i wynosić się do Berlina. Do Warszawy powinienem przyjechać 3-go.

Twój projekt najszybszego wyjazdu jest świetny! Tylko czy potrafisz tak wszystko zorganizować? I napisz gdzie projektujesz wyjazd. Ja za Tobą gdzie chcesz z piekłem włącznie!

Podziękuj miss Wandzi za kartkę i gratuluj magnetycznego wpływu na orkiestrę.

[…] Całuję Cię tysiąc razy i myślę o Tobie ciągle.

Duduś.

Czwartego lipca Grażyna odprowadziła Wandę i mamusię na dworzec. Wstały o szóstej rano, a mimo wczesnej pory powietrze było duszne.

– Może, córeczko, pojedziesz z nami na wieś? – spytała mamusia, wachlując się słomianym kapeluszem tak intensywnie, że woń perfum rozciągała się po całym peronie. Wanda biegała, szukając bagażowego, który zajmie się walizkami. Grażyna słyszała jeszcze w głowie ostatnie akordy Sinfonietty, kiedy na peron wtoczyła się ciężka lokomotywa. W powietrzu zawisła smolista para, czerwone koła zazgrzytały i bagażowy wstawił walizki do przedziału. Obydwie panie stanęły przy oknie i machały do Grażyny zachęcająco.

– Pamiętaj, córeczko, że w każdej chwili możesz do nas przyjechać do Jaremcza, wujostwo się ucieszy.

– Nie zamęczaj się, Grażynko! – wołała Wanda, strzepując z włosów okruch czarnej sadzy, która wirowała w rozgrzanym powietrzu. Maszynista ostro gwizdnął, pociąg szarpnął i potoczył się ku wiejskiej zieleni.

Grażyna wróciła do domu. Przez kilka godzin nie wstawała od fortepianu. Potem pobiegła na próbę z Rosenbaumem, żeby przygotować się na poniedziałkowy recital. Upał narastał z każdą godziną, po południu nie można było wytrzymać ani w rozgrzanym pokoju prób w konserwatorium, ani w radiowej sali nagrań.

– Nie mogliby nas wypuścić na dwór, nad Wisłę – szepnęła Eugenia, kiedy wyszły na przerwę.

– W tym roku jeszcze nie byłam na plaży – westchnęła Grażyna.

– Jak sprawy z mieszkaniem?

– Chyba jednak wezmę to na Koszykowej trzydzieści pięć, chociaż bez przeróbek nie jest w pełni dobre. Pacjenci Andrzeja będą czekali w pokoju tuż obok mojego, a tego nie lubię, bo podczas badania nie będę mogła czuć się swobodnie.

– Chyba nie masz wyjścia, musisz pójść na kompromis.

– Czy dali nam bilety do Krakowa?

– Trzeba odebrać w sekretariacie.

– Zapraszam panie na próbę – powiedział Fitelberg, idąc zamaszystym krokiem w kierunku podium dla dyrygenta.

Eugenia i Grażyna bez słowa weszły do sali i zaczęły stroić skrzypce.

Kiedy wieczorem wyszły na ulicę, zerwał się lekki wiatr. Grażyna wolno wracała do domu, przecięła Nowy Świat, minęła Foksal, Aleje Jerozolimskie. Kiedy dotarła do mieszkania, w skrzynce czekał list od Andrzeja. Widok koperty ucieszył ją tak, jakby niespodziewanie spotkała go na ulicy, jak kiedyś na Mazowieckiej. Zamienili wtedy tylko kilka słów, ale pamiętała to znakomicie. Usiadła w pustej kuchni żeby przeczytać list. – Dobrze, więc jutro pójdę na Koszykową trzydzieści pięć – mruknęła pod nosem. Jeśli mieszkanie będzie jeszcze wolne, wynajmie je. Wreszcie przestanie biegać po całym mieście jak szalona i skupi się na pracy.

Wcześnie położyła się spać, a rano pobiegła na Koszykową do dozorcy.

– Więc nie zamierza paniusia robić żadnych remontów?

– Żadnych.

– Ani budować ścian czy rozbierać pieców?

– Absolutnie nie, tylko pomaluję ściany, co przecież podniesie wartość mieszkania.

– Zgoda, proszę o zaliczkę. Jak pani chce, sam zajmę się malowaniem, mam kilku ludzi.

Grażyna podała mu pieniądze. Przeliczył w skupieniu i uśmiechnął się.

– Proszę, pani klucze.

– Dziękuję! – zawołała i weszła na górę. Otworzyła zamek i stanęła w pustym korytarzu. Zajrzała do swojego przyszłego pokoju, do gabinetu Andrzeja, przez chwilę patrzyła na pusty salon, którego okna wychodziły na dwie strony, w końcu weszła do ogromnej kuchni, z której także można było wyjść na klatkę schodową. Mieszkanie nie było tak idealne jak tamto na rogu Natolińskiej, poczuła jednak, że wreszcie znalazła dom. Zeszła do dozorcy i umówiła się z nim na remont. Kiedy wieczorem w przeddzień wyjazdu do Krakowa zabrała się do pisania listu, była znacznie spokojniejsza:

Warszawa, 8 lipiec, 1936 r.

Najdroższy Mój Dudusiu!

Wybacz, ale musisz się jeszcze raz wprowadzić na Koszykową 35. Szczęśliwie jeszcze było wolne. Twój projekt przyjmowania pacjentów w pierwszym małym pokoju zupełnie mi się nie podoba. Obraz zyskuje w ładnej oprawie i odwrotnie, a więc uważam, że śmiało możesz przyjmować w swoim gabinecie. Ja ze swej strony daję słowo, że nie będę się kręcić wtedy, kiedy Ty będziesz badać i już. Jeżeli w praktyce się okaże, że to niemożliwe, to po roku możemy wyszukać coś innego, ale myślę, że tak nie będzie. Strasznie się martwię tylko, że mój pokój jest widniejszy od Twojego, ale nie moja wina. Kochanie! Napisz już teraz dokładnie jakie kolory pokojów, zwłaszcza Twój gabinet, ale nie wystarcza mi, że jasny, tylko konkretnie!!!! […]

Co się tyczy ślubu, to mowy nie ma o znajomych. Przecież to zwykła formalnostka. Twoi rodzice, Miecio, moja Matka, Wanda, Kiejstut, Bogdan i już! Nie? Możemy później wysłać znajomym takie papierki wydrukowane, że się pobraliśmy, mniej więcej tej treści: Grażyna Bacewiczówna i Andrzej Biernacki mają zaszczyt zawiadomić, że ich ślub odbył się tego i tego dnia. Ja uważam, że Ty powinieneś być na początku, ale tu to podobno nie wypada, zresztą Ty zredaguj, to będzie najlepiej.

Szczęśliwej drogi do Berlina. Żałuję, że nie zostaniesz na 14-go w Paryżu. Może się jednak jeszcze rozmyślisz.

Całuję Twoje ślipki. Pozdrów Miecia! Czy nie zapomniałeś o strunach i kalafonii? A o krawatach? Pisz dużo! Już tylko 26 dni. Ale prawda, zapomniałam napisać o tym, co mi najbardziej na sercu leży. Miecio pisze, że schudłeś. Dlaczego? Z jakiej racji? Popraw się!

Całuję Cię gorąco,

Gr.

Tuż przed wyjazdem z Paryża Andrzej dostał wiadomość od dyrektora sanatorium w Sommerfeld z prośbą o przełożenie swojej wizyty na sierpień. Obracał list w palcach, gorączkowo myślał, co zrobić: czy jechać bez zawiadamiania profesora Braeuninga, trochę w ciemno, do Szczecina, czy zostać dłużej w Paryżu? Najgorsze było to, że i Grażynie, i swojej matce podał już adres berliński, a zanim jego list dojdzie do Warszawy, one napiszą do Berlina. Wizja krążących po Europie listów, które nie znajdują adresatów, w końcu giną przysypane stosem innych listów, zaniepokoiła go.

– Jedź w ciemno, przecież w sanatorium znajdą dla ciebie miejsce – zawyrokował Miecio i podał mu pięćdziesiąt franków.

– Oddam po powrocie, jak tylko dopadnę tych drani z fundacji i wycisnę z nich zaległe stypendium – obiecał Andrzej.

– Spotkamy się w Warszawie na twoim ślubie.

– A kiedy będzie twój ślub, braciszku?

– Nie mam zamiaru się żenić, kto wie, co się stanie na świecie.

– Przecież nie wybuchnie znowu wojna, ludzie mają dosyć wojen!

Rozmowa ucichła, a kiedy Andrzej próbował przypomnieć sobie ostatnie chwile w Paryżu, wydawały się zwyczajne. Miecio odprowadził go na dworzec. Podróż minęła szybko. Teraz siedział przed biurkiem i pisał list do Grażyny:

Hohenkrug, 14 lipiec, 1936 r.

Droga Moja Grażynko!

Martwię się bardzo, że nie mogłem Ci posłać wcześniej adresu i muszę teraz wyczekać się porządnie na Twój list i to w takim gorącym czasie, kiedy masz tyle roboty i urwania głowy! Ja również miałem niespodziewane uderzenie: kupiłem już bilet, zmieniłem flotę na register marki, zaczęliśmy z Mieciem oglądać plan Berlina, tymczasem przyszedł w sobotę list, że Ulrici[62], o którego mi głównie szło, wyjechał na urlop zamiast w sierpniu, w lipcu i prosi mnie o przyjazd na sierpień, czyli „adju fruzu”! Wobec takiej konsternacji zmieniłem całkowicie projekt, bo pobyt w Sommerfeld (pod Berlinem) bez Ulriciego nie przedstawia dla mnie wcale interesu i wyjechałem w niedzielę wieczorem do Szczecina. Miecio odprowadził mnie na stację, zafundował kolację i pobłogosławił na drogę 50-cio frankówką, która mi się bardzo przydała, bo marek nie mogłem wymienić podczas podróży. Do Berlina jechałem pociągiem warszawskim, a więc prawie jak do Ciebie! W przedziale jechał Francuz mieszkający stale w Berlinie i jakaś Żydówka z Polski. Noc była jaka taka, rewizji wcale nie robili. W dzień wsunąłem chleb z szynką zabrany z Paryża i tak dojechaliśmy o 17.25 do Berlina. […]

Otóż przyjechałem do Berlina i miałem tylko tyle czasu, aby z Friedrichsbanhnhof przejechać i o 10.12 już wyjechałem do Szczecina. Przyjechałem po dwóch godzinach i dowiedziałem się, że osobowy do Hohenkrug odchodzi dopiero o dziesiątej wieczorem. Nie chciałem ryzykować tak późno i zanocowałem w Szczecinie w małym hoteliku za jedyne 2 marki. Pokoik był z dwoma wielkimi łóżkami i może dlatego śniłaś mi się Kochanie całą noc i dziękuję Ci strasznie za to, bo w najrozkoszniejszy sposób! O 6.30 rano wyjechałem do Hohenkrug (3 stacja, 15 km od Szczecina). Ten łobuz Braeuning był już o 7.30 w swoim gabinecie […] i przyjął mnie z tzw. Otwartymi ramionami. Niestety miejsca w samym sanatorium nie było i zamieszkałem w pobliskiej wiosce, ale jadać będę w sanatorium. Odbywa się tutaj obecnie kurs dla lekarzy urzędowych z całych Niemiec. Co za typy! Jak się te byki śmieją przy stole, to szyby pękają! Wszystko dobrze utuczone, w miarę gruboskórne, wesołe i chyba najbardziej obce ze wszystkich dotąd spotkanych ludzi. Całe szczęście, że sam Braeuning i asystenci są kulturalni i mili. Wytrzymam jakoś do sierpnia i wieję do Ciebie, Kochanie! Mam już po uszy ludzi, wrażeń, nauki i podróży. Ja chciałbym być jak najprędzej przy Tobie i ucałować Twoje kolanka!

Nareszcie szlus o sobie, i tak za dużo, bo już jestem jedną nogą w Warszawie. Moja Najdroższa, co z mieszkaniem? Jak sobie radzisz? Czekam najniecierpliwiej na wiadomości! Nie zamęczaj się!! Zostaw coś dla mnie do roboty! Wandzia pisała, że jesteś jak szkielecik i martwię się o Ciebie bardzo, bardzo! Najgorsze, że jednocześnie te wyprawy do Krakowa!

Napisz Grażynko w Krakowie i jak poszedł recital z Rosenbaumem!

Zobacz na mapie, jak już jestem blisko Ciebie!

Mój adres: Herrn Dr.A.B. Pommersches Tuberkulosekranlenhaus – Hohenkrug bei Stettin.

Przytulam się do Ciebie jak dzisiaj w nocy i całuję usta,

Duduś.

62 Hellmuth Ulrici (1874–1950), niemiecki lekarz specjalista od chorób płucnych i gruźlicy.

Całą noc pociąg trząsł się i turkotał, Grażyna miała wrażenie, że pęknie jej głowa. Oczywiście, jak przewidywała, nawet nie zmrużyła oka. W ciemności nasłuchiwała oddechów współpasażerów. Eugenia drzemała oparta głową o framugę okna. Kiedy zaczęło się rozwidniać, pociąg przyśpieszył, a przed siódmą rano wjechał na dworzec w Krakowie. Członkowie orkiestry sennie wynosili instrumenty. Ktoś próbował żartować, ale śmiech zmieszał się z dymem parowozu.

– Ładnie się zaczyna – szepnęła Grażyna do Eugenii. – Nie dość, że nie zmrużyłam oka, to jeszcze zapowiada się upał.

– Co zrobić!

Powlokły się za innymi. Na słupach ogłoszeniowych, które widzieli z okien tramwaju, przyklejono plakaty z wytłuszczonym nazwiskiem dyrygenta. Fitelberg pomrukiwał z zadowoleniem. W pokojach hotelowych spędzili zaledwie godzinę, podczas której pośpiesznie zjedli śniadanie, umyli się i na złamanie karku pobiegli do sali prób. Dyrygent już czekał, gotowy do pracy. Powitał ich stwierdzeniem, że muszą dać z siebie wszystko, skoro koncert został tak dobrze rozreklamowany. Chórzyści zaczęli szeptać, orkiestra rozkładała instrumenty, ktoś biegał w poszukiwaniu nut, zgromadzenie wydawało się nieposkromione jak huragan szalejący na Pacyfiku. Nagle dyrygent stojący w centrum tej zawieruchy podniósł batutę i wszyscy zaczęli grać. Grażyna zatopiła się w muzyce, jednak po sześciu godzinach prób w dusznej sali czuła się potwornie zmęczona.

– Na Kiepurze było dwanaście tysięcy – zasyczał dobitnie wiolonczelista, zerkając na wypełnioną widownię, kiedy orkiestra szykowała się do wyjścia na estradę. Momentu napięcia przed wyjściem na scenę nikt nie lubił z wyjątkiem dyrygenta, który, wyraźnie podekscytowany, rozmawiał z przedstawicielami władz.

– Niestety, nie przyjdę na bankiet, jeszcze dziś wracamy do Warszawy, może na zakończenie, po trzecim występie. Wtedy zostanę w mieście dłużej – mówił donośnym głosem.

Grażyna usiadła na miejscu pierwszych skrzypiec i podała orkiestrze ton. Chór z szelestem długich sukien ustawił się na schodkach podestu, muzycy stroili instrumenty, w końcu nastała cisza. Fitelberg podniósł batutę i muzyka Szymanowskiego zalała widownię.

Koncert miał wielkie powodzenie, przyszło około tysiąca osób. Kiedy skończyli grać, zerwały się owacje. Fitelberg kilka razy wychodził za kulisy, skąd natychmiast wracał na estradę, uśmiechał się, podnosił ramiona i wywoływał jeszcze żywsze brawa.

Wieczorem cała orkiestra siedziała w pociągu do Warszawy.

– Kto ma ochotę na herbatę? – spytał flecista i podał Grażynie metalowy kubeczek, gorący jak żelazko.

– Obawiam się, że zanim skończą się koncerty, wszystkich nas wywiozą do Tworek – zaśmiała się Grażyna, próbując upić kropelkę herbaty.

– Oj, Grażynko, weź się w garść, to był dopiero pierwszy koncert, jeszcze czekają nas dwa! – zauważyła Eugenia.

– W takie upały sześć godzin próby z wrzaskami i krzykami to jest najzwyklejsze znęcanie się nad ludźmi!

– Za to mamy darmową podróż – wtrącił wiolonczelista.

– A po trzecim koncercie w Krakowie mamy jeszcze koncert w Filharmonii Warszawskiej, no i jednocześnie normalnie pracujemy dla Radia!

– Wolałabyś bezrobocie? – spytał waltornista i ostentacyjnie przykrył twarz połą koncertowej marynarki, którą powiesił przy fotelu.

– Nie rozumiem, jak taka bogata instytucja jak Radio może do tego stopnia wyzyskiwać swoich pracowników. Świństwo! – zawołała Grażyna. Wszyscy ucichli, pociąg tętnił miarowo, Grażyna przymknęła oczy i chyba zasnęła, bo kiedy je otworzyła, znajdowali się na przedmieściach Warszawy. Była cała zdrętwiała, w żołądku burczało z głodu, siedziała skulona, na kolanach trzymała futerał ze skrzypcami, które gładziła mimo woli, jakby dotykała kota. „Ciekawe, czy dozorca skończy remont na czas?” – pomyślała. Następną podróż do Krakowa będzie miała szesnastego lipca, a tydzień później pojadą po raz ostatni. W sumie w tym miesiącu nie prześpi co najmniej sześciu nocy, ale co to kogo obchodziło? Musiała jakoś funkcjonować, grać, doglądać remontu, kupować potrzebne do mieszkania rzeczy. Nie skarżyła się, nie miała komu. Wanda z mamusią siedziały na wsi, z ich kartek wynikało, że bawią się doskonale. Jej urlop zacznie się piątego sierpnia, wtedy wyjedzie z Dudusiem na koniec świata, będzie tylko spała przytulona do niego, nareszcie bezpieczna!

– Obudź się, Grażynko, zaraz wysiadamy – szepnęła Eugenia, lekko trącając jej ramię.

– Nie śpię, jestem strasznie wykończona.

– A jak twoje gniazdko? Kupiłaś już wszystko?

– Ostatnio zdobyłam wspaniałe radio.

– Jakie?

– Ambasadora. Poszła na to cała forsa Andrzeja, trzysta siedemdziesiąt złotych.

– Ale opłaci się, twoi będą mogli słuchać, jak gramy wieczorami.

Głos Eugenii oscylował między powagą a sarkazmem.

– Kiedy wraca twój doktor?

– Na początku sierpnia.

Grażyna spojrzała za okno. Pociąg zaczął zwalniać, zobaczyła znajomy peron, na którym nikt na nią nie czekał.

– Chyba nie pójdę po niego na dworzec, bo choć mam bujną wyobraźnię, nie mogę sobie wyobrazić naszego spotkania przy ludziach, walizkach…

– Przecież zrobisz mu przykrość! Pamiętam, jak rozmawiałyśmy o nim w Krzemieńcu. Widzisz, jednak szybko minął czas.

Eugenia otworzyła drzwi przedziału. Na korytarzu uformowała się kolejka do drzwi. Wszyscy marzyli o tym, żeby jak najszybciej znaleźć się w domu, odespać dwudniowy wysiłek. Grażyna przyciskała do siebie skrzypce, dreptała za innymi, a kiedy jej stopa dotknęła peronu, poczuła się, jakby uciekła z więzienia. Pomachała Eugenii, pożegnała wszystkich i prosto z dworca pobiegła na Mokotowską. Mieszkanie zrobiło na niej przykre wrażenie, puste bez matki i siostry wydawało się obce. Usiadła na tapczanie, ale po chwili zamiast położyć się spać wstała. Otworzyła klapę fortepianu, przejechała palcami po klawiaturze, a w końcu zaczęła pracować nad I Kwartetem. Jego zarys był niewyraźny, wyłaniał się z przestrzeni dźwięków. Muzyka pochłonęła ją tak, jakby otworzyła drzwi ukrytego pokoju, w którym czuła się bezpiecznie całe życie.

Kiedy szesnastego lipca Andrzej po raz pierwszy pojechał pociągiem do Szczecina, żeby zwiedzić poradnię przeciwgruźliczą, ujście Odry wydało mu się absolutnie piękne, jak urzeczony patrzył na jezioro i przesmyki, po których przy lepszej pogodzie całymi dniami pływałby kajakiem. Dziś od rana zanosiło się na deszcz, wiał silny wiatr, ale po kilku godzinach rozmów z chorymi, kiedy w końcu znalazł się w porcie, kupił za jedną markę bilet na rejs wycieczkowcem po okolicy. Na pokładzie przypomniała mu się podróż na Capri, wtedy także wiał chłodny wiatr, a rozpogodziło się dopiero na miejscu. Woda obijała się o burty, statek kołysał. Wreszcie za kilka tygodni wróci do warszawskiego deszczyku!

Kiedy Andrzej zszedł na ląd, pomaszerował na dworzec i wskoczył do pociągu jadącego do Hohenkrug. Przestało padać, zza chmur wyjrzało słońce. Wszedł do ogródkowej knajpy przy stacji i zamówił obiad: sznycel z kartofelkami, bez piwa, za to z kawałkiem chleba.

Kelnerka zerknęła podejrzliwie, jakby zmiana miejscowych zwyczajów była przestępstwem. Andrzej zjadł z apetytem, zapłacił i wrócił do domu. O śniadania oraz kolacje nie musiał się martwić, były wliczone w cenę pokoju, który wynajął w wiosce bardziej eleganckiej niż polskie kurorty. Znalazł pokój u wdowy po rzeźniku, o czym dowiedział się, kontemplując dyplomy i odznaczenia tego dzielnego człowieka, pokrywające ściany jego pokoju.

Z dnia na dzień życie w Hohenkrug nabrało rutyny: codziennie rano chodził pieszo do sanatorium, gdzie uczestniczył w szpitalnych zajęciach, potem o pierwszej udawał się na obiad, a o czwartej znowu wracał do sanatorium. Obowiązki kończyły się o szóstej po południu, wówczas szedł do biblioteki medycznej, która dysponowała dużymi zbiorami zdjęć rentgenowskich, przeszło osiemset klisz, dzięki którym doskonalił technikę diagnostyczną. Czasami, jeśli nie wdawał się w dyskusje z niemieckimi lekarzami, dla odpoczynku spacerował po okolicy. Zdarzało się, że do późnego wieczora błądził po piaszczystych wydmach, wśród wysokich sosnowych lasów. Ptaki głośno śpiewały, spod nóg niczym szare kule wystrzeliwały dzikie króliki. Właściwie czuł się jak na wakacjach, a kiedy myślał o Grażynie, która z mozołem przemierzała drogę między Warszawą a Krakowem, pilnowała remontu na Koszykowej, grała na koncertach w Radiu, załatwiała kościelne formalności związane ze ślubem, męczyły go wyrzuty sumienia.

Dwudziestego lipca Andrzej wybrał się nad jezioro Madüsee. Była piękna pogoda, więc zamiast wsiąść do pociągu przeszedł siedemnaście kilometrów na piechotę. Jezioro lśniło w słońcu, woda delikatnie drżała. Stał na brzegu i nagle przypomniał sobie wakacje na Mazurach: Grażynę, która bała się wody, jej głos, śmiejącą się frazę powtarzaną dla żartów ciepłym tonem: „Popraw się, Duduś!”. Twarz mignęła w słońcu i znikła.

Po powrocie wstąpił na portiernię zapytać, czy nie przyszły do niego listy. Od przyjazdu nie dostał żadnego listu z Polski. Portier, otyły jegomość, przecząco pokręcił głową, jego gruby kark poczerwieniał, pokrył się potem, kiedy pochylony sprawdzał koperty na dolnej półce.

– Nie, niczego nie ma – powiedział ponuro i zniknął za drzwiami portierni.

Tymczasem kurs dla lekarzy urzędowych z całych Niemiec skończył się dwudziestego lipca. Przed szpitalem zebrała się grupa śmiejących się byków, krzepkich osiłków, którzy pozowali do wspólnego zdjęcia. Ktoś wołał go po imieniu, więc Andrzej schował się w bibliotece. Próbował czytać, ale z ogrodu dochodziły dzikie wrzaski. W końcu zapakował swoje papiery i wrócił do domu rzeźnika.

Dwudziestego szóstego pojechał do Świnoujścia. Była piękna pogoda, położył się na plaży i wygrzewał w słońcu. Trochę pływał, patrzył na turystów. Pewien gruby hitlerowiec bawił się z psem. Kiedy wieczorem Andrzej wrócił do sanatorium, portier bez słowa wręczył mu list od Grażyny. Szalony ze szczęścia, czytał go kilka razy. Odpowiedź pisał w nocy, co jakiś czas zerkając na dyplomy nieboszczyka – gospodarza, który niedawno jeszcze sypiał w tym samym łóżku, patrzył przez to samo okno. W końcu zmęczony usnął. Rano ogolił się, założył lnianą koszulę i ponownie przeczytał swój list:

Hohenkrug, 27 lipiec, 1936 r.

Moja Droga Grażynko!

No nareszcie dostałem znak życia, ale tych dziesięciu dni tak prędko nie zapomnę! […] Otóż Kochanie, ja sobie zupełnie nie wyobrażałem, jak to wszystko wygląda w Warszawie! Przyjazd na dworzec to jeszcze nie wiem, ale dalszy ciąg, to będziesz mnie prowadziła na sznurku! Gdzie mnie zaprowadzisz z dworca? Czy na Koszykowej będzie już można nocować? […] A gdzie mnie potem wywozisz, wszechwładna żonusiu? Albo lepiej nic mi nie pisz, tylko powiesz we wtorek wieczorem, czyli prawie za tydzień!

Przyjadę prawie na pewno czwartego i błagam Cię, żebyś się zwolniła, gdybyście mieli grane jeszcze wieczorem. Inaczej ja nie przyjadę, aż dopiero piątego, ewentualnie rano piątego, ale chciałbym koniecznie, żebyś mogła czwartego.

Niedawno byłem w Swinemünde. Rano była podła pogoda, ale potem rozpogodziło się i nad morzem było zupełnie możliwie. Szczecin jest daleko od morza i jedzie się około trzech godzin wzdłuż Odry. Przed samym ujściem Odra tworzy olbrzymie jezioro, odgrodzone tylko wąskim pasem lądu od morza i tam właśnie leży Świnoujście. Cały „strand” nadmorski urządzony kubek w kubek jak Zoppoty. Wielki hotel, kasyno, promenady, familienbady, lux czyli forsa. Ani ja, ani reszta wycieczkowiczów nie przejęliśmy się tym wcale i rozebrałem się na piaseczku obok pięknego domku plażowego jakiegoś grubego hitlerowca. Wszyscy zresztą robią tak samo, nie ma tutaj plaż „rezerwowanych”, każdy może przyjść i kąpać się gdzie chce. Moja gospodyni dała mi na drogę masę „belegte brötchen”, siedziałem tam do piątej i wróciłem późnym wieczorem do domu. Morze było bardzo przyjemne i wcale niesłone, jak Bałtyk. […]

W czwartek rano pojadę jeszcze do Szczecina i w piątek rano jadę do Berlina. Zamówiłem sobie w Berlinie kwaterę przez komitet Olimpijski w Szczecinie, ale mi jeszcze nie odpisali. Były do wyboru z możliwych cen, albo cztero, albo sześcioosobowe, albo wspólne sale. Wybrałem wspólną kwaterę, bo to już jeden guzik, a nawet mniej krępuje, niż cztery czy sześć osób. Proszę tylko Bozię, żeby mnie nie położyli razem z jaką „Hitlerjügend”.

Im więcej rozmawiam z Niemcami, tym więcej widzę, że o żadnej przyjaźni, nawet najbardziej symbolicznej, nie może być mowy. Nie tylko nie mogą przeboleć poznańskiego i Śląska. Lekarz naczelny Hohenkrug twierdzi stanowczo, że wszystkie wyniki plebiscytu śląskiego były sfałszowane, ale i korytarz jest, jak się wyraził jeden asystent, „cierniem wbitym w żywe ciało Niemiec”. Co za draństwo! Ale wolę to otwarcie, niż wazeliny Hitlera. Niedawno był tutaj kurs lekarzy powiatowych z całych Niemiec. Rozmawiałem z nimi dużo i jednego wieczora powiedziałem, że technika oddziaływania Hitlera na naród jest tak znakomita, dzięki prasie, radiu, megafonom, lotnictwu, mowom itd., że może narzucać jakie tylko chce poglądy i powiedziałem zaraz: obecnie z Polską jest niby przymierze, ale wystarczy, aby Hitler o jakiejkolwiek godzinie zechciał to zmienić, a po tygodniu całe Niemcy są nastawione wrogo do Polski. Czy Ty myślisz, że jak to powiedziałem, to choć jeden Niemiec zaprotestował, nawet tylko kurtuazyjnie? Nic podobnego! Czekają tylko na hasło „Drang nach Osten”. Mówi się o walce z bolszewikami, ale myśli o korytarzu, o Śląsku, o poznańskim. Opowiem Ci jak wrócę o tym, co tutaj się robi z młodzieżą, co za historie np. z rasizmem. Cholera wie, co z tego wyjdzie, ale że oni będą strzelać niedługo, to jest mocno prawdopodobne.

Miecio napisał mi dzisiaj kartkę, że nie jedzie nad morze, tylko wprost wraca z Paryża i prosi o dokładny termin „ceremonii”. Napisałem mu, że około piątego – siódmego i chyba na pewno nie wcześniej!

[…] Moja Kochanie! Okropnie za Tobą tęsknię i ten tydzień będzie chyba najgorszy. Pisz przynajmniej! Dokładnego berlińskiego adresu jeszcze nie wiem, ale pisz na Berlin C2 – poste – restante.

Przyciskam się do Ciebie najmocniej, całuję w usta,

Duduś.

Grażyna w nocy z dwudziestego szóstego na dwudziestego siódmego lipca źle spała. W mieszkaniu było gorąco, nawet nocą powietrze nie stawało się chłodniejsze. Lato trzymało się wysokich tonów. Leżała w ciemności i nasłuchiwała. Wydawało jej się, że słyszy kroki w korytarzu, coś stukało w kuchni, na fortepianie zaszeleściły nuty, jakby skradał się duch. Do przyjazdu Andrzeja został tylko tydzień. Spojrzała na biurko, na ślubne prezenty, które sama wybrała albo zamówiła u bliskich. Od mamusi Andrzeja dostała pieniądze, za które kupiła kilim do sypialni i porcelanę. Przed wyjazdem na wieś mamusia z Wandzią podarowały jej zegar w szylkrecie, który postawi na biurku Andrzeja, oraz wazon huculski do jej pokoju. Nawet od Bogdana, który po ich ślubie postanowił wyprowadzić się z Kopernika, dostała pięćdziesiąt złotych na narzutę do tapczanu zamówionego u stolarza. Nareszcie będzie spała na prawdziwym królewskim łożu o szerokości półtora metra! Grażyna rozłożyła w powietrzu ramiona i próbowała wyobrazić sobie, jak wygodnie jej będzie w takim łożu obok Andrzeja.

Rano, kiedy się obudziła, zastała w kuchni Wandzię.

– Jak to, już wróciłyście? Przecież miałyście zostać do końca miesiąca!

– Nie mogłam pozwolić, żebyś została z remontem zupełnie sama. Mamusia też się martwiła, więc spakowałyśmy się i w nocy dotarłyśmy do Warszawy. Nie budziłyśmy cię, bo spałaś smacznie jak niemowlę! – Wanda zaśmiała się i objęła siostrę.

– Dobrze, że jesteś, Wan – powiedziała cicho.

Zjadły razem śniadanie, a potem Grażyna pobiegła do Radia. W przerwie wymknęła się z budynku, przecięła ulicę i weszła do biura podróży, żeby zarezerwować dwutygodniowy pobyt w Zaleszczykach. „Andrzej będzie miał niespodziankę!” – pomyślała. Po południu wstąpiła na Koszykową, żeby sprawdzić, czy remont posuwa się do przodu. Zastała drzwi otwarte na oścież. Ostrożnie szła po rozłożonych na podłodze gazetach, ominęła wysoką drabinę, na której ktoś powiesił wiadro z farbą. Ściany pachniały wilgocią, korytarz został pomalowany na jasnokremowy kolor, ale pokój jadalny, do którego weszła, pozostawał szary. W kuchni usłyszała stłumione śmiechy. Podkradła się cicho jak duch.

– A co panowie robią? Mieszkanie jeszcze niepomalowane, przecież za tydzień musimy się z mężem wprowadzić! – zawołała najgłośniej, jak potrafiła.

Dozorca, jego szwagier oraz kolega szwagra nawet nie drgnęli, jedli bułki, popijając piwem.

– Co się paniusia tak niecierpliwi? Jest za gorąco, żeby pracować – westchnął dozorca.

– Jak to? Przecież zapłaciłam za pomalowanie i oczekuję, że panowie skończą, bo jak nie, to mój mąż…

– Oj, niech paniusia nie straszy – mruknął szwagier dozorcy. Kolega szwagra nieznacznie zmienił pozycję, a dozorca odstawił butelkę i spojrzał z wyrzutem.

– Niech się paniusia nie martwi, skończymy, tylko trzeba jeszcze wymienić kilka szyb.

– Jakich szyb?

– Są zbite w kilku oknach, razem piętnaście. No i elektrykę trzeba wymienić.

– Przecież wszystko działało.

– Ale się popsuło. A nie wiadomo, czy grzejny piec w kuchni nie będzie do wymiany. Niech paniusia się modli, żeby dał się naprawić, bo wymiana słono kosztuje.

– Więc panowie nie skończą na czas? Przecież ja muszę przewieźć meble, urządzić mieszkanie…

– My możemy przewieźć, ale w nocy, bo chłodniej.

– Mogą panowie?

– Tak, doda paniusia stówkę i wstawimy szyby, poprawimy elektrykę i przewieziemy…

– Dobrze, ale niczego nie zapłacę bez dokładnych rachunków. Kiedy mieszkanie będzie pomalowane, pojedziemy po meble na Kopernika.

– Niech się paniusia nie martwi, to piękności szkodzi – dodał smętnym tonem szwagier dozorcy.

Grażyna odwróciła się i wyszła z mieszkania. Pobiegła na Kopernika, gdzie także zastała drzwi szeroko otwarte.

– To ty, Grażynko? Myślałem, że tragarze.

Bogdan kończył pakować swoje rzeczy. Zawiązał sznurkiem ostatnie tekturowe pudełko i stanął na środku pokoju.

– Wyprowadzasz się już?

– Tak, znalazłem doskonałe mieszkanie dwie przecznice stąd.

Na schodach zapanował ruch, do mieszkania wpadli tragarze. Po kolei wynosili kartony, a kiedy skończyli, wnętrze wydawało się puste.

– Pokoju Andrzeja nie ruszałem, musisz go sama spakować – powiedział Bogdan i podszedł do drzwi. Po raz ostatni spojrzał na mieszkanie, w którym spędził kilka przyjemnych kawalerskich lat, zanim sam na swoje nieszczęście nie przedstawił Grażyny Andrzejowi. Uśmiechnął się smętnie, wziął swoje skrzypce i wyszedł na schody.

– Ślub będzie szóstego sierpnia u Świętego Aleksandra o piątej! – zawołała za nim Grażyna, ale usłyszała tylko trzaśnięcie wyjściowych drzwi.

Weszła do pokoju Andrzeja. W rogu na podłodze leżał stos kartonów. Złożyła je i zaczęła pakować ubrania, potem przedmioty z biurka, dokumenty wyjęte z szuflad, całą zawartość komody, wszystko, co wpadło jej w ręce. Skończyła dopiero wieczorem. Umyła się w pośpiechu, przebrała w koncertowe ubranie i pobiegła do Radia.

Przez następne dni razem z Wandą pilnowały remontu, poganiały ekipę dozorcy, kończyły pakować rzeczy na Kopernika. Wanda szykowała zawiadomienia o ślubie, które roześlą po ceremonii, mamusia planowała skromne przyjęcie, a Grażyna biegała na próby do Radia. Trzydziestego lipca, kiedy po koncercie wróciła do domu, postanowiła napisać ostatni list do Andrzeja. Spojrzała za okno, na ulicy szeleściły liście drzew, z kuchni dochodziły odgłosy domowej krzątaniny. Grażyna wyjęła pióro i napisała datę:

Warszawa, 30 lipiec, 1936 r.

Kochany Dudusiu!

[…] Napisz dokładnie, o której przyjeżdżasz czwartego. Czy kurierem, który przyjeżdża do Warszawy o 7 godzinie wieczorem? Nie bój się, na stacji będę (do Radia nie pójdę). Możesz nie mieć też obawy, co do przenocowania na Koszykowej. W każdym razie na podłodze nie będziesz spał. […] Nie piszę żadnych szczegółów o mieszkaniu, bo musiałabym napisać z 10 stron, a na to nie mam czasu. Żeby nie Mamusia i Wandzia, nie dałabym rady. Myślałam, że będzie mały remont, ale jak się zaczęło, wyłoniły się pobite szyby (15 sztuk), piece, elektryczność itd. Remont wyrwie nam z kieszeni pokaźną sumę. Rachunki zdam Ci, jak przyjedziesz. W każdym razie mam czyste sumienie, gdyż nie żałuję nóg i zachodu, aby było jak najtaniej i najlepiej. Wyłoniła się dziś tylko najgorsza sprawa, podobno piec w łazience gazowy jest zły. Jeżeli trzeba będzie kupić nowy, to pęknie kilkaset złotych, ale nie martw się zawczasu jeszcze. Pewnie więcej do Ciebie nie napiszę. Chyba, żeby coś bardzo ważnego wypadło.

Czy nie żałujesz, że kończy się już swoboda?

Szczęśliwej drogi do mnie.

Całuję Cię,

Gr.

Trzydziestego lipca Andrzej pojechał do Szczecina, żeby zameldować książeczkę wojskową w konsulacie. Następnego dnia wyruszył do Berlina. Dzień był słoneczny, pociąg niezatłoczony, więc droga minęła przyjemnie. Dotarł punktualnie na Stettiner Banhof, skąd od razu przejechał na Banhof Friedrichstrasse, żeby w przechowalni bagażu zostawić walizki. Ze sobą zabrał tylko teczkę, w niej kilka niezbędnych rzeczy. Uwolniony od ciężarów wyszedł na ulicę. Miasto tętniło życiem, elegancko ubrani przechodnie spacerowali powoli, samochody trąbiły, w kawiarnianych ogródkach wszystkie stoliki były zajęte, ulice wydawały się bardziej zadbane niż w Paryżu. Andrzej poczuł atmosferę podniecenia, szybkim krokiem poszedł do biura kwaterunkowego igrzysk olimpijskich, wszedł do budynku i stanął w kolejce. Co kilka minut jakiś cudzoziemiec znikał wewnątrz gabinetu, po chwili wynurzał się, niosąc plik kartek.

– Czy są jeszcze bilety na pierwsze trzy dni olimpiady? – zapytał mężczyznę stojącego przed nim, ale tamten bezradnie rozłożył ramiona.

Po godzinie przyszła jego kolej. Wszedł do jasnego gabinetu, urzędnik siedzący za biurkiem wskazał mu krzesło. Na ścianie między oknami wisiał ogromny portret Hitlera oprawiony w czarną ramę, obok flaga ze swastyką, a pod nią flaga olimpijska.

– Rezerwowałem pokój pisemnie.

Andrzej położył na biurku kartki. Urzędnik przejrzał je i zaczął szperać w dokumentach.

– Czy ma pan jakieś bilety?

– Tylko na trzeciego sierpnia. Tego dnia wyjeżdżam z Berlina.

– Nocleg na trzy noce, w sali wieloosobowej, proszę, to adres.

– Czy można dostać bilety na otwarcie albo na pierwsze dni?

– Absolutnie nie, wszystko wyprzedane, zwłaszcza na wielkie otwarcie. Fürer będzie jutro przejeżdżał przez miasto, może będzie miał pan szczęście i zobaczy wielkiego kanclerza Rzeszy!

Andrzej nie odpowiedział. Podziękował skinieniem głowy i wyszedł na korytarz. Na ulicy sprawdził adres, nie musiał daleko iść, nowe lokum mieściło się na sąsiedniej ulicy. Wszedł do budynku szkoły, a woźny zaprowadził go do ogromnej sali gimnastycznej, wewnątrz której ustawiono co najmniej dwadzieścia łóżek.

– Niech pan wybierze miejsce, na razie wszystkie wolne, jutro oczekujemy najazdu gości.

– Wezmę to przy oknie.

– Ładny widok, na Sprewę – zauważył woźny.

Andrzej położył się na moment, żeby sprawdzić materac. Łóżko okazało się wąskie i nieco za krótkie, stopy wystawały poza krawędź. Umył się w łazience na końcu korytarza, a potem poszedł do kliniki. Ponieważ nie zastał profesora, oddał sekretarce list polecający od profesora Braeuninga z Hohenkrug, a sam ruszył na stadion pytać o bilety na igrzyska. Przed stadionem kłębił się tłum. Przeciskał się między ludźmi, którzy jeszcze nie pogodzili się z faktem porażki.

– Są jakieś bilety? – spytał przechodnia, który wracał od strony kas.

– Tylko na niektóre konkurencje, na ostatnie dni. Tam wisi tablica z ogłoszeniami, na co jeszcze mają bilety. Ale jeśli chce pan na początek, niech pan idzie na Mauerstrasse, tam odbywa się giełda biletowa, można wymieniać bilety albo nawet kupić na coś ciekawego.

Andrzej podziękował i poszedł pod wskazany adres, gdzie jeden przy drugim stali ludzie handlujący biletami.

– Coś dla pana? Mam na szóstego.

– Tylko do trzeciego sierpnia.

– Za podwójną cenę mam bilet na lekką atletykę – zaproponował jeden z mężczyzn.

– Ile?

– Pięć marek.

– A na Grösse Eröffnungsfeier pan nie chce? Na jutro, na wielkie otwarcie?

– Interesuje mnie tylko sport.

Andrzej wyjął pieniądze i schował bilet do kieszeni, a sprzedawca zniknął w tłumie. Kiedy szedł ulicami Berlina, doszedł do wniosku, że miasto przypominało Warszawę podczas wizyty cesarskiej. Cała Unter den Linden była obwieszona flagami, wszędzie pełno Niemców, ale chociaż w sklepach wisiały różnojęzyczne napisy i co krok słyszał język polski, cudzoziemców nie było wielu. Za to pogoda zrobiła się piękna, na tle bezchmurnie niebieskiego nieba wisiało słońce. Wszedł do jakiejś restauracji, usiadł przy oknie wychodzącym na ulicę i zjadł obiad. Od jutra będzie się stołował na terenie kliniki, ale dziś pozwolił sobie na luksus. Najedzony, rozleniwiony, zmęczony podróżą, położył się wcześniej spać.

Następnego dnia wstał skoro świt. Zjadł „Olympia – Frühstück” – tak nazywało się śniadanie serwowane w kwaterze komitetu olimpijskiego, a potem poszedł do szpitala. Profesor przywitał go z sympatią, dobrze nastawiony rekomendacją od profesora Braeuninga.

– Panie kolego, proszę czuć się jak u siebie. Obchód właśnie się zaczyna, koledzy chętnie pana oprowadzą, pokażą pracownie mechaniki oddechowej.

– Dziękuję, panie profesorze.

– Długo pan zostanie?

– Tylko dwa dni.

– Szkoda, dziś niewiele pan zobaczy, wszyscy idą oglądać przybycie olimpijskiego płomienia. Pan nie?

– Jeszcze nie wiem.

– Zatem do jutra.

– Do jutra, panie profesorze.

Andrzej ukłonił się, poszedł na obchód, który w pośpiechu przebiegł przez salę chorych i znikł w niebycie. Nie pozostało mu nic innego, jak godzinę później udać się na Charlottenburger Chester, skąd mógł zobaczyć przejazd pochodni olimpijskiej. Tłumy były okropne, chociaż pogoda się popsuła, a nawet mżył drobny deszczyk. Andrzej płynął z tłumem jak kiedyś w Rzymie podczas przemówienia Mussoliniego. Nagle znalazł się przy barierkach odgradzających przechodniów od ulicy, po której miała przejechać kawalkada rządowych limuzyn. Pierwsze nadjechały samochody wypełnione przedstawicielami różnych komitetów, jegomości ubranych w cylindry. Potem pojawił się Hess, następnie Göring, a na końcu uśmiechnięty jak bóstwo na urlopie Hitler, który stał w samochodzie, pozdrawiając wiwatujący tłum. Atmosfera stała się gorąca. Z głośników rozwieszonych wzdłuż całej ulicy od Brandenburger Tor do Reichssportfeld słychać było muzykę, a kiedy Andrzej wyrwał się z tłumu i stanął przy witrynie sklepu, głośniki zaczęły nadawać relację z defilady poszczególnych drużyn. Gdy defilowała Austria, która jeszcze przed miesiącem zostałaby przyjęta grobową ciszą, rozszalały się owacje chyba nawet większe niż dla drużyny Niemiec! Potem szli Polacy, którzy dostali słabe brawa, przynajmniej szczere, bo niesterowane przez reżimową propagandę.

Tymczasem przez aleję przebiegł sportowiec z płomieniem w dłoni, a za nim dla pewności w samochodzie jechały jeszcze dwie zapalone pochodnie. Po chwili, kiedy pojawił się na stadionie, rozległ się huk oklasków, oznaczający, że prawdopodobnie właśnie przyłożył pochodnię do znicza olimpijskiego. Za chwilę „der Schöne Adolf” zaczął przemawiać, jego mowa wzbudziła kolosalny aplauz. Zagrano hymn olimpijski skomponowany przez Richarda Straussa, ale Andrzej miał już wszystkiego tak dosyć, że wrócił do pokoju.

– Nie pójdzie pan posłuchać koncertu o dziesiątej wieczorem? – spytał woźny.

– Jeszcze będzie koncert?

– Dla wszystkich przedstawicieli władzy, wielki koncert również na stadionie, ale biletów nie ma od dawna!

– Padam z nóg, położę się spać, ale na jutro mam bilety na lekką atletykę.

Andrzej pożegnał się, a kiedy rano wychodził po śniadaniu, w portierni siedział nowy woźny, postawny blondyn o rumianej cerze.

Dzień był lekko pochmurny. W mieście nadal panowała odświętna atmosfera, flagi ze swastykami powiewały wzdłuż głównych ulic. Andrzej zamiast pójść na piechotę wsiadł do specjalnej kolejki oznaczonej literą „S” i pojechał mostami nad Berlinem prosto na Reichssportfeld. Z góry widok na kompleks sportowy okazał się monumentalny. Główny stadion przypominał rzymskie Koloseum, chociaż był znacznie większy, przeznaczony na sto tysięcy miejsc. Dookoła tego olbrzyma postawiono kilka mniejszych stadionów: pływacki, hokejowy, do jazdy konnej – każdy zbudowany w duchu niemieckiego monumentalizmu. Andrzej pomyślał, że jak na niemieckiego architekta budowle wydawały się dosyć lekkie, obejmowały olbrzymią poziomą przestrzeń, ale dla proporcji dodano kilka smukłych, wysokich wież. Na stadionie z trudnością szedł przez tłum. Wszystkie miejsca były zajęte, a ludzie, którzy nie dostali się na stadion, niecierpliwie czekali za kratami na wyniki. Długo szukał swojego miejsca, kiedy usiadł, zaczynał się bieg na dziesięć kilometrów, w którym polski zawodnik nie spisał się dobrze. Kilka minut później zaczął się bieg na sto metrów. Na bieżni rozgrzewali się zawodnicy. Ekipa filmowa gorączkowo rozkładała sprzęt. Andrzej rozglądał się po trybunach, nad którymi powiewały flagi ze swastykami. Obejrzał lożę honorową, w której wczoraj zasiadał Hitler. W końcu usłyszał sygnał startowy. Czarnoskóry Jesse Owens biegł znakomicie, pokonał dystans w czasie rekordu światowego dziesięciu i trzech dziesiątych sekundy. Tłum zaczął klaskać i krzyczeć, podczas gdy po drugiej stronie stadionu panie szykowały się do rzutu oszczepem. W tej konkurencji startowała Polka, Maria Kwaśniewska, która po walce zajęła trzecie miejsce. Zanim to nastąpiło, Andrzej oglądał walkę w pchnięciu kulą. Rywalizowali ogromni mężczyźni, którzy wydawali się więksi od greckich kolosów, zwłaszcza mistrz świata, Amerykanin Jack Torrance, potężnie zbudowany olbrzym. Tę konkurencję wygrał Niemiec. Potem Andrzej obserwował skok wzwyż amerykańskiego Murzyna, który skakał po dwa metry i trzy centymetry, deklasując zupełnie Jerzego Pławczyka. Obejrzał jeszcze przedbiegi na osiemset metrów, podczas których Kazimierz Kucharski spisał się tak dobrze, że wszedł do międzybiegów. Kiedy Andrzej wyszedł ze stadionu, czuł się tak zmęczony, jakby sam startował we wszystkich konkurencjach. Tego wieczoru położył się wcześnie spać, bo o ósmej rano musiał stawić się w klinice. Przed snem napisał ostatni list do Grażyny, który zamierzał wysłać po drodze do szpitala. Pochylony nad kartką, którą położył na swojej teczce, pisał:

Berlin, 2 sierpień, 1936 r.

Moja Droga Grażynko! […] Wróciłem przed chwilą do domu i również pójdę wcześniej spać, bo jutro muszę być już o ósmej w klinice. Rano na olimpiadę nie pójdę, a dopiero o trzeciej po południu.

Jutro pójdę również na poste – restante, może coś dla mnie będzie! A jeżeli nie, to już wytrzymam dwa dni!

Co porabiasz Kochanie? Czy gnębią was jeszcze na koniec w Radiu? Po powrocie będziesz mi musiała kilka dni opowiadać! Tylko o sobie! Dopiero potem ja o swoich biedach zagranicznych!

Posyłam Ci już ostatni list, bo jutro już chyba będzie za późno. Ewentualnie jakiś tylko ze znaczkami!

Całuję Cię Maleńka i Najdroższa strasznie mocno,

Duduś.

Grażynko, o której przyjedzie Andrzej? – pytała mamusia, energicznie siekając warzywa na sałatkę.

– O dziewiętnastej trzydzieści cztery.

– Już za godzinę! Wszystko naszykowałaś?

– Tak, mamo.

– A kiedy przyjedzie Zofia z Mieciem?

– Jutro rano pociągiem z Lublina, Andrzej po nich wyjdzie.

– A suknia? Pamiętałaś o sukni?

– To skromna ceremonia, założę tę jasną, w której ostatnio występowałam na recitalu.

– Boję się, że o czymś zapomniałaś. Czy Kiejstut, Halszka i Janka wiedzą, że później będzie u nas kolacja?

– Wiedzą, przyjdzie też Bogdan, będzie świadkiem Andrzeja.

– Jak ubierze się Wandzia?

– We wszystkim świetnie wygląda.

– Naprawdę chcecie jechać zaraz po kolacji? Nie możecie zostać kilka dni?

– Jestem zmęczona, mamo, padam na nos, poza tym kupiłam już bilety na pociąg do Zaleszczyk. W ogóle niech mamusia niczym się nie przejmuje, mieszkanie prawie skończone, Wandzia obiecała, że dopilnuje reszty. Wracam za dwa tygodnie.

– Już nic nie będzie takie jak dawniej – zawyrokowała mama i poprawiła kosmyk włosów. Jej dłonie były białe od mąki.

– Niech mama tak nie mówi, przecież będę tuż obok.

– Moja mała córeczka wychodzi za mąż! – westchnęła Maria i objęła Grażynę, zostawiając białe ślady mąki na zielonym materiale sukienki.

– Muszę iść, spóźnię się na pociąg. – Głos Grażyny lekko drżał. Odwróciła się i wybiegła z kuchni. Wzięła małą torebkę, zarzuciła lekką marynarkę i wyszła z mieszkania. Na dworze ciągle było gorąco, ale od zachodu nadciągały chmury. Szła ulicami w kierunku dworca, prawie biegła, potrącała przechodniów, przystawała, żeby uspokoić oddech. Była bardziej zdenerwowana niż przed koncertem, czuła się, jakby frunęła, ale nie przesuwała się dostatecznie szybko, uwięziona w ciele wolniejszym niż myśl.

Kiedy wpadła na peron, wskazówka dworcowego zegara wskazywała wpół do ósmej. Ktoś mówił, że z peronu pierwszego odjeżdża pociąg do Paryża. Poczuła skurcz krtani, jakby połknęła coś twardego, co powoli przesuwało się wzdłuż przełyku. Stanęła na środku peronu. Paryski pociąg sapnął i wypuścił kłąb pary. Przez chwilę patrzyła na drzwi, poczuła znajomy zapach drewnianej tapicerki, zobaczyła czerwoną wykładzinę wnętrza wagonów i usłyszała głos:

– Pani Grażyno, co za niespodzianka, pani też do Paryża?

W oknie przedziału stał mężczyzna, od którego kupiła skrzypce.

– Ja tylko…

– Zapraszam, mam wolny bilet, znajomy zachorował, służę jego miejscem.

– Proszę wsiadać! – krzyknął bagażowy i przeciągle gwizdnął.

Świat nagle zwolnił, jakby w nutach postawiła pauzę, dźwięki stały się przytłumione, a ludzi pokryła mgła. Na przeciwległy tor majestatycznie wtoczył się pociąg z Berlina. Odwróciła się, żeby coś odpowiedzieć, ale paryski pociąg zniknął, jakby w ogóle nie istniał. I nagle w oknie zobaczyła Andrzeja. Kiedy ruszyła w jego stronę, świat nagle przyśpieszył, muzyka w jej głowie brzmiała con fuoco.

Grażyna Bacewicz

Grażyna Bacewicz, ur. 5 lutego 1909 r. w Łodzi, zm. 17 stycznia 1969 r. w Warszawie. Kompozytorka i skrzypaczka. Pochodziła z rodziny muzyków, była siostrą Vitautasa Baceviciusa i Kiejstuta Bacewicza. Jej siostra, Wanda Bacewicz, została poetką i dziennikarką. W 1932 r. Grażyna ukończyła Konserwatorium Muzyczne w Warszawie u profesora Kazimierza Sikorskiego (kompozycja) i Józefa Jarzębskiego (skrzypce). Odbyła podróż do Paryża, gdzie studiowała kompozycję pod kierunkiem Nadii Boulanger, oraz skrzypce u A. Toureta i K. Flescha. Koncertowała w kraju i za granicą m.in. na Litwie, Łotwie, Węgrzech, we Francji, Hiszpanii, ZSRR, Rumunii, Czechosłowacji i Belgii. Zasiadała w jury międzynarodowych konkursów muzycznych m.in.: imienia H. Wieniawskiego w Poznaniu w latach 1952, 1957, 1967 jako przewodnicząca, imienia M. Long i J. Thibaud w Paryżu w 1953 r., imienia P. Czajkowskiego w Moskwie w latach 1958, 1962, konkursu skrzypcowego w Neapolu w 1966 r., konkursu Kwartetów w Budapeszcie w 1968 roku. Od 1960 roku pełniła funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich. Za twórczość muzyczną otrzymała wiele nagród i odznaczeń m.in. I nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège w 1951 r., Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich w 1960 r., Nagrodę Rządu Belgijskiego i Złoty Medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Brukseli w 1965 r., nagrody państwowe, nagrody Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Najistotniejszą zasadą muzyki Bacewicz była atonalność. Uznawała samowystarczalność muzyki, uważała ją za nieprzekładalną na język innych sztuk. Jej styl kompozytorski odznaczał się jasnością wypowiedzi, klarownością formy, humorem. W ostatnim dziesięcioleciu poszukiwała w muzyce rozwiązań sonorystycznych.

Twórczość:

Grażyna Bacewicz napisała około dwustu utworów, w tym m.in.: Sinfonietta (1935), Uwertura (1943), Symfonie II–IV (1951–53), Koncert fortepianowy (1948), 7 koncertów skrzypcowych (III w 1948, IV w 1951, V w 1954, VII w 1965), Partita (1955), Wariacje (1957), Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję (1958), dwa koncerty wiolonczelowe (1951, 1963), Pensieri Notturni na orkiestrę (1961), Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną (1962), Divertimento na orkiestrę smyczkową (1965), Musica sinfonica in tre movimenti (1965), Inkrustacje na waltornię i zespół kameralny (1965), Koncert na 2 fortepiany i orkiestrę (1966), In una parte (1967), Koncert altówkowy (1968).

Muzyka kameralna m.in.: Kwintet na instrumenty dęte (1932), Suita dziecięca (1933), Kwartet na czworo skrzypiec (1949), dwie sonaty na skrzypce solo (1941, 1958), dwie sonaty fortepianowe (1949, 1953), dziesięć Etiud koncertowych na fortepian (1956), Kwartet na cztery wiolonczele (1964), dwa kwintety fortepianowe (1952, 1965), siedem kwartetów smyczkowych (III–VII w latach 1947–1965), pięć sonat na skrzypce i fortepian (IV w 1949, V w 1951), Partita na skrzypce i fortepian (1955) oraz wiele drobnych utworów, w tym muzyka radiowa i sceniczna m.in. Opera radiowa Przygoda Króla Artura (1959), a także balety: Z chłopa król (1953), Esik w Ostendzie (1964), Pożądanie (1968–69).

Andrzej Biernacki

Andrzej Biernacki, ur. 14 marca 1903 r. w Lublinie, zm. 30 lipca 1963 r. w Warszawie. Pochodził z rodziny lekarskiej, jego ojcem był znany lubelski lekarz profesor Mieczysław Biernacki. Brał udział w wojnie 1920 roku (18 pułk artylerii polowej, stopień kanoniera). W 1928 r. skończył studia medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego i otrzymał dyplom lekarza. Jeszcze podczas studiów, w 1925 r. szkolił się w Paryskim Instytucie im. L. Pasteura. W 1929 r. wyjechał do Brazylii, gdzie w polskiej kolonii „Orzeł Biały” w stanie Espirito Santo zbierał materiały dotyczące warunków zdrowotnych kolonii. Na przełomie lat 1935 i 1936 otrzymał stypendium naukowe Fundacji im. J. Potockiego i wyjechał na roczny staż, najpierw do Wiednia, później do Instytutu C. Forlaniniego w Rzymie, następnie do Davos, Paryża, Szczecina.

W 1939 r. zgłosił się na ochotnika do wojska, pracował w szpitalach wojskowych w Zamościu, Złoczewie i Lwowie, później wrócił do Warszawy, gdzie pracował w II Klinice Chorób Wewnętrznych. Na Radzie Tajnego Wydziału Lekarskiego UW po wygłoszeniu wykładu habilitacyjnego otrzymał tytuł docenta patologii i terapii szczegółowej chorób wewnętrznych.

W czasie Powstania Warszawskiego pracował w szpitalu przy Lwowskiej, później w szpitalu w Grodzisku Mazowieckim. Był czynnym członkiem Armii Krajowej, działał w tajnym nauczaniu studentów. Po wojnie był ściśle związany z Wydziałem Lekarskim UW i II Kliniką Chorób Wewnętrznych, następnie organizował I Oddział Wewnętrzny, który w 1948 r. został przekształcony w I Klinikę Chorób Wewnętrznych. Jako profesor w 1947 r. w ramach stypendium WHO odbył szkolenia w USA (Boston, Nowy Jork, Baltimore, Chicago).

W 1958 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Wspierał działania prof. Witolda Orłowskiego i przyczynił się do uruchomienia w kraju sztucznej nerki. Pełnił rozmaite funkcje publiczne, m.in.: był Członkiem Zarządu Głównego Towarzystwa Internistów Polskich, Profesorem zwyczajnym i Kierownikiem Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej w Warszawie, Członkiem Prezydium Polskiej Akademii Nauk, Sekretarzem VI Wydziału Nauk Medycznych Polskiej Akademii Nauk, Członkiem Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Członkiem Międzynarodowego Towarzystwa Hematologicznego, Członkiem Europejskiego Towarzystwa Hematologicznego i innych.

Profesor Andrzej Biernacki jest autorem 75 prac własnych oraz 400 wykonanych pod jego kierunkiem. Do największych prac poświęconych gruźlicy należą dwie, odnoszące się do fizjopatologii odmy płucnej: Zachowanie się składu gazów w różnych postaciach odmy płucnej jednostronnej i dwustronnej oraz Badanie objętości i szybkości wchłaniania odmy płucnej.